Светот има потреба од многу повеќе бакар – но дали ќе го има доволно?

Бакарот е еден од најраспространетите метали во светот и се наоѓа речиси во сè што користи електрична енергија, од паметни телефони и фрижидери до електрични возила, трафостаници и уште многу други уреди.

Бакарот е незаменлив во „зелените“ технологии што можат да го намалат глобалното загадување, но и во центрите за податоци што го придвижуваат денешниот бум на ВИ. Но, додека побарувачката забрзано расте, сè понеизвесно е дали ќе го има доволно, особено по низата прекини во производството и сè покомплицираните услови за отворање нови или проширување на постојните рудници.

Пазарот годинава го погоди бран на застои во рудниците, од Чиле до Индонезија. Истовремено, стравувањата дека американскиот претседател Доналд Трамп би можел да воведе царини на рафинирани производи поттикнаа создавање зголемени резерви во САД, што ги испразни складиштата на други места во светот. Како што расте загриженоста околу снабдувањето, цената на бакарот во декември го проби рекордот од 11.700 долари за тон на Лондонската берза на метали.

Bloomberg

Што ја поттикнува побарувачката за бакар?

Краткорочните прогнози се влошени поради слабоста на Кина, најголемиот светски потрошувач на бакар. Долготрајниот пад на пазарот на недвижности ја намали побарувачката за бакарни инсталации и кабли, а бавната потрошувачка ја ослабна и продажбата на готови производи како што е белата техника.

Сепак, долгорочните прогнози се поволни. „Блумберг НЕФ“ (BloombergNEF) очекува дека до 2035 година потрошувачката би можела да порасне за повеќе од една третина.

Главен двигател се транзицијата кон почиста енергија, соларни панели и ветерници, растечката застапеност на електрични возила и проширувањето на електроенергетските мрежи. Електричниот автомобил користи над трипати поголемо количество бакар од возило на бензин или дизел, покажуваат податоците на Асоцијацијата за развој на бакарот (Copper Development Association).

Тука е и наглиот раст на центрите за податоци за вештачка интелигенција. Бакарот е незаменлив во серверите, системите за ладење, напонските врски и голем број безбедносни компоненти што го намалуваат ризикот од прекини. ВИ-центрите се погусто организирани и енергетски многу поинтензивни од класичните, а според TCu29 (индекс/проекција за побарувачката на бакар во услови на зголемена употреба на ВИ и нови технологии) можат да трошат и четири пати повеќе бакар.

Дали ќе го има доволно?

Пазарот на бакар најверојатно влегува во период на дефицит во следната деценија, можеби уште во 2026 година, покажуваат процените на „Блумберг НЕФ“.

Bloomberg

Во 2025 година повеќе големи рудници се соочија со сериозни оперативни проблеми, а голем број компании го намалија планираното производство.

За само неколку месеци земјотреси предизвикаа поплави во рударскиот комплекс „Камоа–Какула“ (Kamoa-Kakula) во ДР Конго, во Чиле се урна тунел во рудникот „Ел Тениенте“ на државната компанија „Коделко“ (Codelco), а во Индонезија лизгање на земјиште го погоди рудникот „Грасберг“ (Grasberg mine), вториот по големина во светот.

Овие нарушувања дополнително им создадоа проблеми на топилниците на бакар. Капацитетите за топење, особено во Кина, со години растат побрзо од производството во рудниците, што ги нагризува и онака тенките профитни маржи. Конкуренцијата е толку силна што топилниците на пазарот често „плаќаат“ за преработка на полупреработена руда наместо тој трошок да им се одземе. Ако топилниците поради загуби го намалат производството, тоа би ја стегнало глобалната понуда на бакар уште повеќе.

Иако сè повеќе бакар се рециклира, тоа ниту приближно не е доволно за да ја покрие растечката побарувачка. Единственото решение е да се вади повеќе руда.

Колку е лесно да се зголеми производството?

Постојат голем број пречки за значително проширување на производството. Бакарот е класичен индикатор за состојбата на глобалната економија, па рударските компании се претпазливи со забрзано зголемување на капацитетите од страв дека нагло намалување на побарувачката би ги затекнало со преголеми инвестиции.

Уште поголем проблем е структурната природа на понудата: новите наоѓалишта се подлабоки, пооскудни и поскапи за експлоатација. Тоа значи дека мора да се ископа многу поголема карпа за исто количество метал. Сè посилната регулатива и јавниот притисок поради потрошувачката на вода и потенцијалното загадување дополнително го отежнуваат и поскапуваат отворањето нови рударски проекти.

Bloomberg

Иако високите цени би можеле да го поттикнат инвестирањето, откривањата на нови наоѓалишта забавуваат. Од 239 значајни откритија меѓу 1990 и 2023 година, само 14 се откриени во последната деценија, вели анализата на „Ес енд Пи глобал“ (S&P Global). Просечното време од откритие до прво производство сега надминува 15 години.

Поради тоа рударските компании сè повеќе се насочуваат кон аквизиции. „Англо Американ“ (Anglo American) и канадската „Тек рисорсис“ (Teck Resources) се во процес на спојување во рударски гигант вреден 50 милијарди долари. По спојувањето, тој ќе стане петтиот најголем производител на бакар во светот, потенцира „Бенчмарк интелиџенс“ (Benchmark Intelligence).

Двете компании претходно беа цел на поголеми индустриски играчи. Така, „Англо Американ“ одби уште еден обид за преземање од страна на водечката рударска компанија БХП (BHP Group) во ноември, додека „Гленкор“ (Glencore Plc) безуспешно се обиде да ја купи „Тек рисорсис“ пред две години.

Кој доминира во светското производство?

Три земји даваат речиси половина од светскиот бакар од рудници: Чиле, ДР Конго и Перу. Обично дел од рудата преработуваат на самото место во концентрати, кои потоа ги извезуваат за понатамошно топење.

Кина е само осма според големината на резервите, покажуваат податоците на Американскиот геолошки завод, но тоа го надоместува со купување рудници во странство и огромни домашни капацитети за топење. Во 2024 година беше одговорна за повеќе од 40 отсто од глобалното производство на рафиниран бакар.

Bloomberg

Таквата доминација на Кина ги загрижува САД и нивните сојузници, кои сè повеќе настојуваат да обезбедат ископување и преработка на клучните метали дома или во партнерски земји. Како што нафтата ја обликуваше геополитиката на 20 век, така пристапот до бакар сè повеќе станува стратешко прашање на овој век.

Како американските царини го нарушија пазарот?

Пазарот на бакар се најде под силен притисок откако Доналд Трамп во февруари најави царини за поттикнување на домашното производство. Тој неочекувано го поштеди рафинираниот метал и воведе царини од 50 отсто само на полупроизводи (цевки, жици) и „дериватни“ производи како електрични компоненти, а тие царини се во сила од август.

Но Трамп најави дека ќе ја преиспита одлуката во втората половина на 2026 година, што повторно ги подигна цените на бакарот на њујоршката берза „Комекс“ (Comex) над нивото на другите светски берзи и ги оживеа трговските стратегии што веќе донесоа големи профити претходно во 2025 година.

Трговците брзо се обидоа да ја искористат премијата, па кон САД тргнаа огромни количества бакар. До почетокот на декември резервите на „Комекс“ беа речиси пет пати поголеми отколку на почетокот на годината.

Bloomberg

Производителите најавија и рекордни премии за купувачите во Европа и во Азија во 2026 година, практично барајќи да им се надомести профитот што би го оствариле со продажба во САД.

Големиот трговец „Меркурија“ (Mercuria) предупредува дека овие нарушени трговски текови би можеле да предизвикаат сериозен глобален недостиг од бакар уште во првото тримесечје од следната година.