Кои критични суровини ги има Македонија и може ли да профитира

Бакарот вчера проби уште еден рекорд искачувајќи се на над 11.000 долари за тон. Процените се дека цената и натаму ќе има нагорен тренд поради зголемената потреба за металот.

Вложувањата во електрификација и во вештачка интелигенција и зелената транзиција допрва значително ќе ја зголемат побарувачката за бакар, а, според процените на Меѓународната агенција за енергетика (ИЕА), за пет години побарувачката ќе се зголеми за 17 отсто, а до 2040 година за 27 отсто.

 

 

Бакарот, кој се смета за водечки показател за глобалниот економски раст, поскапува во период кога е јасно дека САД и Кина се на прагот на сеопфатен договор за намалување на трговските тензии.

Трговските преговарачи на САД и Кина ги завршија разговорите, кои се чини дека доведоа до договор што претседателите Доналд Трамп и Шји Џјинпинг треба да го финализираат во текот на неделава. Заканата на Трамп за 100 отсто царини не е веќе во игра, а Пекинг ќе ги паузира плановите за проширување на контролата на извозот на ретки метали на една година, според американскиот министер за финансии Скот Бесент.

Како треба да се позиционира Македонија?

Освен за бакар, допрва ќе расте и побарувачката за суровини за производство на батерии. „Блумберг Адрија“ веќе пишуваше дека особено Европа е гладна за овие суровини, а зависноста од Кина ја прави ранлива.

Каков потенцијал има Македонија во вакви геополитички услови, особено кога станува збор за производството на батерии што се важни и за автомобилската индустрија и за зелената агенда? Може ли земјава да профитира во вакви геополитички услови? За овие прашања „Блумберг Адрија“ разговараше со Ѓорѓи Димов, професор на Факултетот за природни и технички науки при универзитетот „Гоце Делчев“ во Штип.

Според него, земјава располага со значителен геолошки потенцијал за неколку критични суровини, пред сè бакар, кој се експлоатира од активниот рудник „Бучим“, каде што се произведуваат бакарен концентрат и злато. Бакарот е важен за проводници и колекторски системи во батерии и склопови. Земјава произведува и квалитетен концентрат од олово и цинк во рудниците „Саса“, „Добрево“ и „Тораница“. Сè уште има значајни резерви од овие тешки метали, кои се многу присутни и незаменливи во индустријата за производство на батерии. Повремена експлоатација има и на никел во рудникот „’Ржаново“ (Тиквеш). Манган има во наоѓалиштето „Стогово“ во близината на Кичево. Според професорот Димов, тоа е „најзначајно наоѓалиште со докажани релативно високи рудни резерви на манганит. Истото тоа е подготвено за експлоатација бидејќи е целосно истражено и се изработени сите документи потребни за експлоатација“.

                    

Што сѐ е потребно за производство на батерии? Проф. Димов: Во зависност од видот на батериите, суровините може да бидат различни. Батериите што се користат за производство на превозни средства на електричен погон и оние за големо складирање електрична енергија од фотоволтаици се засноваат на сличен принцип, но не користат исти суровини и материјали. Кај батериите за електромобили, главната цел е да бидат лесни и со голема енергетска густина, за да обезбедат поголем досег при возење. За тоа се потребни ретки и скапи метали, пред сè литиум (Li), никел (Ni), кобалт (Co), манган (Mn) и графит (C). Овие метали се клучни компоненти во катодата и анодата на батеријата и се одговорни за нејзиниот капацитет и стабилност. Токму затоа, производството на вакви батерии силно зависи од рударството во неколку земји – пред сè Демократска Република Конго, Кина, Индонезија, Чиле и Австралија. Од друга страна, батериите за складирање електрична енергија од фотоволтаици не мора да бидат лесни, туку стабилни, безбедни и долготрајни. Затоа, кај нив се користат поевтини и полесно достапни метали, како што се железо (Fe), фосфор (P), натриум (Na), ванадиум (V), цинк (Zn) и повторно литиум (Li) во некои технологии. Овие батерии имаат подолг работен век и се поотпорни на високи температури, што ги прави идеални за стационарни системи за соларна енергија и за електрични мрежи.

 

 

Какви се шансите на Европа?

Европската зависност од кинески батерии не може да се надмине преку едноставни мерки, туку е потребна стратегија заснована на нова легислатива, локално производство и иновации, вели Димов.

„Добра основа за почеток на нова парадигма поврзана со европското рударство, енергетика и циркуларна економија ни дава Актот за критични суровини (Critical Raw Materials Act – CRMA). Овој акт Европската Унија го усвои при крајот на 2023 година и истиот тој претставува столб на новата индустриска стратегија на ЕУ. Неговата цел е да ја намали зависноста на Европа од трети земји – особено од Кина – во снабдувањето со 34 клучни минерали и метали што се основа за зелена и дигитална транзиција. Актот поставува конкретни цели, кои треба да се реализираат до 2030 година“, објаснува професорот.

Првата најважна цел на актот е најмалку 10 отсто од стратешките суровини да се добиваат од рудници во ЕУ, потоа најмалку 40 отсто од процесирањето (рафинирањето) да се одвива во Европа, најмалку 25 отсто од потрошувачката да доаѓа од рециклирани материјали и ниту една трета земја да не обезбедува повеќе од 65 отсто од стратешка суровина.

„Овој акт не е само регулаторна рамка туку платформа за инвестиции, иновации и партнерства. Тој отвора простор за земји кандидати и соседни држави, како Македонија, да се приклучат преку т.н. Клуб на критични суровини, каде што може да се развиваат проекти за истражување, екстракција и еколошка преработка на минерали. На тој начин, CRMA станува интегративен механизам што ги поврзува енергетската безбедност, индустриската политика и заштитата на животната средина – клучни елементи за европската конкурентност. Европа мора да го зголеми капацитетот за истражување, преработка и производство на критични минерали во рамките на сопствената територија и во партнерски земји. Денес околу 80 отсто од глобалното производство и рафинирање литиум, кобалт и графит се во рацете на Кина. ЕУ треба да се потпре на научната заедница и универзитетите, кои можат да понудат клучен интелектуален капитал за создавање поефикасни и поодржливи системи за складирање енергија“, вели професорот Димов.

Европа мора повеќе да инвестира

Европската комисија повеќепати го повторува ставот дека Европа мора да се стреми кон независност од кинеските клучни суровини преку барање алтернативни ресурси од други земји.

„Во последните недели и месеци Кина драматично ги заостри контролите за извоз на ретки земни метали и материјали за батерии. Барем до одреден степен, ова е дел од пошироките економски тензии меѓу Кина и Соединетите Американски Држави (САД), но има огромно влијание врз нас овде во Европската Унија“, изјави неодамна претседателката на ЕК, Урсула Фон дер Лајен, на конференција во Берлин.

„Сите знаеме колку се важни ретките земни метали за нашата индустрија, без разлика дали станува збор за автомобили, полуспроводници или воена опрема. Одлуките објавени од кинеската влада претставуваат значителен ризик“, додаде таа.

Таа уште истакна дека целта е да се создадат алтернативни извори на критичните суровини на краток, среден и долг рок за европските индустрии.

„Ќе ја забрзаме работата на партнерствата за критични суровини со земји како Украина и Австралија, Канада, Казахстан, Узбекистан, Чиле и Гренланд. Европа повеќе не може да ги прави работите на ист начин. Ја научивме болно оваа лекција со енергијата, нема да ја повториме со критичните материјали“, рече таа.

Претходно, во јули, Европската Унија излезе со план со кој на шест европски компании ќе им биде дадена поддршка за да произведуваат батериски ќелии. Станува збор за пакет вреден над 850 милиони евра за шест проекти. Тоа, според нашиот соговорник, е значаен чекор, кој им е повеќе од потребен на европските рударски и преработувачки капацитети, но е далеку од доволен за долгорочна стратешка автономија.

„За споредба, Кина и САД инвестираат неколку милијарди евра годишно во целиот батериски систем – од рударство и обработка на суровини до производство. Тие образуваат силни партнерства и потпишуваат долгогодишни договори со држави како Австралија, Конго, Зимбабве и други земји за стабилно снабдување со суровини и минерали како што се кобалт, бакар, литиум и графит“, вели Димов.

Според него, Европа мора да оформи уникатен и лесно прифатлив модел за зелена транзиција преку комбинирање јавни и приватни средства, поттик за стартапи и поефикасни процедури за дозволи во секторот на критични суровини.

„Во овој момент е многу важно е да се создадат регионални синџири на вредност, каде што земји што не се членки, како Македонија, Норвешка, Србија и Украина, би можеле да придонесат со суровини и технолошки решенија, а земјите членки со индустриски капацитети за производство“, објаснува професорот.