Итното повлекување на Трамп од војната што Вашингтон воопшто не ја разбра

По 108 дена конфликт, во кој Иран беше директно погоден, а целиот свет ги чувствуваше секундарните последици, од небото над Блискиот Исток исчезнаа ракетите и авионите што меѓусебно фрлаа бомби. Доналд Трамп и иранската страна потпишаа Меморандум за разбирање со кој се запираат сите непријателства, се овозможува непречен проток на нафта низ Ормускиот Теснец и на двете страни им се даваат најмалку 60 дена за преговори за долгорочен мировен договор.

Планот од 14 точки е формулиран прилично широко и содржи низа цели што треба да бидат исполнети по потпишувањето на конечниот мировен договор. Од друга страна, една од клучните точки стапува во сила веднаш. Иран ја укинува блокадата на Ормускиот Теснец, американската морнарица се повлекува, а нафтата и нафтените деривати повторно непречено ќе се движат кон светските пазари.

Што всушност се случи? Пред речиси четири месеци, САД влегоа во конфликт за кој подоцна се покажа дека суштински не го разбираат. Не го разбираа противникот, го потценија, но уште поважно, не разбраа зошто воопшто влегуваат во конфликтот. На почетокот се чинеше дека целта е соборување на режимот што владее со некогашна Персија од 1979 година, како и уништување на нуклеарната програма која и покрај бројните удари повторно се обновуваше.

Од друга страна, соочен со далеку помоќен противник, Иран примени тактики на асиметрично војување и ги искористи своите предности за да удри таму каде што најмногу боли – и за американските граѓани и за остатокот од светот.

Ударот што го почувствувавме преку сопствените паричници беше директна последица на неочекуваната способност на Иран да го блокира Ормускиот Теснец и да го попречи преминот на околу 20 милиони барели нафта дневно. Иранската стратегија се потпираше и на стравот кај поморските превозници и осигурителните компании од загуби на бродови, човечки животи и можни еколошки катастрофи доколку дојде до напад или експлозија на некоја од илјадниците подводни мини поставени во теснецот.

Оваа стратегија се покажа толку ефикасна што цените на горивата вртоглаво пораснаа, а поддршката за американскиот претседател меѓу неговите гласачи падна на најниско ниво во последните неколку децении.

Америка воено го надвладеа Иран, но без подготвеност да оди до крај во овој конфликт, практично ја загуби војната. Донекаде е иронично што еден од првите потези на администрацијата на Трамп беше преименувањето на Министерството за одбрана во Министерство за војна, а потоа го загуби првиот конфликт во кој директно беше вклучена.

Bloomberg

Губејќи ја војната пред сѐ на домашен терен, што многу веројатно ќе доведе до политичка катастрофа на меѓуизборите во ноември годинава, Трамп беше принуден да пронајде излез. Токму овој Меморандум за разбирање претставува обид за таков излез. Со него Трамп прифаќа отстапки кон Иран со цел Блискиот Исток да се врати во состојбата во која беше пред почетокот на војната во февруари годинава.

Во замена за укинување на блокадата, на Иран му се отстрануваат сите санкции поврзани со извозот на нафта и нафтени деривати, а добива и ветување дека по постигнувањето конечен договор за два месеци ќе бидат укинати сите, буквално сите санкции, како и дека ќе му бидат обезбедени 300 милијарди долари за обнова. Од друга страна, Иран се откажува од нуклеарно оружје, но не и од својата цивилна нуклеарна програма.

Најголемиот губитник од овој договор? Несомнено Израел.

Иако премиерот Бенјамин Нетанјаху не даде официјални изјави, неговите поддржувачи на десниот политички спектар веќе неколку дена остро го критикуваат Трамп. Меморандумот ги обврзува двете страни на примирје, а со тоа што експлицитно се споменува примирје во Либан, индиректно се наметнуваат обврски и за Израел.

Незадоволството од Израел во текот на досегашниот конфликт можеше јасно да се забележи во изјавите на Трамп и на потпретседателот Џеј Ди Венс. Првиот го нарече Израел „многу мал партнер“, додека Венс истакна дека Израел мора да разбере дека не може да ги „убие сите свои проблеми“ (engl. "Can't kill your problems"), туку мора да научи да преговара.

Иако се свесни дека без американска поддршка не можат да водат регионална и надворешна политика каква што практикуваа досега, израелските власти уште од првиот ден на војната имаа стратешка цел што значително се разликуваше од американската. Нивен приоритет беше слабеење на Иран и уништување на неговата способност да претставува закана за Израел, директно или преку своите сојузници во регионот.

Иако САД го штитат Израел, особено од Хамас и Хезболах, нивниот стратешки интерес е да постигнат договор со Иран, да обезбедат непречен проток на енергенси и постепено да го намалат своето ангажирање на Блискиот Исток. Во одредени моменти се создаваше впечаток дека американското раководство не го разбира целосно тоа, па во последните неколку дена упати остри критики кон Израел, покажувајќи разочараност од својот сојузник.

Што нѐ очекува во следните 60 дена? Важно е да не се заборави дека Меморандумот не е мировен договор, туку прекин на огнот и рамка за преговори. Повеќето од најтешките прашања се оставени за подоцна, што не е случајност, туку политичка нужност. Документот намерно е напишан широко и неодредено за двете страни да можат да ѝ го претстават како победа на сопствената јавност, додека вистинските преговори ќе се водат зад затворени врати.

Клучното прашање ќе биде нуклеарната програма. Иран повторно се обврзува дека нема да развива нуклеарно оружје, но меморандумот не бара целосно укинување на цивилната нуклеарна програма, ниту ја прецизира судбината на постојните залихи збогатен ураниум. Токму тоа ќе биде централната тема на преговорите. За Вашингтон е политички неопходно да покаже дека војната резултирала со трајни ограничувања на иранските капацитети, додека Техеран ќе инсистира на правото на цивилна нуклеарна програма под меѓународен надзор.

Второто големо прашање се санкциите. Меморандумот предвидува нивно постепено укинување, ослободување на замрзнатите средства и меѓународен план за обнова на Иран вреден најмалку 300 милијарди долари, но речиси сѐ е условено со постигнување конечен договор. Со други зборови, Иран доби ветување за економска обнова, но не и гаранција дека навистина ќе ја добие. Од друга страна, Америка доби отворање на Ормускиот Теснец, но без гаранција дека Иран ќе се согласи со сите барања поврзани со нуклеарната програма. Двете страни купија време, но ниту една не го реши суштинскиот проблем.

Поради тоа, следните два месеца ќе бидат многу поважни од претходните четири. Војната ги покажа границите на американската воена моќ, но и границите на иранската стратегија на економски притисок. Сега почнува многу потешкиот дел – да се покаже дали две држави кои речиси половина век го градеа својот идентитет врз меѓусебно непријателство можат да пронајдат одржлив модел на коегзистенција. Ако преговорите успеат, Меморандумот ќе остане запаметен како почеток на нов поредок на Блискиот Исток. Ако пропаднат, овие 60 дена ќе бидат само кратка пауза меѓу две војни.

Коментарот не мора нужно да ги одразува ставовите на редакцијата на Блумберг Адрија и нејзините сопственици.