Тргување со страв: како експертите заработуваат кога пазарот е во паника

Кога 2025 година би требало да се опише со еден збор, за многу учесници на пазарите, без двоумење, тоа би бил – волатилност (мерка за тоа колку се варијабилни приносите на дадена хартија од вредност или пазарен индекс со текот на времето. На пазарите на хартии од вредност, волатилноста често се поврзува со големи ценовни осцилации, нагоре или надолу. На пример, кога берзата расте и паѓа повеќе од 1 отсто во текот на подолг временски период, тоа се нарекува волатилен пазар). Геополитичките тензии, измешаните макроекономски сигнали, враќањето на политичката неизвесност во САД и високите вреднувања на компаниите создадоа средина во која наглите ценовни поместувања станаа нова нормалност.

Влегувањето во 2026 година не носи многу причини за смирување на очекувањата. Но, додека за повеќето инвеститори волатилноста е нешто од кое се плашат, професионалците на неа гледаат како на извор на можности. Клучното прашање гласи: дали волатилноста може да се мери, да се следи и на неа да се заработи, а одговорот го носиме во овој текст.

Што е VIX индексот и зошто е толку важен?

VIX, често нарекуван и „индекс на страв“, ја мери очекуваната волатилност на индексот S&P 500 во следните 30 дена, врз основа на цените на опциите. Со други зборови, тој не мери што веќе се случило, туку што пазарот очекува дека би можело да се случи.

Неговите клучни карактеристики се огледаат во тоа што VIX расте во периоди на зголемена неизвесност и страв на пазарите, а паѓа кога доминираат стабилноста и оптимизмот, при што покажува изразена негативна корелација со акциите и реагира многу брзо и силно на ненадејни пазарни шокови.

Историски гледано, VIX поголемиот дел од времето се движи меѓу 15 и 25 поени, што се смета за „нормално“ пазарно опкружување. Нивоа под 15 често сигнализираат претерана самодоверба кај инвеститорите, додека нивоа над 25 укажуваат на паника. Во екстремни кризи, како финансиската криза во 2008 година или пандемијата во 2020 година, VIX надминувал и ниво од 80.

Токму таа способност за брзи скокови го прави VIX исклучително интересен за професионалните инвеститори, но и исклучително опасен за оние што не ја разбираат неговата структура.

Како всушност се тргува со волатилноста?

Важно е да се нагласи: VIX не може директно да се купи. Инвеститорите му пристапуваат преку фјучерс-договори, опции или ЕТФ/ЕТП производи што ги следат VIX фјучерсите. Во европски контекст, еден од најчесто користените инструменти е Amundi S&P 500 VIX Futures UCITS ETF (LVO).

Но, токму тука доаѓаме до клучниот проблем што малите инвеститори често го потценуваат: VIX производите, по својата суштина, се временски отров. Дури и во периоди кога пазарот не се движи значително и кога нема изразени падови на акциите, овие инструменти можат постепено да ја губат вредноста од месец во месец. Времето, кое кај класичните инвестиции е сојузник, кај VIX производите станува непријател.

Во суштина, VIX фјучерсите се структурирани така што договорите со подолг рок на доспевање се поскапи од краткорочните. Како што ЕТФ постојано мора да ги продава поевтините договори што истекуваат и да купува нови поскапи, со текот на времето доаѓа до постепено губење на вредноста.

Како последица на тоа, најголемата грешка на малите инвеститори е уверувањето дека VIX ETF може да се купи и да се држи неколку месеци како форма на заштита или „сигурно прибежиште“. Во пракса, ваквиот пристап често завршува со речиси сигурна загуба. VIX производите не се дизајнирани за долгорочно држење, не се замена за готовина и не се однесуваат како класични дефанзивни инструменти. Станува збор за високо специјализирани алатки за краткорочно управување со ризик, кои професионалните инвеститори ги користат тактички, со јасно дефинирано време на влез и излез од позицијата.

VIX во пракса: како професионалците ја користат волатилноста

И покрај своите слабости, волатилноста има јасна и легитимна улога во професионалните портфолија. Најчесто се користи за краткорочна заштита на портфолиото. Кога волатилноста е невообичаено ниска, менаџерите на фондови можат со мал дел од портфолиото да купат VIX инструменти како осигурување од силен пад на акциите.

Покрај тоа, VIX се користи и во стратегии на враќање кон просекот. По големи пазарни шокови, професионалците често бараат можност за тргување со падот на волатилноста, но секогаш со строго управување со ризикот. Во моменти на ескалација на криза, VIX може да послужи и како тактички инструмент за тргување, често во комбинација со опции, со цел да се искористат наглите скокови на волатилноста.

Во сите случаи, заедничкиот именител останува ист: јасен план за влез и излез и строга контрола на ризикот.

Во пракса, кај VIX тргувањето успехот ретко зависи од насоката на пазарот, туку најчесто од тајмингот и времетраењето на позицијата. Лошото сценарио најчесто започнува со нејасно чувство на нелагодност: пазарот е прегреан, вестите се лоши, па VIX ЕТФ се купува „за секој случај“ и се држи со недели или месеци. Во такво опкружување, дури и без раст на акциите, инвеститорот губи пари поради структурниот пад на вредноста на инструментот.

Добро VIX тргување изгледа сосема поинаку. Тоа се отвора кога волатилноста е невообичаено ниска, пред јасно дефиниран настан (на пример состанок на Федералните резерви, избори или објава на клучни макроекономски податоци) и се затвора брзо, често веќе по првиот скок. Професионалците не купуваат волатилност затоа што се плашат од пад на пазарот, туку затоа што проценуваат дека цената на стравот е привремено прениска.

Сојузник на професионалците, предизвик за малите инвеститори

Волатилноста за повеќето инвеститори е синоним за стрес, но професионалците ја гледаат како пазарна стока. VIX и сродните производи овозможуваат остварување добивка и заштита во моменти кога класичните стратегии потфрлаат, но грешките скапо се плаќаат.

Овие инструменти се моќни и интересни, можат да бидат ефикасен хеџ при неизвесни настани, но се користат исклучиво краткорочно и бараат знаење, дисциплина и искуство.