Новата цензура во Русија поттикнува книжевен отпор во странство

На почетокот на 2022 година, новинарот и издавач Георги Урушадзе патувал во Дубаи кога Русија започна целосна инвазија врз Украина. Во знак на протест, се повлекол од раководењето со три големи руски книжевни награди и почнал да бара начини да им помогне на писателите што живеат во егзил. „Заминав со мал куфер и без никакво второ државјанство,“ вели Урушадзе.

Во 2023 година ја основа „Фридом Летерс“ („Freedom Letters“), организација управувана од волонтери која објавила речиси 200 наслови во последните три години. Тоа е една од сè поголемиот број културни организации што се здружуваат со книжарници, дистрибутери и организатори на саеми за книги за да изградат книжевен отпор меѓу руската дијаспора. Заедно објавуваат, продаваат и дистрибуираат книги кои не можат да поминат низ новите рестриктивни закони за цензура во Русија.

Денес тие книги вклучуваат сè што ја критикува војната, квир приказни, описи на употреба на дрога или сатанизам, застапување на доброволна бездетност или дела што промовираат западни вредности. „Сите наши автори или учесници се терористи, екстремисти и странски агенти. Едвај имаме други,“ вели Александра Вакрушева, директорка на рускиот јазичен саем Прага Бук Тауер („Prague Book Tower“).

Што би рекле за сето тоа Толстој, Достоевски и Чехов?/Depositphotos

Корените на сегашниот бран цензура водат до „Лето со пионерска вратоврска“ (Summer in a Pioneer Tie), младински роман од 2021 година на Елена Малисова и Катерина Силванова, во чиј центар е геј-романса. Книгата се продавала толку добро што придонела за покренување на донесувањето на драконските руски закони против ЛГБТК. Во 2024 година повеќе од 250 наслови со ЛГБТК-содржина исчезнале од пазарот и од книжарниците. Во 2025 година властите извршиле претрес во еден од најголемите руски издавачки конгломерати, „Ексмо букс“ (Eksmo Books). Тројца вработени биле обвинети за екстремизам поради продажба на квир-книжевност и биле ставени во домашен притвор, што предизвикало страв во целата индустрија. (Сите тројца ја признале вината и склучиле спогодби за признавање на вината.)

Црвената пионерска марама во Советскиот Сојуз и поранешна Југославија била препознатлив симбол и дел од униформата на децата на возраст од 7 до 15 години. Симболизирала припадност кон младинското движење и пролетерската револуција, а нејзиниот изглед и значење биле преземени од советската практика/Depositphotos

Потоа книжарниците се соочиле со парични казни и со барања до издавачите да престанат да продаваат одредени наслови. Книгите на Пјер Паоло Пазолини, Салман Ружди и Симон де Бовоар се продавале со буквално прецртани делови од текстот. Оваа пролет, директива насочена против содржини поврзани со дрога довела до тоа книгите на Пушкин, Гогољ и Булгаков да се појават на полиците со предупредувачки налепници.

„Дури и детските книги се означуваат поради споменување магични напивки. Тоа може да се протолкува како дрога, па затоа добиваат налепница“, вели Кира Јармиш, поранешна портпаролка на опозицискиот лидер Алексеј Навални и сега главна уредничка на издавачката куќа „Уан бук паблишинг“ (One Book Publishing), која ја основала неговата вдовица Јулија Навалнаја. Независниот медиум „Агентство“ проценува дека од 2023 година од оптек се повлечени околу 600 книги, меѓу кои „Левата рака на темнината“ од Урсула К. Ле Гвин и „Кафка на брегот“ од Харуки Мураками.

Романот „Кафка на брегот“ е објавен во 2002 година. Книгата следи две паралелни, надреални приказни што на крајот се спојуваат: приказната за петнаесетгодишното момче Кафка Тамура, кое бега од мрачно едиповско проклетство, и за постариот човек Наката, кој разговара со мачки/Книжарницa „Делфи“

Како одговор, Русите надвор од земјата го проширија својот опсег, вели Лиана Акопова, менаџерка на книжарницата во „Пушкин Хаус“ („Pushkin House“) во Лондон, организација за културна размена. „Покрај книги за војната, современата литература на дијаспората исто така истражува миграција, идентитет, култура, феминизам, квир искуство, деколонизација, секојдневните реалности на егзил,“ вели таа.

Тамиздат - објавено таму

Некои ги опишуваат овие дела како нова верзија на тамиздат, термин што значи „објавено таму“, а кој за време на Студената војна се користел за ракописи што биле прошверцувани од Советскиот Сојуз за да бидат објавени во Европа или во САД. Денес тамиздат е основен дел од понудата на руските книжарници што никнаа низ Европа, Турција, Израел и САД, каде што, според процените, од доаѓањето на Путин на власт во 1999 година се преселиле меѓу еден и два милиони Руси.

Јаша Клоц, вонреден професор по руска и компаративна книжевност на „Хантер колеџ“ (Hunter College) во Њујорк и основач на „Тамиздат проџект“ (Tamizdat Project), непрофитна организација и мала издавачка куќа, вели дека знае за 617 одделни изданија што ги објавиле руски и белоруски автори надвор од своите матични земји од 2014 година, кога Русија првпат ја нападна Украина. Некои од нив се реизданија на класици за кои издавачите во странство веруваат дека ќе имаат силен одек во сегашната политичка клима.

Сегашниот бран емигранти се смета за петтиот што ја напуштил Русија од почетокот на 20 век. Повеќето од нив имаат високо образование и ја поддржуваат Украина; според анализата на организацијата КЕЈС (CASE), европски истражувачки центар, тие заминале од политички, а не од економски причини.

Илустрација за „Приказната за царот Салтан од Пушкин/Depositphotos

Ања Морлан-Стисис во 2024 година ја отворила „Квартира букс“ (Kvartira Books), непрофитна книжарница, библиотека и простор за настани во Бруклин, САД. „Сега многу почесто гледаме бран имигранти што ќе ги потрошат и последните пари на книги“, вели таа. „Претходните генерации сакаа нивните деца да се асимилираат. Кога ние дојдовме тука, моите родители ме поддржуваа да зборувам англиски. Со никого не зборував руски.“ Сега, вели таа, родителите што ја посетуваат нејзината книжарница, во која се продаваат книги за деца и возрасни на руски, украински и белоруски јазик, се решени да ги зачуваат врските со татковината.

За да ја поддржи таа желба, Морлан-Стисис организира различни настани на руски јазик, вклучувајќи читање приказни со „драг кралици“; научни предавања на теми како црни дупки, допамин и теории на заговор; поетски читања; книжевни клубови; како и собирање помош за политичките затвореници и за Украина. „Сакавме да бидеме алтернативен простор“, вели Морлан-Стисис. „Можете да влезете во мојата книжарница и да не потрошите пари. Имаме удобни столчиња, простор за игра каде што децата можат да лазат. Нудиме кафе, чај и вода бесплатно.“

Иста страница од две изданија на ‘Disappearing Act’ од Марија Степанова. Во изданието објавено во Русија се цензурирани референците за руската инвазија врз Украина. Извор: Pushkin House

Акопова, менаџерка на книжарницата во „Пушкин Хаус“ во Лондон, вели дека книжарниците управувани од имигранти можат да функционираат повеќе како културни центри, со настани дизајнирани да поттикнат дијалог и да ги одржат луѓето поврзани со она што се случува дома. За самите сопственици, книжевната мрежа на дијаспората исто така служи како важен систем за поддршка.

„Имате заедница со издавачи, автори, други книжарници,“ вели Дмитриј Сидоров, сопственик на „Бабел Букс Виена“ („Babel Books Vienna“). „На многу начини, водењето ваков бизнис ви дава чувство дека не сте сами и дека сте потребни.“

Патот до Русија

Како и нивните советски претходници, денешните изданија на тамиздат и натаму наоѓаат пат до Русија. Околу половина од книгите што „Фридом летерс“ ги продава на купувачи во Русија се физички изданија. На нивната интернет-страница купувачите можат да нарачаат книги преку автоматизиран бот на Телеграм и да платат со криптовалути. Како алтернатива, можат да купат пакет налепници во рубљи и да добијат книга како подарок. „Играме игра на мачка и глушец со властите и засега победуваме“, вели Урушадзе.

За време на видеоповик, директорката на саемот „Прага бук тауер“, Вахрушева, покажува два примерока од првиот том на „Архипелагот Гулаг“ од Александар Солженицин, едниот објавен на вообичаен начин, а другиот како тамиздат. Верзијата на тамиздат, вели таа, „е полесна и потенка за околу една третина“. Ја објавиле руски емигранти во Париз, „специјално за да може да се пренесува преку границата во куфери“.

Неговите книги можеби се во куфери или магацини, но споменикот на Александар Солженицин во Владивосток опстојува. Бронзената скулптура го прикажува писателот, добитник на Нобеловата награда, како слегува од брод на брегот. Споменикот е откриен во 2015 година и го одбележува неговото враќање во Русија во 1994 година, по две децении принуден егзил/Depositphotos

Електронските книги било полесно да се прошверцуваат во Русија. „Со развојот на технологијата повеќе не зависиме од големината на книгите“, вели Вахрушева.

Неколку веб-страници и апликации се специјализирани за да им овозможат на Русите да преземаат книги од независни издавачи на телефоните или на други уреди. „Медуза“, познат независен медиум што известува за Русија, има апликација преку која читателите можат да преземат повеќе од дваесет книги за читање без интернет, меѓу кои „Ја сакам Русија: Извештај од изгубената земја“ (во оригинал: Моя любимая страна) од Елена Костјученко и „Војна и казна: Приказна за руската репресија и украинскиот отпор“ (во оригинал: Война и наказание) од новинарот Михаил Зигар.

Друга апликација, „Переплет“ (Pereplet), на читателите надвор од Русија им наплаќа 14,99 евра месечно за пристап до библиотеката. Во Русија пристапот е бесплатен. На својата интернет-страница „Переплет“ наведува дека нивните книги се чуваат во шифриран формат, а во делот „Најчесто поставувани прашања“ се препорачува бришење на апликацијата пред преминување на границата или посета на државна институција.

„Стрејтфорвард фондација“ (StraightForward Foundation), непрофитна организација основана од прогонети руски издавачи, им помага на авторите што пишуваат на руски јазик да пишуваат и да објавуваат книги во превод во странство. Иако не им наплаќа надомест на авторите, организацијата ги задржува некомерцијалните права на нивните електронски книги, што значи дека може бесплатно да ги дистрибуира во Русија. ПДФ-изданијата на фондацијата се поставуваат и на пиратски страници и на Телеграм, каде што еден наслов – „Нашиот бизнис е смрт: Целосната историја на ЧВК Вагнер и нејзиниот основач Евгениј Пригожин“ (во оригинал: Наш бизнес — смерть»: Полная история ЧВК «Вагнер» и ее основателя Евгения Пригожина), чии автори се истражувачките новинари Илја Барабанов и Денис Коротков – го прегледале повеќе од 46.000 луѓе.

Во книгата „Нашиот бизнис е смрт“ се истражува како група платеници, која од 2014 година се борела во Украина, Сирија и Африка, прераснала во моќна воена структура поврзана со руската држава. Книгата го опишува патот на Пригожин, човек со криминално минато кој во ерата на Путин станал милијардер и олигарх, сè до бунтот во 2023 година, кога неговите борци го зазеле седиштето на руската војска и тргнале кон Москва. Заснована врз сведоштва, архиви и истражувања на терен, книгата ги прикажува механизмите на моќта, криминалот и политиката зад една од најпознатите платенички војски на современото време/StraightForward Foundation

„Страшно е да се нарачуваат книги по пошта“, вели Феликс Сандалов, извршен директор на организацијата „Стрејтфорвард“. „Луѓето мора да имаат можност да добијат книги без опасност и без да остават трага.“

Иако книгите на тамиздат се политички значајни, нивната продажба не е профитабилна. Дури и покрај логистичките предизвици и трошоците за увоз, книгите објавени во Русија се најголемиот извор на заработка за книжарниците на руски јазик во странство. Поевтино е да се печатат во Русија и имаат големи тиражи, додека во земјата и натаму живеат повеќе од 140 милиони луѓе.

Јулија Гришенко во 2017 година ја отворила „Муравеј“ (Murawei), онлајн книжарница и издавачка куќа со седиште во Берлин, со 400 наслови. Денес нуди 75.000. Продажбата на книги од земја со закони за цензура носи посебни предизвици. Гришенко вели дека купувачите повремено нарачуваат книги што една или две недели подоцна се забрануваат. „Понекогаш моравме да им ги вратиме парите на луѓето“, вели таа.

Сепак, Гришенко вели дека само околу 2,5 отсто од книгите во понудата на „Муравеј“ се тамиздат, но тие носат околу десет отсто од приходите. Сидоров вели дека околу 20 отсто од книгите во неговата книжарница се објавени надвор од Русија. Тој додава дека ако „стане невозможно да се увезуваат книги од Русија“, „Бабел букс Виена“ (Babel Books Vienna) би имала „неодржлив деловен модел“.

Сепак, за издавачите на тамиздат профитот не е целта. „Книгата е чин на протест, чин на поддршка, артефакт од воено време. Тоа е начинот на кој му се спротивставувам на растечкиот терор во овој свет“, вели Урушадзе, кого руската влада во 2024 година го прогласила за странски агент. „Да сакав да заработувам од книги, ќе објавував готвачи. Луѓето секогаш купуваат готвачи.“