Може ли вештачката интелигенција да ни каже колку треба да платиме за уметничко дело?

Стивен Смит (56), колекционер на уметнички дела од Велика Британија, купува графики преку платформата „Мај арт брокер“ (MyArtBroker), која од 2024 година продава и менаџира со дела од секундарниот пазар. Истата година тој го купил делото „Ехо“ од британската апстрактна уметница Бриџит Рајли за 7.500 фунти. Тој ја користи алатката за моментално вреднување на платформата и ја смета за корисна бидејќи претходно преплатил за дела купени во галерии. „Таа дава доста добра и точна претстава за тоа колку вреди одреден графички приказ во тој конкретен момент“, вели тој.

Познато е колку е тешко да се знае колку треба да чини едно уметничко дело, бидејќи многу галерии не ги објавуваат цените, а продажбите направени од галериите и трговците ретко се јавни. Единствените јавно достапни податоци за продажба доаѓаат од пазарот на аукции. Тоа може да биде фрустрирачко за купувачите, кои или не се чувствуваат доволно сигурно да го купат делото или, како Смит, сметаат дека преплатиле. Повеќе од половина од колекционерите анкетирани за извештајот за уметност и финансии на „Дилојт прајват“ (Deloitte Private) и „Артактик“ (ArtTactic) за 2025 година го наведоа недостигот од транспарентност на цените како главна пречка на пазарот.

 

Иконската слика на тажната Џеки Кенеди како стои до полицаец, дело од Енди Ворхол, ситопечат во боја на платно | Depositphotos

Како одговор на тоа, сè поголем број компании развиваат алатки за процена со вештачка интелигенција за да им помогнат на колекционерите да ги проценат цените на поединечните уметнички дела. Досега, се чини, дека овие алатки ја зголемуваат довербата кај новите купувачи, особено во пониските ценовни опсези, и им помагаат на постојните колекционери да ја следат вредноста на своите колекции, според колекционерите и експертите за пазарот на уметност. Некои компании ги користат и овие модели за процена за да понудат заеми обезбедени со уметнички дела или осигурување за уметнички колекции.

„Артскејпи“ (Artscapy), платформа за управување со колекции, продажба и финансирање уметност, им нуди на колекционерите бесплатни процени, заедно со платени услуги за процена и пристап до советници за уметност. „Почнавме да користиме вештачка интелигенција за процени и вреднувања многу рано со моделите ЧетГПТ, па затоа го обучуваме моделот три и пол години“, вели извршниот директор на „Артскејпи“, Алесандро де Стасио.

Во „Артскејпи“ моделот ЧетГПТ е обучен исклучиво на специфични извори на податоци - аукциски продажби на уметнички дела, продажба на платформата „Артскејпи“, проверливи надворешни приватни продажби и податоци од колекционери на „Артскејпи“ - како и на сопствениот алгоритам на компанијата. Алгоритамот им овозможува на членовите да ја следат вредноста на своите колекции и поддржува понуди за заеми и осигурување за уметнички дела.

Бесплатните процени со вештачка интелигенција на „Артскејпи“ се базираат на овој модел. Откако колекционерот ќе прикачи информации и фотографии од уметничко дело, платената услуга за процена од 59,99 фунти обезбедува детален извештај со проценетата вредност на делото, како и неговата веројатна ликвидност и нестабилност.

Во меѓувреме „Мај арт брокер“ користи предвидливо машинско учење во рамките на својата алатка за процена наместо да се потпира на генеративни модели. Извршната директорка Шарлот Стјуарт вели дека ако корисниците сакаат процена со вештачка интелигенција, тие едноставно можат да го прашаат ЧетГПТ колку вреди нешто и тој ќе ги извлече сите достапни информации од својата база на податоци. „Проблемот е што има повеќе ‘валкани’ податоци на овој пазар од кога било досега“, вели таа. На пример, постојат илјадници различни верзии на графиката на Мерилин од Енди Ворхол, кои би можеле да бидат оригинали, овластени репродукции или дури и постери.

Репродукција или оригинал: постојат илјадници различни верзии на графиката на Мерилин од Енди Ворхол. Како се одредува фер цена? | Depositphotos

Алгоритамот на „Мај арт брокер“ ги зема предвид продажбите на графики и изданија од 400 аукциски куќи, како и приватните продажби и моменталната побарувачка од колекционери на платформата. Исто така зема предвид 40 други фактори што можат да влијаат на вредноста на делото, вклучувајќи ги бојата, потписите и видот на хартијата, користејќи надгледувано учење, при што човечки експерти ги проверуваат дојдовните податоци. „Во секој дел од процесот е вклучен човек“, вели Стјуарт.

Ако некој што ја користи бесплатната алатка за вреднување избере слика од Енди Ворхол и една од неговите графики од Мерилин, ќе добие опсег на фер пазарна вредност. Колекционерите што сакаат попрецизна процена можат да побараат професионална процена од специјалистите на компанијата, кои ќе го користат алгоритамот, но ќе земат предвид и други варијабли, како што се состојбата на делото, реткоста и потеклото, кои сепак подобро се проценуваат со човечкото око.

Зад затворени врати

Еден од најголемите проблеми во секторот е недостигот од податоци за пазарот на уметност. Повеќе од 60 проценти од продажбата на уметнички дела се врши преку галерии и дилери зад затворени врати. Како резултат на тоа, многу доставувачи на алатки се потпираат на податоци од аукции и приватни продажби на сопствените платформи. „Големо прашање за пазарот е како да се пристапи до трансакциите на приватна уметност во голем обем, кое е многу тешко“, вели Де Стасио.

Платформата „Артнет“, која ја поседува највлијателната база на податоци за цени на аукции на пазарот на уметност, исто така го разгледува ова прашање. Во 2025 година инвестициската фирма „Беовулф капитал“ ги купи „Артнет“ и контролниот удел во „Артси“, водечкиот онлајн пазар за уметност.

Извршниот директор на „Беовулф капитал“, Ендру Волф, сака да развие податоци и анализи од вештачка интелигенција што ќе ги комбинираат податоците за пазарот на аукции на „Артнет“ со информации за примарната продажба и однесувањето на корисниците на „Артси“. Иако деталите сè уште не се утврдени, Волф гледа многу апликации за алатки за вреднување базирани на податоците на „Артнет“ и „Артси“, вклучувајќи и купување и продажба на уметност на двете платформи, како и услуги за поддршка како што се уметничко кредитирање или осигурување.

„Чуварите на тајните“ од Џексон Полок| Depositphotos

Способноста на вештачката интелигенција да препознава и споредува слики, како и нејзината способност да собира огромни количества податоци од музеи, галериски изложби и влијателни профили на Инстаграм, би можела брзо да го зголеми количеството на веродостојни информации за уметничките дела во моделите за вреднување, особено на примарниот пазар. Волф вели дека новите модели на „Артнет“ и „Артси“ ќе ги вклучат овие влезни податоци, како што се историја на изложбите, научни цитати, статии од весници, како и трендовите на социјалните медиуми и пребарувачите. „Постојат многу структурирани и неструктурирани податоци за пазарот на уметност што можат да ги информираат овие модели и ние почнуваме да ја развиваме таа евристика“, вели тој.

Алгоритам или стручно мислење

Но овие алатки за процена имаат јасни ограничувања. Ниту еден од испитаниците во овој текст не верува дека тие можат да ја заменат потребата од уметнички консултанти, проценители и други професионалци за да им помогнат на колекционерите да се снајдат на еден познато непроѕирен пазар.

„Вештачката интелигенција може да толкува видливи податоци, да чита записи од аукциите и да ги разгледува основните карактеристики на уметничкото дело, како што се возраста, димензиите и медиумот“, вели уметничкиот консултант Ајлин Агопијан. Таа го гледа тоа како вредна почетна точка за колекционерите.

„Жена со ѓердан“ од Пабло Пикасо | Depositphotos

„Треба да разберете како одредено дело се вклопува во поширокото творештво на уметникот, неговата историја на изложби, потекло и состојба“, вели таа, објаснувајќи дека дури и две дела од истиот уметник, од истата година, со ист медиум и димензии, може да достигнат многу различни цени на аукција. Колекционерите можат да научат како овие нијанси влијаат на вредноста од советниците и проценителите, како и преку разговори со персоналот на галериите и аукциските куќи.

Многу се губи кога уметноста се сведува на бројки, вели Мајк Профит, извршен директор на „Артлоџик“ (ArtLogic), компанија за софтвер за управување со бизниси за галерии, уметници и колекционери. Тој вели дека поновите алатки за вештачка интелигенција сигурно ѝ користат на индустријата ако ја зголемат довербата на купувачите, но дека тие „ги игнорираат приказната зад уметничкото дело и односите и експертизата галерија-колекционер, кои се клучни двигатели на бизнисот на примарниот пазар“. Тоа, вели тој, може да ја наруши перцепцијата на колекционерот пред дури и да го види уметничкото дело.

Неликвидноста на пазарот на уметнички дела останува бариера. Колекционерите што добиваат моментални процени на уметнички дела не мора нужно да го купат или продадат делото во тој момент или по таа цена, дури ни кога станува збор за графики од големи едиции. „Тргувам со валути, каде што секогаш има куповна цена и продажна цена“, вели Смит. „Тоа се теоретски вредности.“ Тој верува дека вештачката интелигенција може да им помогне на новите колекционери да стекнат самодоверба, особено кога купуваат по пониски цени, но вели дека секогаш повикува експерт пред да купи.

Значи, иако овие алатки нудат начин за навигација на нетранспарентен и комплексен пазар, тие често се само првиот чекор во процесот на купување, особено кога станува збор за уникатни и многу вредни дела. Пазарот на уметноста е сè уште пазар управуван од човечки емоции, односи, доверба и експертиза. „Секој што работи во уметничката индустрија треба да биде хуманист во својата суштина“, вели Де Стасио.