Првото вработување и во Македонија: Диплома ама и курсеви, академии, сертификати...

Младите дипломираат, па потоа собираат сертификати, учат вештачка интелигенција, посетуваат академии и дополнителни курсеви, но сè потешко доаѓаат до првата работа. Пазарот на труд забрзано се менува, а компаниите сè почесто бараат практични вештини, адаптабилност и познавање на алатки за ВИ уште од стартот на кариерата.

За генерација млади луѓе, дипломата повеќе не е доволна сама по себе.

Компаниите денес бараат кандидати што можат веднаш да се вклопат во работниот процес. Дури и за пракса и почетни позиции, во огласите сè почесто се бара познавање на алатки за вештачка интелигенција, анализа на податоци, платформи за автоматизација, дигитални алатки, работа со податоци, алатки за управување со проекти, па дури и претходно искуство.

Заклучно со март 2026 година, повеќе од 10 отсто од активните огласи за пракса содржат клучни зборови поврзани со вештачка интелигенција, додека уделот на огласите за редовно вработување што споменуваат ВИ достигна 4,2 отсто, што е речиси двојно повеќе во споредба со претходната година.

Според анализата на платформата Хендшејк (Handshake) за генерацијата 2026, повеќе од 80 отсто од студентите веќе користеле алатки за генеративна вештачка интелигенција, најчесто за генерирање идеи, истражување, самостојно учење и автоматизација на задачи. Голем дел од студентите што користеле ВИ за генерирање идеи и самостојно учење се оценуваат како „релативно вешти“ или „многу вешти“ во користењето на овие алатки.

Тоа покажува дека новата генерација дипломци веќе активно се адаптира на технолошките промени, често побрзо отколку што образовните системи успеваат да ги интегрираат новите технологии во наставата.

Но, истовремено расте и стравот околу иднината на кариерата

Според Хендшејк, 61 отсто од студентите од генерацијата 2026 се донекаде или многу песимистични за својата кариера, а речиси половина од нив велат дека една од причините е влијанието на генеративната ВИ врз пазарот на труд.

Во исто време, компаниите сè повеќе бараат кандидати што веќе знаат да работат со новите технологии. Хендшејк наведува дека спомнувањето на генеративна ВИ во огласите за редовно вработување пораснало речиси пет пати од 2023 година, додека кај огласите за пракса растот е повеќе од четирикратен.

Тоа значи дека ВИ вештините веќе не се сметаат за дополнителна предност, туку постепено стануваат дел од основните очекувања на работодавците.

Во меѓувреме, пазарот за млади дипломци повторно слабее. Според Хендшејк, бројот на огласи за почетни позиции и позиции за дипломирани кандидати годинава е 2 отсто понизок од лани и 12 отсто под претпандемиското ниво.

Податоците покажуваат дека по краткиот бум по пандемијата, кога компаниите масовно вработуваа млади кадри, можностите за генерацијата што дипломира во 2026 година повторно се намалуваат.

Индекс на огласи за редовно вработување објавени на Хендшејк 

Хендшејк во својата анализа ја зема генерацијата од 2020 година како основа со индекс 100. Пазарот доживеал силен раст кај генерацијата од 2022 година, кога индексот достигнал 168, но потоа следувал постепен пад. Кај генерацијата што дипломира во 2026 година индексот паднал на 88, што покажува дека денешните дипломци имаат помалку можности отколку пред пандемијата.

Промената е особено видлива во ИТ секторот, маркетингот, администрацијата и аналитичките професии, каде што почетните позиции сè повеќе бараат вештини што порано се очекуваа од кандидати со неколку години искуство.

На Линкдин веќе има илјадници огласи низ Европа за програми за дипломирани кандидати во областа на вештачката интелигенција, практикантски програми за ВИ и почетни позиции за анализа на податоци, каде што од младите се бара познавање на алатки за автоматизација, работа со големи јазични модели, визуелизација на податоци, работни процеси потпомогнати со ВИ и соработка на проекти.

Во дел од огласите, дури и за почетни позиции се бара најмалку 6 месеци, па и една година „искуство“. Тоа само го „бетонира“ чувството кај младите дека е речиси невозможно да се влезе на пазарот без претходна пракса или работно искуство, особено што многу дипломирани млади низ Европа и САД не кријат дека не можат да добијат ниту прво интервју бидејќи компаниите бараат вештини и одредено работно искуство и за џуниор местата. Дел од нив велат дека по завршувањето на факултетот морале дополнително да посетуваат академии и курсеви за да станат „вработливи“, односно конкурентни на пазарот. Во извештајот на Хендшејк се објавени и сведоштвата на студентите опфатени со истражувањето. Еден студент од генерацијата 2026 вели дека аплицирањето за работа денес наликува на работа со полно работно време. 

 

„Добив работа во инженерство, а главната причина поради која покажаа интерес беше мојата пракса. Аплицирав на околу 50 огласи за почетни позиции за да добијам четири или пет покани за интервју, додека повеќето воопшто не одговорија.“

„Аплицирањето за работа е како работа со полно работно време. Бев под огромен стрес во последниот семестар на факултет затоа што е исклучително тешко да се најде работа.“

 

Факултетската диплома денес станува само основа, но не гаранција за работа

Пазарот на труд се менува толку брзо што образовните системи тешко успеваат да го следат темпото. Универзитетските програми често се обвинувани дека доцнат со адаптацијата, додека компаниите бараат практични знаења што студентите не ги стекнуваат доволно во текот на студиите.

Сè повеќе млади, по дипломирањето, повторно седнуваат во „училница“. Покрај универзитетската диплома, тие посетуваат дополнителни академии, курсеви и сертификати за дигитален маркетинг, анализа на податоци, автоматизација, управување со проекти и алатки за ВИ, и уште многу друго.

Во дел од индустриите тоа веќе станува речиси задолжителен чекор пред првото вработување.

„Блумберг Бизнисвик“ неодамна објави серија анализи за кризата со почетните работни места, наведувајќи дека сè повеќе млади дипломци работат позиции што не бараат универзитетска диплома, додека дел од компаниите ги замрзнуваат вработувањата на почетно ниво и се фокусираат на искусен кадар.

Истовремено, вештачката интелигенција постепено ги презема токму задачите што со децении претставуваа „влезна врата“ за младите на пазарот на труд. Рутинските административни задачи, основното програмирање, корисничката поддршка и дел од почетните аналитички работи сè почесто се автоматизираат или се извршуваат со помош на ВИ алатки.

Тоа не значи дека ВИ масовно ги укинува работните места, но значи дека се менува она што ќе се очекува од младите луѓе уште на стартот од кариерата.

Дел од компаниите тврдат дека потребата од млади кадри нема да исчезне, туку дека почетните позиции ќе изгледаат поинаку. Наместо извршување рутински задачи, од младите ќе се очекува поголема способност за анализа, адаптација, комуникација и работа со ВИ системи.

Оттука сосема логично се наметнува прашањето дали класичната формула „училиште – диплома – работа“ веќе престанува да функционира.

За новите генерации кои дипломираат односно магистрираа во последниве две-три години, факултетот повеќе не е последна станица пред кариерата, туку само прв чекор во постојан процес на дообразување, адаптација и учење нови вештини.

Сè повеќе млади посетуваат дополнителни курсеви и академии 

Од „Семос Едукација“, за Блумберг Адрија велат дека во последните години континуирано расте интересот кај дипломирани млади луѓе за дополнително образование. Сè повеќе млади веднаш по дипломирањето се насочуваат кон дополнителни курсеви, академии и сертификации, бидејќи пазарот на труд бара конкретни и применливи вештини.

Според нив, ова е директно поврзано со глобалната трансформација на работните места предизвикана од технолошките промени и развојот на вештачката интелигенција. Оттаму посочуваат дека токму ВИ е една од најбрзо растечките области и бележи раст од над 1000 отсто во последните две години. Светските предвидувања покажуваат и дека до 2030 година околу 59 отсто од работната сила ќе има потреба од дообразување или преквалификација како резултат на технолошките промени.

„Младите денес на дополнителното учење гледаат како на логично продолжение на образованието, а не како алтернатива на формалното образование, промените веќе се гледаат и во изборот на обуките што ги посетуваат младите. Најголем интерес има за програми кои комбинираат дигитални, аналитички и практично применливи работни алатки. Меѓу младите кои бараат прво вработување, Питон останува една од најбараните технолошки вештини, а изминативе две години најсилен раст бележат програмите поврзани со генеративната вештачка интелигенција“, потенцираат од „Семос“.

Покрај програмерските вештини, голем интерес има и за Скол (SQL), Пауер БИ (Power BI), анализа на податоци, клауд технологии како Амазон веб сервиси и Азур, дигитален маркетинг, веб-дизајн, автоматизација и сајбер-безбедност. Според Семос, токму овие области се меѓу најбрзо растечките на глобално ниво, заедно со ВИ и технолошката писменост.

Во разговорите со кандидатите, велат од Семос, сè почесто се слуша ставот дека дипломата останува важна, но повеќе не е доволна сама по себе.

„Ова е еден од најчестите ставови што ги слушаме. Младите денес многу јасно препознаваат дека дипломата е важна, но не е доволна. Глобалните трендови го потврдуваат истото – се намалува значењето на формалната диплома во однос на примената на конкретни вештини, а растат вработувањата базирани на практични искуства, особено во технолошките области и областите поврзани со вештачката интелигенција.“

Истовремено, кај дел од младите е присутна и несигурност околу тоа кои вештини треба да ги развиваат за да останат конкурентни на пазарот на труд. Од Семос велат дека голем број кандидати не се сигурни што точно бараат компаниите и кои знаења ќе бидат највреднувани во иднина.

Според нив, ова е дел од глобалниот проблем познат како неусогласеност на вештини (skills mismatch), односно неусогласеност меѓу вештините што ги бараат компаниите и оние што ги поседуваат кандидатите. Додека работодавците тешко наоѓаат кадар со соодветни компетенции, младите честопати не знаат во која насока треба да се надградуваат.

Работодавците денес очекуваат кандидатите да бидат подготвени за работа уште од првиот ден

Во меѓувреме, очекувањата на компаниите значително се променија. Од Семос посочуваат дека работодавците денес бараат многу повеќе практични вештини отколку пред пет или десет години и очекуваат кандидатите да бидат подготвени за работа уште од првиот ден. Автоматизацијата дополнително ги менува и самите почетни позиции. Како што исчезнуваат едноставните и повторливи задачи, од младите сè почесто се бара комбинација од техничко знаење, аналитика и комуникациски вештини. Вештачката интелигенција дополнително ги зголемува барањата, бидејќи се очекува младите да знаат да ги применуваат и комбинирано да ги користат дигиталните алатки.

„Денешните работодавачи очекуваат кандидатите да бидат подготвени за работа уште од првиот ден. Дополнително, согласно светските статистики, 71 отсто од работодавците повеќе вреднуваат вештини за ВИ отколку искуство. Практично, тоа значи дека се бара работа со алатки, не само теорија. Вештачката интелигенција прави фундаментална промена. Таа движи од она што го знаеш кон тоа како размислуваш и како користиш алатки. Денес се бара ВИ писменост, критичко размислување и работа со податоци, ни велат оттаму.“

Според „Семос“, проблемот е што пазарот на труд се менува побрзо отколку што образовниот систем успева да се адаптира. Токму затоа се создава јаз меѓу формалното образование и реалните потреби на компаниите.

Како најчести недостатоци кај младите што првпат излегуваат на пазарот на труд ги издвојуваат практичните дигитални вештини, работата со податоци и алатки, деловната логика, решавањето проблеми, комуникацијата и тимската работа.

Македонија, според нив, не е исклучок од овој тренд. Во такви услови, континуираното учење станува неопходност, а не избор. Од Семос се повикуваат на глобални извештаи според кои во Европа генерално, само околу 56 отсто од луѓето имаат основни дигитални вештини, заради што 59 отсто од работната сила ќе мора да се дообразува, додека дури 85 отсто од компаниите планираат инвестиции во дообразување и развој на своите кадри.

„Денешните млади се свесни дека дипломата е само почеток. Пазарот бара практични, дигитални и применливи вештини, особено во време кога вештачката интелигенција драматично ги менува правилата на игра. Затоа континуираното учење станува клучен фактор за вработување и долгорочна конкурентност. Доживотното учење не е тренд, туку нова реалност. Сè уште важи онаа старата – човек учи додека е жив, посочуваат од „Семос едукација.“