Како недостигот на авионско гориво ја загрозува летната сезона?

Една од вестите на денот во Македонија во понеделникот беше за рекордниот пораст на патници од двата домашни аеродроми во Скопје и Охрид за 32,4 отсто во првите четири месеци од 2026. Аеродромите опслужиле вкупно 1,2 милиони патници на вкупно 8.123 летови, а бројот на летовите е пораснат за 10,7 отсто.

Од „ТАВ Македонија“ којашто управува со македонските аеродроми велат дека покрај веќе отворените пет нови линии годинава, во следниот период ќе отворат уште седум нови дестинации, со што очекуваат растот на бројот на патници да продолжи до крајот на годината.

Но, дали ќе успее „ТАВ“ да ги оствари во целост своите планови за годинава многу зависи и од тоа што ќе се случува со цената на горивото во следниот период, на што Македонија секако нема да остане имуна.

Војната со Иран ги намали глобалните залихи на гориво за авиони, заканувајќи се да ги расипе плановите за одмор на милиони луѓе како што се приближува шпицот  на летната патничка сезона во Северната хемисфера.

Речиси сопрениот проток на стоки низ Ормускиот Теснец го наруши извозот на нафта од Персискиот Залив, принудувајќи ги рафинериите низ светот да го намалат производството на гориво за авиони и неговата основна состојка, керозин. Проблемот го влошуваат и рафинериите на Блискиот Исток, каде што обично се произведува повеќе од 10 отсто од светското гориво за авиони и керозин, кои се борат да испорачаат нарачки до купувачи надвор од регионот.

Цените на горивото за авиони се зголемија дури и повеќе од оние на суровата нафта од почетокот на конфликтот. Тие достигнаа рекордни 200 долари за барел во Европа. Соочени со повисоки трошоци за гориво и пониска понуда, авиокомпаниите откажаа илјадници летови; приземјија постари, помалку ефикасни авиони; и ги зголемија цените на авионските билети, а и понатамошни откажувања се на повидок. 

Bloomberg Mercury

 

Кои пазари се соочуваат со најголеми нарушувања?

Азија е особено силно погодена бидејќи вообичаено го прима поголемиот дел од суровата нафта што се испорачува преку Ормускиот Теснец. Производството на гориво за авиони и керозин од азиските рафинерии падна на 2,9 милиони барели дневно во април, што е пад од повеќе од половина милион барели дневно во однос на февруари, според бројките од „Енерџи Аспектс“ (Energy Aspects).

Европа е исто така под притисок. Рафинериите таму се затвораат со години, не можејќи да се натпреваруваат со поголемите и поефикасни постројки во Азија. Околу 40 отсто од горивото за авиони што го користи Европската унија се увезува, а половина од тоа обично доаѓа преку Ормуз.

„Шел“ (Shell Plc.) изјави дека рафинериите во Европа го максимизираат производството на гориво за авиони. Регионот, исто така, купува повеќе барели од Северна Америка и Африка, според податоците од „Вортекса“ (Vortexa). Но, не е јасно колку добро ќе се одржат овие залихи во иднина, особено бидејќи побарувачката за гориво за авиони обично се зголемува во текот на летото.

Доколку Европа не е во можност да замени повеќе од половина од изгубената набавка од Блискиот Исток, нејзините залихи на гориво за авиони би можеле да достигнат критични нивоа во јуни, според Меѓународната агенција за енергија, во кој момент „може да се појави физички недостиг на одредени аеродроми, што ќе резултира со откажувања на летови и уништување на побарувачката“.

Bloomberg Mercury

 

Претседателот Доналд Трамп изјави дека САД имаат „изобилство“ гориво за авиони. Тој ја отфрли идејата за ограничувања на извозот заради заштита на домашната понуда и претходно ги повика земјите да купуваат од Америка. Но, американските рафинерии веќе произведуваат рекордни количини, оставајќи ограничен простор за дополнително зголемување на производството и го продаваат поголемиот дел од своето гориво за авиони на домашно ниво.

Северна Америка рутински користи гориво „Џет А“ (Jet A). Тоа има повисока точка на замрзнување од „Џет А1“ (Jet A1), кое традиционално се користи во Европа и во други делови од светот. Европската комисија, во мај изјави дека нема регулаторни пречки за употреба на горивото „Џет A“ увезено во Европа.

Додека САД се повеќе заштитени од глобалната криза во снабдувањето како нето извозник на гориво за авиони, западниот брег на земјата сè уште увезува околу 15-20 отсто од своето гориво за авиони, главно од Јужна Кореја, наспроти пет отсто или помалку кај  другите сојузни држави, според Американскиот институт за нафта. 
 

Кои авиокомпании се најпогодени?

Горивото за авиони е втор најголем трошок за авиокомпаниите после работната сила. Според Меѓународното здружение за воздушен транспорт, тоа може да сочинува дури 30 отсто од оперативните трошоци.

Многу превозници се пробуваат да го „хеџираат“ горивото, фиксирајќи ја цената сега за горивото за авиони што ќе се испорача подоцна. Ова ги штити од зголемување на цените во иднина, иако стратегијата може да се врати како бумеранг ако горивото за авиони стане поевтино. Европските авиокомпании хеџираа значителен дел од своите потреби за гориво за наредните месеци.

Спротивно на тоа, повеќето американски превозници - најголемите во светот по капацитет - престанаа да хеџираат откако претрпеа загуби за време на флуктуациите на цените на нафтата за време на  финансиската криза во 2008 година и нешто потоа. Тоа ги остави сега поизложени на порастот на цените на горивото за авиони предизвикан од војната. „Американ Ерлајнс“ (American Airlines Group Inc.) изјави дека се соочува со повеќе од четири милијарди долари дополнителни трошоци оваа година, додека сопственикот на „Бритиш Ервејз“ (British Airways), изјави дека очекува да плати околу две милијарди евра (2,4 милијарди долари) повеќе за гориво во 2026 година.

Ниско-буџетните  авиокомпании се особено погодени бидејќи нивните бизнис модели се засноваат на одржување на ниски трошоци за да можат да понудат евтини билети и чести летови. Американската компанија „Спирит Авиејшн“ (Spirit Aviation Holdings Inc.) се затвори на почетокот на мај откако зголемувањето на цените на горивата ги искомплицира нејзините планови за излегување од банкрот и не успеа да обезбеди федерална финансиска помош. A таа не беше единствената што бараше финансиска помош. Група превозници побара од администрацијата на Трамп 2,5 милијарди долари, според луѓе запознаени со разговорите.
 

Дали се зголемија цените на авионските билети?

Авиокомпаниите се потпираат на клиентите за да ги апсорбираат дополнителните милијарди долари трошоци за гориво за авиони, додавајќи доплати за гориво на билетите и зголемувајќи ги надоместоците за пријавување багаж и одбирање на  седишта. Некои шефови на авиокомпании ги повикаа патниците да резервираат летови порано со цел да избегнат уште поголеми зголемувања на цените ако војната на Блискиот Исток продолжи.

Скокот на цените на билетите е забележителен во Азија. Хонгконшката авиокомпанија „Катај Пацифик Ервејс“ (Cathay Pacific Airways Ltd.) ги прилагодува своите такси за гориво, кои ќе изнесуваат околу 350 долари кај повратните билети за долгите летови од средината на мај.

Во САД, од 27 април, просечната цена на меѓународен повратен лет се зголеми за 16 отсто во однос на претходната година на 1.101 долар, според веб-страницата за споредба на цените на билетите „Кајак“ (Kayak). Просечната цена на домашен повратен билет  се зголеми за 24 отсто на 365 долари.

Bloomberg Mercury

 

Дури и ако Ормускиот  Теснец повторно се отвори, ќе биде потребно време протокот на нафта и гориво за авиони во Заливот да се врати во нормала. Дури и тогаш, се очекува цените на авионските билети да останат високи некое време, бидејќи авиокомпаниите се обидуваат да ги надоместат своите дополнителни трошоци. „Јунајтед ерлајнс“ (United Airlines) предвидува дека може да надомести и 100 отсто од повисоките трошоци за гориво до крајот на годината со зголемување на цените за клиентите.
 

Се откажуваат ли летови?

Авиокомпаниите го намалија својот летен капацитет за речиси 4 отсто, отстранувајќи 9,3 милиони седишта од своите распореди, според аналитичката фирма „Сириум“ (Cirium Ltd). Превозниците ги фокусираа своите кратења на помалку профитабилните рути и летовите надвор од шпицот. „Луфтханза“ (Deutsche Lufthansa AG), најголемата европска авиокомпанија, соопшти дека ова лето откажува 20.000 неекономични кратки летови во регионот. Исто така, се подготвува за потенцијални запирања заради полнење гориво кај директните летови.

Bloomberg

 

Скратувањето на маршрутите може да го намали притисокот врз снабдувањето со гориво за авиони. Тоа нема да биде од голема утеха за патниците чии планови за патување се нарушени. Заштитата за потрошувачите во случај на откажување на летови варира во зависност од земјата. Повеќето авиокомпании враќаат пари, обезбедуваат кредит за друга резервација или нудат алтернативен лет ако првичното патување е откажано.

Дали патниците имаат право на надомест за непријатностите зависи од тоа дали прекинот поради недостиг на гориво за авиони или високите трошоци за гориво се смета дека е под контрола на превозникот според локалниот закон. Авиокомпаниите се ослободени од обезбедување надомест за време на вонредни околности, што вклучува војна и екстремни временски настани.

Европската комисија соопшти дека локалниот недостиг на гориво го исполнува овој праг, но високите трошоци за гориво за авиони не го исполнуваат. Тоа значи дека ако летот во или од ЕУ е откажан поради трошоци за гориво помалку од 14 дена пред закажаниот датум на поаѓање, клиентите би можеле да имаат право на 600 евра обесштетување. Истото важи и за патниците што патуваат во блокот, но само кога резервирале кај превозник од ЕУ.