Залихи на клучни минерали вредни 12 милијарди долари

Во преполниот Овален кабинет во февруари, американскиот претседател Доналд Трамп го обелодени планот за создавање едни од најголемите резерви на клучни минерални суровини во историјата. Иницијативата „Проект Волт“ (Project Vault) ќе овозможи создавање резерви од десетици минерали, поддржани со 12 милијарди долари од јавни и приватни извори на финансирање, со цел „американските компании и работниците никогаш да не трпат штета поради недостиг“, рече Трамп.

Извршната директорка на „Џенерал моторс“ (General Motors Co.) Мери Бара и основачот на рударската компанија „Ајванхо мајнс“ (Ivanhoe Mines Ltd.), Роберт Фридланд, присуствуваа додека Трамп даде зелено светло за овој потфат.

Од резервите на жито во древните времиња до резервите на гориво во ерата на Студената војна, со резервите традиционално управуваа државите за да ја заштитат земјата од глад или да се подготват за војна. Белата куќа го претстави планот на начин што ѝ е добро познат на јавноста, а Трамп го спореди со Стратешките нафтени резерви, кои САД ги воспоставија во седумдесеттите години од минатиот век по нафтеното ембарго за да се заштитат од нарушувања во снабдувањето. (Земјите извознички на нафта обединети во ОПЕК тогаш одлучија да ги намалат или прекинат испораките на нафта за државите што го поддржаа Израел во Јомкипурската војна во 1973 година, заб. на прев.) Меѓутоа, кога станува збор за суровини со широка примена, како што е бакарот, 12 милијарди долари не би биле доволни за да ја заштитат земјата од сериозни нарушувања во снабдувањето, додека кај поретките минерали таа сума би можела да влијае врз пазарите, па дури и да ги наруши.

За разлика од нафтените резерви, со кои управува федералната власт како безбедносна резерва за кризни ситуации, во проектот „Волт“ ќе бидат вклучени и приватни компании. Овие резерви ќе имаат поширока улога, односно нема да служат само како заштита во вонредни ситуации, туку ќе се користат и за редовни економски активности. Банките и инвестициските фондови ќе обезбедат две милијарди долари, а компании како „Џенерал моторс“ (General Motors Co.), „Боинг“ (Boeing Co.) и „Гугл“ (Google LLC) ветија дека ќе купуваат различни минерални суровини.

Трговските и логистичките компании ќе ги набавуваат минералите и ќе го организираат нивниот транспорт и складирање, најверојатно на повеќе локации низ САД, иако деталите сè уште не се разработени. Во суштина, ова повеќе наликува на пазар поддржан од државата отколку на резерви за вонредни ситуации.

Овие резерви претставуваат „типично американско“ решение за заштита на производителите, без оглед на нивната големина, во време кога политичките и економските сојузи стануваат сè понестабилни, вели Џон Јовановиќ, претседател и директор на американската Извозно-увозна банка (Export-Import Bank of the United States – EXIM Bank), која ќе обезбеди 10 милијарди долари јавен капитал.

„Создавањето резерви како концепт, или ако сакате како тактички или стратешки пристап, не е нова појава“, вели Јовановиќ, кого Трамп минатата година го именуваше на оваа функција. „Сепак, веруваме дека нашиот пристап е нов и иновативен.“

Промената на овој пристап укажува на подлабока промена во начинот на кој државите гледаат на глобализацијата. Од крајот на Студената војна, многу западни земји ги сметаа резервите за скапо и застарено наследство што ја изгубило својата улога благодарение на добро поврзаните синџири на снабдување во 21 век. Меѓутоа, таа претпоставка почна да се урива во последните неколку години. Пандемијата на ковид-19 ги наруши транспортните мрежи и покажа колку е ранлива глобалната трговија, додека војните во Украина и на Блискиот Исток го нарушија снабдувањето со енергенси и суровини.

Особено големи последици имаа сè поголемите тензии во односите со Кина. Пекинг доминира во преработката на ретки земни метали, кои имаат клучна улога во многу индустрии, од борбени авиони до паметни телефони. Кинеските власти веќе ја заострија контролата врз извозот, користејќи ја како средство во преговорите. (Називот „ретки земји“ потекнува од раната минералогија, кога оксидите на металите биле нарекувани „земја“ бидејќи наликувале на прашкасти, земјени материи. Групата опфаќа 17 хемиски елементи – лантаноиди, скандиум и итриум. Геолошки тие не се ретки, а некои се и релативно распространети, но ретко се концентрирани во руди што лесно се експлоатираат, заб. на прев.) Тоа ја засили загриженоста во западните престолнини и ги забрза напорите за создавање стратешки резерви во услови кога економските сојузи почнуваат да се распаѓаат.

„Се наоѓаме во период на создавање и натрупување залихи“, вели Хелен Ејмос, аналитичарка за суровини во „БМО“ (BMO Capital Markets). „Тоа е тесно поврзано со распарчувањето на глобалната поврзаност, а конфликтот со Иран само дополнително го поттикна тој процес.“

Во такви околности, проектот „Волт“, во чии рамки, според очекувањата на Јовановиќ, годинава треба да го почне создавањето резерви од минерали, изгледа како единствен експеримент. Тој е замислен како инструмент заснован на побарувачката што активно ќе се користи. Како таков, треба да ги ублажи последиците од нарушувањата во снабдувањето и да помогне во одржувањето на производството, па дури и во финансирањето нови рудници за клучни минерални суровини. На тој начин се брише јасната граница меѓу јавниот и приватниот сектор, а стратешкото складирање добива двојна улога. Истовремено служи како заштита за индустријата и како инструмент на индустриската политика.

„Според мене, ова требаше да се направи многу одамна“, вели Грејселин Баскаран, директорка на програмата за клучни минерални суровини во Центарот за стратешки и меѓународни студии, организација за истражување на јавни политики со седиште во Вашингтон. „Создаваме стратешки резерви наменети за економијата, слично на националните резерви што ги имаме во областа на одбраната.“

Одлуката кога ќе се купуваат, пуштаат во промет или дополнуваат резервите ќе биде од клучно значење. Распределбата на ризикот е во сржта на овој проблем. Ако цените паднат по купувањето, кој ќе ги сноси загубите? Без јасни правила, овој систем на крајот би можел да ја чини државата милијарди долари. Тоа би било повторување на претходни сценарија, како кога САД по Студената војна го продадоа кобалтот од своите резерви и ги урнаа цените, а тука се и неодамнешните предупредувања на европските производители дека само создавањето залихи би можело повторно да ги зголеми цените.

Моделот, исто така, бара тесна координација меѓу државата и индустријата, нешто што САД историски тешко успеваа да го постигнат.

„Секогаш постои можност создавањето залихи да го наруши пазарот“, вели Томас Метјус, аналитичар во консултантската компанија „ЦРУ“ (CRU Group). „Постепеното купување суровини, наместо набавка на големи количини во периоди на недостиг, веројатно би предизвикало помали дополнителни нарушувања во снабдувањето.“

Колку би чинело создавањето резерви значително варира кај 60-те клучни минерали опфатени со „Волт“. Создавањето резерви од бакар и алуминиум доволни за 60 дена би чинело 9,5 милијарди долари, што практично би потрошило повеќе од три четвртини од средствата на проектот, наведува консултантската куќа „Вуд Мекензи“ (Wood Mackenzie).

Наспроти тоа, САД би можеле да обезбедат повеќемесечни резерви од неколку стратешки важни „споредни метали“ по релативно ниска цена. Создавањето резерви од графит би чинело околу девет милиони долари, од бизмут еден милион долари, а од индиум 14 милиони долари. Обезбедувањето двомесечни резерви од ретки земни метали би чинело околу 131 милион долари, наведува „Вуд Мекензи“ (Wood Mackenzie).

Bloomberg

Сепак, постојат бројни предизвици. Со некои од тие метали се тргува во мали количини, а нивното производство е доминирано од Кина. Тоа значи дека дури и купувањето релативно мали количини од страна на САД би можело значително да го наруши глобалното снабдување, да го поттикне растот на цените, да ја отежне набавката и дополнително да ги продлабочи токму проблемите што проектот „Волт“ има за цел да ги избегне.

„Ако набавувате суровини од Кина за да ја намалите долгорочната зависност од Кина, тогаш системот го правите зависен од кинеските производители“, вели Томаш Надровски, портфолио-менаџер во „Амвест капитал“ (Amvest Capital).

Кинеската стратегија за создавање резерви покажува колку државната интервенција може да влијае врз цените. Откупот на големи количини суровини, како што е кобалтот, помогна да се ограничи падот на цените во периоди на прекумерна понуда, додека пуштањето суровини од државните резерви служеше за ограничување на цените на поголемите пазари, како што се оние за бакар и алуминиум. Со текот на времето, Кина стана позната по тоа што купува кога цените се ниски, а продава кога се високи. Дел од политичарите и производителите стравуваат дека САД и другите западни земји на крајот би можеле да се најдат во спротивна ситуација.

Сепак, САД веќе долго време имаат резерви од суровини за потребите на одбраната, како што се кобалт, никел и графит, кои ги акумулираат во периоди на конфликти, а ги користат во мирнодопски услови. Идејата за проширување на стратешките резерви почна да добива сè поголема поддршка минатата година, откако Кина го ограничи извозот на минерали од клучно значење за одбранбените технологии, современото производство и магнетите за ветерни турбини и електрични возила. Бидејќи Пекинг контролира голем дел од синџирите на снабдување со 17-те ретки земни метали, последиците речиси веднаш се почувствуваа низ целиот свет.

„Одеднаш се најдов во ситуација на Управниот одбор да објаснувам колку пари ќе треба да потрошиме за да опстанеме“, вели Роберт Бантинг Џуниор, извршен директор на „Бантинг магнетикс“ (Bunting Magnetics) од Канзас, компанија што користи ретки земни метали во производството на магнети. „Едноставно не знаевме како ќе ги набавиме.“

Една година по воведувањето на кинеската контрола на извозот, САД и натаму во голема мера зависат од Кина кога станува збор за набавката на одредени клучни минерали. Тоа покажува дека Кина и понатаму има предност и во формирањето на цените и во технолошките капацитети. Дури и ако САД обезбедат алтернативни извори на снабдување со ретки земни метали, Кина ќе остане една од ретките земји што располага со доволно работна сила и експертиза за преработка на овие суровини во голем обем и по конкурентна цена.

Некои други земји делумно успеаја да ја намалат зависноста од Кина. Јапонија, на почетокот на втората деценија од 21 век, загрижена што околу 90 отсто од ретките земни метали ги набавуваше од Пекинг, обезбеди државна финансиска поддршка и воспостави партнерство со приватниот сектор за создавање резерви и диверзификација на изворите на снабдување. До 2020 година зависноста беше намалена на околу 60 отсто, но оттогаш трендот повторно се сврте, па уделот на Кина во јапонскиот увоз достигна три четвртини во јануари.

Набргу по покренувањето на проектот „Волт“, Белата куќа собра претставници на неколку десетици земји во обид да обезбеди трговски договори за клучните минерали и да утврди ценовен праг што ќе ѝ конкурира на Кина. Американската администрација настојува да го подобри домашното снабдување со минерали преку забрзување на проектите, обезбедување државно финансирање, па дури и преку купување сопственички удели во компании.

Јовановиќ, сепак, признава дека „Волт“ сам по себе нема да биде доволен за воспоставување обемно и стабилно снабдување со клучни минерали што ќе може да го следи растот на потребите на индустријата.

„Сепак, мислиме дека ова е добар почеток“, вели тој. „Со него се решава клучен дел од сложувалката.“

Во подготовката на текстот учествуваше и Ени Ли.