ВИ-двојниците на починатите станаа нов духовно-технолошки тренд

Нашите технолошки титани постојано ни повторуваат дека вештачката интелигенција е најнапредната технологија во историјата на човештвото. Извршниот директор на „Гугл“ (Google), Сундар Пичаи, отиде дотаму што нејзиното појавување го опиша како „позначајно“ од откривањето на огнот или пронаоѓањето на електричната енергија. За да не заостане зад него, американскиот бизнисмен Марк Андрисен изјави дека ВИ е „веројатно најреволуционерната технологија во историјата на човечкиот род“.

Можеби, но многу луѓе и натаму ја користат оваа технологија за генерирање порнографија и видеа со мачки, кои тешко дека се работи што ги поместуваат границите. Некои начини на примена на ВИ може да дејствуваат сосема исконски. Спиритуализмот, некогаш поврзуван со „примитивните“ култури и натприродното, доби нов живот преку ВИ-симулации на починати лица што им овозможуваат на живите да комуницираат со уверливи копии на починатите. (Англ. deathbots – системи засновани на ВИ што, врз основа на дигиталните траги што починатото лице ги оставило зад себе, создаваат дигитални реплики што можат да го имитираат неговиот начин на комуникација, заб. прев.)

Ова не е првпат модерното и окултното да се испреплетат на ваков начин. Појавата на технологиите што го менуваа светот пред речиси два века предизвика слична реакција. Размислете, на пример, што се случи кога луѓето првпат се соочија со збунувачкиот нов изум - телеграфот.

Основната идеја за оваа машина се појавила на почетокот на 19 век, кога научниците почнале да ги разбираат карактеристиките на електромагнетните појави. Во текот на триесеттите години од истиот век, Семјуел Ф. Б. Морс и Алфред Вејл направиле функционален модел. Тој се состоел од предавател со батерија што испраќала електрични импулси преку жица. На другиот крај, приемникот имал магнетна игла што се поместувала реагирајќи на присуството или отсуството на електрична енергија.

Кога лицето што ракувало со предавателот го продолжувало или скратувало времето во кое електричното коло останувало отворено, лицето на приемната страна можело да ја забележи разликата меѓу долгите и кратките сигнали. Овој бинарен систем станал основа за познатите „точки“ и „црти“ на Морзеовата азбука, при што на секоја буква од азбуката ѝ бил доделен различен редослед на точки и црти. Морс и Вејл осмислиле начин за моментална комуникација на огромни растојанија.

Овој тандем ја демонстрирал работата на телеграфот во 1844 година, испраќајќи порака преземена од библиската Книга на броевите - „Што направи Бог!“ - меѓу Балтимор и Вашингтон.

За само неколку години телеграфските жици почнале да ја поврзуваат земјата. Сенаторот Џон К. Калхун, за кого тешко може да се каже дека бил чувствителна душа (американски сенатор и потпретседател на САД во првата половина на 19 век, познат како ригиден политичар и бранител на ропството, заб. прев.), се восхитувал на тоа како „магичните жици се протегаат во сите правци низ Земјината топка“, создавајќи го она што го опишал како „мистични мрежи“. Телеграфот, исто како денешната вештачка интелигенција, тешко можел да се опише. Само јазикот на натприродното изгледал соодветно.

Тоа може да помогне да се објасни што се случило потоа. Две млади сестри, Кејт и Меги Фокс, од северниот дел на државата Њујорк, во 1848 година пријавиле дека слушаат чудно чукање за кое тврделе дека доаѓа од духот на убиен човек кого претходниот сопственик на куќата го закопал во нивниот подрум. Девојчињата, на возраст од 11 и 14 години, биле убедени дека таинственото чукање не е случајно – тој човек се обидувал да им пренесе порака. Оттука се развиле разговори.

Набрзо сестрите Фокс почнале да тврдат дека пренесуваат пораки и од други починати души, а истото тоа почнале да го тврдат и сè поголем број други луѓе, главно жени, кои одеднаш откриле дека го поседуваат истиот дар за комуникација со духовите преку чукање. Она што неколку децении подоцна било разобличено како измама, брзо прераснало во масовно движење што ја зафатило целата земја, а потоа и целиот англискоговорен свет.

Милиони Американци станале убедени дека можат да разговараат со мртвите, а духовните сеанси влегле во главните текови на културата. Ендру Џексон Дејвис, веројатно најзначајниот поборник на спиритуализмот во САД, тоа сосема отворено го кажал во 1850 година. Разговорот со мртвите, како што објаснил, „не е ништо посложен ниту почуден“ од начинот на кој телеграфот испраќа пораки преку жици.

Уште еден истакнат спиритуалист, Аполос Ман, го повторил ова гледиште, повлекувајќи „аналогија меѓу начинот на комуникација меѓу духовниот и природниот свет преку електрично чукање и начинот на комуникација меѓу оддалечени места преку магнетниот телеграф“ (луѓето во тоа време верувале дека духовите користат некаква витална електрична енергија или „електромагнетизам“ за да чукаат по ѕидови и подови, заб. прев.). Така сфатено, чукањето на духовите било исто што и Морзеовата азбука кај телеграфот, која „одговара на буквите од азбуката“.

Цела низа метафизички објаснувања ја поткрепувале оваа аналогија, споредувајќи го електромагнетниот телеграф, кој ги брише времето и просторот, со „небесниот телеграф“ што ги обединува живите и мртвите. Првиот весник на ова движење, Spiritual Telegraph („Духовен телеграф“, заб. прев.), со самиот свој назив ѝ оддал признание на таа поврзаност.

Кога Дејвис се обидел да објасни кој меѓу починатите е заслужен за поврзувањето на тие два света, тврдел дека клучната улога ја одиграл духот на Бенџамин Френклин, кому многумина му го припишувале откривањето на електрицитетот. Набрзо Френклин почнал да се „појавува“ на многу сеанси, разговарајќи со Американци желни да ги слушнат неговите мудри зборови. Уште еден од основачите на САД, Џорџ Вашингтон, исто така бил повикуван од другиот свет.

Сето ова може да изгледа како маргинално движење, но тоа привлекло милиони приврзаници од средната и повисоката класа. Особено е значајно што многу електроинженери, кои својот професионален живот го посветиле на телеграфијата, лично биле длабоко заинтересирани за спиритуализмот. Меѓу нив бил и Кромвел Варли, кој работел на поставувањето на трансатлантскиот телеграфски кабел, а посетувал и сеанси што ги водела една од сестрите Фокс.

И други технологии што на прв поглед изгледале како некаква магија предизвикувале слични реакции. Пронаоѓањето на фотографијата поттикнало движење што се обидувало со фотоапарат да „улови духови“, додека појавата на телефонот предизвикала нов бран на спиритуалистичка треска. Најновата верзија на овој феномен, заснована на вештачката интелигенција, ги влече своите корени токму од таа традиција.

Не треба да нè изненадува што напредните технологии и натаму поттикнуваат шаманистички практики, кои се повеќе својствени за општествата од предмодерната доба. И покрај сета наша умешност во создавањето машини, би се обложил дека многумина од нас потајно повеќе ги сакаат илузијата и магијата отколку студената утеха што ја нуди модерната технологија. Токму тоа нè прави луѓе и целосно различни од вештачката интелигенција.