Македонија и во 21 век ползи во примарната селекција на отпадот

Во Европа примарната селекција на отпадот одамна е стандард, дел од секојдневието и од организираниот систем во кој граѓаните знаат што одвојуваат, институциите знаат што собираат, а отпадот се третира како ресурс, а не како нешто што треба што побрзо да се изнесе од домот и од улица. Во Македонија, пак, приказната сè уште се движи меѓу законски рамки, планови, проекти, пилот-иницијативи, ретки локални обиди, но, за жал, и доцнење што веќе се мери во децении. Па така, најголемиот дел од отпадот и понатаму се собира како мешан и завршува на депонии. Токму во тој јаз меѓу европскиот стандард и македонската реалност се сместува и целата слика за тоа колку доцниме, зошто доцниме и зошто без вистински систем секоја порака за селекција останува само добра намера. 

ДЗС: Депониите остануваат крајна дестинација за речиси целиот отпад  

Според последните податоци на Државниот завод за статистика (ДЗС), во 2024 година се создадени 1,2 милион тони отпад. Од вкупното количество создаден отпад, како што се наведува во извештајот, 75,2 отсто е неопасен отпад, a 24,8 отсто е опасен отпад. Најмногу отпад е создаден во секторот преработувачка индустрија, 550 илјади тони или 35,2 отсто.

Во истата година се третирани вкупно 1,16 милион тони отпад. Количеството отпад предаден за рециклирање изнесува 585 илјади тони. Според видовите отпад што е предаден за рециклирање, најголемо е количеството отпад од категориите: метални отпадоци, мешани обоени и необоени; отпадоци од железен метал, обоени метали; отпадоци од хартија и картон и отпадоци од пластика. Од создадениот отпад, 39 илјади тони се складиран отпад. 

Податоците од ДЗС покажуваат и дека во 2024 година се собрани 637.471 тон комунален отпад, што е за 2,5 отсто повеќе во однос на 2023 година. Растот се должи пред сè на проширување на системот за собирање во повеќе населени места.

Најголем дел од отпадот, дури 84 отсто, доаѓа од домаќинствата, а Скопскиот Регион учествува со 28,4 отсто од вкупното количество. Она што најсилно ја отсликува состојбата е структурата: 85,8 отсто од собраниот отпад е измешан, додека пластиката, хартијата и металот учествуваат со значително помали количества.

Вкупно се создадени 790.866 тони отпад, односно 438 килограми по жител, што е намалување од 12,9 отсто на годишно ниво. Сепак, речиси целиот отпад, 99,8 отсто, завршува на депонии, што укажува дека системот и понатаму е базиран на одлагање, а не на селекција и рециклирање. 

Собран и создаден комунален отпад, по региони

Проблемот почнува во домаќинствата

Токму на тоа предупредува Филип Иванов, специјалист за управување со отпад, кој проблемот го лоцира на самиот почеток на синџирот, а тоа е во домаќинствата.

„За жал, иако сите законски и стратешки документи на национално и регионално ниво упатуваат на селекција на комуналниот отпад на местото на создавање (во домаќинствата), и тоа на минимум две фракции (сува – рециклабилна и влажна - биоразградлива), има само ретки обиди тоа да се направи во обем што ќе му овозможи одржливост на системот.“

Отсуството на селекција таму каде што отпадот се создава, вели тој, не е само организациски пропуст туку и директен удар врз квалитетот и вредноста на сè што подоцна се прикажува како материјал за рециклирање.

„Недостигот од селекција на отпад во домаќинствата има директно влијание врз квалитетот на рециклирањето. Кога отпадот се собира како мешан, рециклабилните материјали (пластика, хартија, метал, стакло) се контаминираат со органски отпад и други нечистотии, вклучувајќи и хемикалии, што ги намалува нивниот квалитет и можноста за понатамошна употреба. Тоа ја намалува не само нивната употребна туку и пазарна вредност. Рециклабилните материјали добиени со секундарна селекција редовно имаат пониска пазарна вредност од оние што се селектирани со примарна селекција на изворот на создавањето. Причината за тоа е што некои од материјалите веќе се деградирани и не можат да се рециклираат, квалитетот е понизок, трошоците за дополнителна селекција, чистење и обработка значително се зголемуваат, што доведува до тоа економската исплатливост на рециклирањето да се намалува.“

Затоа, додава Иванов, без селекција на местото на создавање на отпадот, системот се потпира на „секундарна“ селекција, која никогаш не може да постигне ист квалитет на рециклабилните како примарната селекција во домаќинствата. Затоа, во сите современи системи за управување со отпад, одделното собирање рециклабилни фракции, односно сува фракција и биоотпад, е основа за ефикасно и одржливо рециклирање.

Depositphotos

На хартија има обврски, на терен има дупки

На хартија, државата не спори дека мора да стигнеме дотаму. Ана Каранфилова Мазневска, раководител на Секторот за управување со отпад во Министерството за животна средина, вели дека земјата има јасна обврска за усогласување со европското законодавство за отпад преку Договорот за стабилизација и асоцијација, процесот на пристапување кон ЕУ, односно Поглавје 27 – животна средина, и транспонирање на регулативата на ЕУ во националното законодавство. Таа нагласува дека националното законодавство е добро хармонизирано со она на ЕУ и дека земјата презела обврски до 2030 година да започне и со целосна имплементација.

Европската рамка, вели таа, предвидува одвојување  хартија, пластика, стакло и метал, како и биоотпад. Но, на само четири години од рокот, во секој дом во Македонија сѐ уште постои само една канта во која се собира секаков смет. 

„Законска рамка – постои, воведен е и систем за проширена одговорност на производителите, кој опфаќа пакување, батерии, електронски отпад, текстил, гуми, масла и возила. За жал, системот не е еднакво воспоставен, во некои општини има подобри резултати, некои заостануваат. Главно причината е недостиг од финансиски средства, бидејќи примарната селекција бара дополнителен буџет за собирање на посебните фракции отпад, но и потребна е поголема институционална поддршка од општините.“

Ваквото институционално признание за слабостите се совпаѓа со многу потешката дијагноза на Иванов, кој вели дека системот не само што не е рамномерен туку и воопшто не создава услови граѓаните реално да селектираат.

Ова јасно се гледа и во прашањето што навистина стои зад бројките за рециклирање. Експертот појаснува дека, како резултат на нефункционалност на системот за мониторирање и следење на тековите на отпадот, во Македонија нема прецизни податоци што би дале конкретен одговор колкав дел од отпадот што се прикажува како рециклиран доаѓа од тоа што граѓаните го одвојуваат дома, а колкав од дополнително сортирање по собирањето. Но она што, како што вели, со сигурност може да се каже е тоа дека немаме функционална селекција на отпад во домаќинствата, па затоа и над 85 отсто од отпадот се собира како мешан, а речиси целиот завршува на депонии.

Во таков систем, вели тој, она што се прикажува како отпад подготвен за рециклирање не доаѓа од масовна и организирана домашна селекција, туку од ограничени системи, кои ги опфаќаат колективните постапувачи со отпад (особено на отпад од пакување), собирање „моментално атрактивни“ фракции од страна на неформалниот сектор (кој не собира отпад што нема добра цена во моментот) и делумно издвојување рециклабилен од веќе измешан отпад од страна на одредени приватни оператори - со мала економска исплатливост заради понизок квалитет и помала вредност на материјалите.“

Не се важни само процентите туку и моделот

За Иванов, токму тука е клучниот јаз меѓу Македонија и развиените земји.

„Она што е клучно е тоа што не го следиме примерот на развиените земји, каде што отпадот е ресурс. Во тие земји пристапот е суштински поинаков. Таму рециклирањето се гради врз селекција на изворот на создавање, бидејќи само така се добива чист материјал што навистина може да се рециклира. Дополнителното сортирање мешан отпад има споредна улога и не може да го надомести недостигот од системска селекција.
Затоа, кога зборуваме на оваа тема не се важни само процентите туку и моделот на постапување базиран на прифаќањето на отпадот како ресурс.“

Тоа е и причината што Иванов со голема резерва зборува за идејата сериозно рециклирање да се гради врз сортирање мешан отпад. Технички, вели тој, тоа е можно. Но практично, особено во држави во развој или транзиција, тоа никогаш не дава сериозни резултати. Систем што може да овозможи селектирање мешан отпад е прескап и за набавка и за одржување. Такво нешто можат да си дозволат развиените држави, каде што платежната моќ на граѓаните е голема, а техничкиот капацитет на операторот на таквиот систем е на високо ниво.

Во овие системи, вели Иванов, мешаниот отпад се сортира низ опрема што опфаќа голем број сита, решета, ротациски просејувачи, транспортни ленти, оптички сепаратори, магнетни сепаратори, балистички сепаратори и слично. Но и тогаш, на крајот материјалите веќе се контаминирани, особено со органски отпад, и нивниот квалитет драстично опаѓа. Тоа значи дека дел од нив воопшто не може да се рециклира, а остатокот има пониска пазарна вредност и ограничена употреба. Најлошо е, додава тој, што контаминиран е и органскиот отпад, па истиот тој не може да се претвори во квалитетен компост.

Планови има, но Македонија доцни 10–20 години

Државата, од своја страна, вели дека план постои и дека селекцијата во домаќинствата треба да стане обврска, а не пилот-проект. Каранфилова Мазневска вели дека се донесени плански документи што го регулираат ова (https://www.moepp.gov.mk/mk-MK/dokumenti ), но и се спроведуваат проекти за сите региони за управување со отпад, кои го опфаќаат и делот за воспоставување примарна селекција. Дополнително, како што појаснува, има помош од проекти поддржани од ЕБОР и ИПА проекти од ЕУ.

Но колку всушност доцниме? На тоа прашање одговорот од Министерството е кус: 10–20 години зад просекот на ЕУ.

Следниот чекор, според Мазневска, не е повеќе во стратегии, туку во конкретни мерки на терен: доследно имплементирање на започнатите проекти финансирани преку заемот од ЕБОР и преку ИПА-програмата. Со овие проекти, вели таа, треба да се воведе селекција на сува и мокра фракција задолжително за сите општини и изградба на регионални системи: сортирачки линии, трансфер-станици и санитарни депонии, потоа евиденција и дигитализација.

Depositphotos

„Плати колку што фрлаш“ - клучот за промена на навиките

Но ниту законите ниту проектите не значат многу без модел што ќе биде и финансиски и организациски издржан. Оттука и прашањето за „плати колку што фрлаш“ (pay-as-you-throw), односно моделот граѓаните да плаќаат според количеството на отпад што го создаваат.

Каранфилова Мазневска вели дека Македонија планира да воведе таков систем.

„Регулаторната комисија за енергетика, водни услуги и управување со отпад ќе ја утврдува тарифата за управување со отпад, тарифа што ќе треба да ја покрие услугата за собирање, транспортирање и примарна селекција на комунален отпад и услуга за третман на комунален отпад, како и грижата по затворањето на инсталациите за третман на комуналниот отпад.“

Но таа истовремено ја посочува и пречката, нагласувајќи дека сѐ уште нема унифициран систем (канти, логистика, тарифи). Иако постои законска обврска, сепак имплементацијата е бавна, со оглед на тоа што самите општини немаат доволен буџет за да ги исполнат овие обврски.

„Со проектите што во моментов се имплементираат се очекува значително да се подобри состојбата, бидејќи ќе се финансираат инвестициските трошоци (набавка на опрема), но оперативните трошоци треба да бидат покриени со тарифата за отпад што ќе ја плаќаат домаќинствата“, вели Каранфилова Мазневска.

Иванов овој модел го гледа како клучен пресврт. Основен темел на заштитата на животната средина, вели тој, е принципот „загадувачот плаќа“. Затоа моделот „плати колку што фрлаш“ е основата за успешен модел за финансирање на системот за управување со отпад и е еден од најефикасните механизми за да се промени однесувањето на граѓаните. Затоа, додава тој, овој принцип е вграден во Законот за отпад, а веќе се работи на тоа Регулаторната комисија за енергетика, водни услуги и отпад да воведе тарифи што ќе овозможат воведување систем што ќе се фокусира на одвоено собирање најмалку две фракции отпад - сува, рециклабилна и влажна-мешана. Она што е важно, вели тој, е дека граѓаните ќе плаќаат за мешаниот отпад. Рециклабилните фракции ќе бидат собирани за да се оствари економска одржливост на системот.

Тој нагласува и дека без финансиски стимул, селекцијата најчесто останува доброволна и ограничена. Со овој модел, граѓаните директно гледаат корист ако одвојуваат отпад - помалку мешан отпад значи и пониски трошоци. Искуството од Европа покажува дека токму овој пристап е клучен за зголемување на стапките на селекција и рециклирање, бидејќи создава јасна врска помеѓу индивидуалното однесување и цената на услугата. Во системи како нашиот, каде што отпадот главно се собира како мешан, воведувањето ваков модел може да биде пресвртна точка - од пасивен систем, во кој граѓаните немаат мотив, кон систем во кој селекцијата станува економски логична одлука, а не само еколошка препорака.

Словенија како пример: хибриден модел што функционира

Како би изгледало тоа кај нас? Иванов објаснува дека моделот „плати колку што фрлаш“ во Македонија би значел граѓаните да не плаќаат фиксен паушал, туку сметката да зависи од количеството на мешан отпад што го предаваат. Практично, тоа може да се организира преку означени канти или ќеси, мерење по тежина или по број на празнења, додека одделно собраниот рециклабилен отпад би бил бесплатен или поевтин. И токму тука тој ја посочува Словенија како пример што вреди да се следи: таму има хибриден систем, каде што дел се плаќа како фиксен, врз основа на станбена површина, а другиот дел се плаќа како варијабилен, врз основа на количеството на мешан отпад.

Каков и да воспоставиме, вели Иванов, системот е изводлив, но не може да се воведе прекуноќ. Потребна е јасна инфраструктура за селекција, односно контејнери и логистика, потоа изградба на регионални центри за постапување со отпад, каде што депонирањето ќе се врши само за оној отпад за кој нема услови за рециклирање. На крајот, ни требаат фер и транспарентен систем за наплата, контрола за да се избегне злоупотреба и силна комуникација со граѓаните заради враќање на довербата во системот.

Еден позитивен пример, но сè уште само пилот-фаза за селектирање пластика

И токму тука, на терен, доаѓа Општина Аеродром - како пример дека Македонија навистина прави само мали чекори. Не затоа што таму нема ништо, туку затоа што сè уште има премалку. Во Општина Аеродром, како што велат оттаму, селекцијата на отпадот, која започна на почетокот на декември, се одвива континуирано и без проблеми. Станува збор за примарна селекција на ПЕТ-амбалажа во домаќинствата во населбата Лисиче, а, според Општината, иницијативата била позитивно прифатена од граѓаните, кои изразуваат интерес и за воведување дополнителни фракции за селекција.

Реалниот план за проширување, како што велат од Аеродром, е врзан за првата фаза, која опфаќа распределба на над 600 канти во домаќинствата, добиени како донација од Министерството за животна средина и просторно планирање, по што се планира проширување на системот со дополнителни фракции на отпад. Општината продолжува со теренски активности, вклучувајќи и анкети од домаќинство до домаќинство, потпишување договори, едукација и делење информативни материјали за начинот на селектирање.

Оттаму појаснуваат дека станува збор за пилот-проект преку кој ќе се добијат првични податоци од терен за начинот на спроведување на селекцијата и степенот на точност при одвојување на отпадот, како и евентуалното мешање со комунален отпад.

Depositphotos

Собраната пластика, велат тие, не останува во локалниот систем, туку ПЕТ-амбалажата им се предава на колективни постапувачи, правни лица, кои поседуваат соодветни дозволи издадени од надлежните државни органи, во согласност со прописите за управување со отпад. За гаранцијата дека отпадот навистина се рециклира, а не завршува на депонија, одговорот е дека постои гаранција дека отпадот завршува на вистинското место, затоа што колективните постапувачи доставуваат транспортни формулари за предадениот отпад и подлежат на законска контрола од надлежните институции. Тоа, според Општината, обезбедува следливост на целиот процес и дополнителна транспарентност во управувањето со отпадот.

Но кога станува збор за модел со повисоки сметки за граѓаните што не селектираат отпад, од Општината велат дека тоа прашање не е во нејзина надлежност. Наместо тоа, тие континуирано работат на подигнување на јавната свест и поттикнување на граѓаните за одговорно постапување со отпадот преку едукација, информирање и практични мерки на терен, со што, велат тие, се инвестира во долгорочно управување со отпадот.

Прилеп е исклучок, системот сè уште не постои

Токму тука Иванов повторно ја враќа големата слика. Во однос на пилот-проектите, вели тој, тие во одреден момент се неопходни затоа што покажуваат што функционира и како треба да изгледа системот во практика. Но сами по себе не се доволни ако останат изолирани. И ако веќе мора да издвојува општина, како успешен пример тој ја посочува Општина Прилеп, која, според него, е далеку пред другите.

Но пораката му останува иста: додека пилот-проектите тестираат, најголемиот дел од државата сè уште функционира со мешан отпад и депонирање, што го одложува вистинскиот системски напредок. Документите за реформата, додава тој, предвидуваат воспоставување  регионални системи и инфраструктура што треба да го заменат сегашниот модел, но клучно е тие процеси да се забрзаат, да излезат од пилот-фаза и да влезат во фаза на системска реализација. Без чекање и застој. Сите предуслови постојат.

На крајот, Иванов е дециден дека Македонија не заостанува само во една област - проблемот е системски. Ако треба да се рангира, најголема е слабоста во организацијата на системот, а не кај граѓаните. Македонија нема формално воспоставени региони како институционални единици. Има централна и локална власт, а надлежноста над управувањето со комуналниот отпад ја имаат единиците на локалната самоуправа, кои поединечно немаат капацитет за воспоставување систем. Затоа законот предвидува изградба на регионални системи што ќе овозможат „економија на обем“, односно количества на отпад што системот ќе го направат одржлив. За жал, вели тој, ЕЛС сè уште не ги препознава својата улога и шанса во овој дел, па секој чекор од развивањето на системот треба да оди под „притисок“ на МЖСПП, односно централната власт.

Depositphotos

Во најголем дел од општините, додава тој, нема развиено одделно собирање - недостигаат контејнери, логистика и стабилен систем што ќе им овозможи на граѓаните реално да селектираат. Во такви услови, дури и кога постои волја, таа не може да се спроведе во практика. Дури и да се случи тоа, во Македонија сè уште нема изградено централна постројка што ќе може да го третира вака собраниот отпад во согласност со европските директиви.

Институционално, вели Иванов, реформите се започнати, но сè уште се во фаза на воспоставување - регионалните системи, новите претпријатија и тарифните модели допрва треба целосно да заживеат. Навиките на граѓаните често се посочуваат како проблем, но искуството од Европа покажува дека тие се менуваат релативно брзо кога системот е јасен, достапен и фер поставен. Затоа, клучната слабост не е „недисциплина“ на граѓаните, туку недоволно функционален систем. Кога инфраструктурата и правилата ќе се постават правилно, и однесувањето на граѓаните ќе се коригира или санкционира.

Кој е првиот конкретен чекор што треба да се направи за да почне вистинска селекција?

Според експертот за управување со отпадот, пред сè мора да се воспостават регионални системи со регионални центри за управување со отпад што ќе овозможат одржливост. Потоа треба да се воспостави реален, функционален систем за одделно собирање - не само кампања, туку инфраструктура што навистина работи. Тоа значи обезбедување контејнери за селекција, барем за сува фракција, обезбедување соодветни возила за редовно собирање и јасни правила за граѓаните. Целиот отпад треба да се однесе на соодветни постројки. А најважно е, вели тој, целосно собирање на отпадот и од урбаните и од руралните средини, за да се избегне создавање нелегални депонии.

Без создавање предуслови, заклучува Иванов, секоја порака за селекција останува формалност. Документите за регионално управување со отпад јасно нагласуваат дека одделното собирање рециклабилен отпад е основа за целиот систем. Затоа, наместо да се почне со апели, треба да се почне со систем што им овозможува на луѓето да постапуваат правилно. Кога инфраструктурата е видлива, достапна и конзистентна, тогаш селекцијата станува навика, а не исклучок.