Македонија и рециклирањето пластика: во просек, секој жител враќа едвај 10 шишиња годишно

Околу 16 милиони парчиња пластика и лименки биле рециклирани лани во „Пакомак“, а со оглед на растечкиот тренд низ годините, се очекува годинава бројката да изнесува меѓу 18 и 20 милиони. Тоа би значело околу 550-600 тони пластика или околу 30 шлепери балирана пластика. Иако дејствува како солидна бројка, сепак станува збор за само околу 15 проценти од пластиката во земјава. Или, за подобро да илустрираме, бројката би значела како секој жител во земјава за една година да рециклира само 10 шишиња. Далеку од задоволително, нели?

Рециклирањето е глобален проблем, не е само во Македонија, смета Филип Ивановски, извршен директор на „Пакомак“, непрофитна компанија, која постои веќе 15 години, а соработува речиси со сите јавни комунални претпријатија во градовите, но и со над 30 приватни компании што имаат соодветни дозволи од Министерството за животна средина за работа со отпад.

 

Целта на „Пакомак“ е до 2030 година да се селектираат и рециклираат 70 проценти од отпадот, како и да се изгради долготрајна и цврста соработка со клиентите и со државата и во согласност со европските регулативи да го минимизира негативното влијание на амбалажниот отпад врз животната средина, да промовира одговорен однос на компаниите кон амбалажниот отпад, овозможувајќи со тоа поквалитетен живот за сите.

Тоа е во согласност со целта на актуелната регулатива на Европската Унија, која се воведе пред точно една година, но сè уште трае периодот на адаптација и од 12 август комплетно ќе стапи во сила. Причината е едноставна, но, очигледно, тешко остварлива: да се зачува здравјето на луѓето и на планетата со оглед на фактот дека сè повеќе извештаи укажуваат дека пластиката е поопасна отколку што се мислеше. На пример, на тоа предупреди научен труд во „Лансет“ (The Lancet), во кој се проценува дека здравствените економски трошоци од сè поголемата употреба на пластика надминуваат 1,5 билион американски долари годишно.

Во последниве години најмалку шест земји ја прифатија пластиката што содржи адитиви дизајнирани да се разградат на јаглероден диоксид, вода и безопасна органска материја. Застапниците на овие соединенија, генерално означени како оксобиоразградливи, ги промовираат како решение за 80-те милиони тони пластика што секоја година ги загадуваат шумите, полињата и водните текови.

Звучи одлично, но независните научници велат дека доказите за тврдењата дека оксобиоразградливата пластика ќе исчезне од природата во некој разумен временски период се скудни, а владите низ светот сè повеќе ги слушаат. Европската Унија ги забрани таквите соединенија во 2021 година.

И покрај тврдењата на производителите, истражувачите велат дека иако можат да го забрзаат времето на разградување на пластиката, соединенијата едноставно се разградуваат на милиони микропластични честички што завршуваат во нашата почва, потоци и на крајот во нашиот дигестивен тракт, бели дробови и мозок.

Прочитајте повеќе за валканата тајна на биоразградливата пластика.

Ќе го реши ли проблемот новата директива на ЕУ?

Во европската регулатива за управување со отпад од пакување се наведува дека непотребниот отпад од пакување расте побрзо од нашите економии, па дури и од нашето население. Амбалажата користи премногу ресурси и е неефикасна и скапа за бизнисите и потрошувачите. Отпадот од пакување е премногу тежок за рециклирање, а справувањето со него ги чини доста даночните обврзници.

Повеќето бизниси веќе користат одржливо пакување и законите веќе се во сила низ цела Европа. Но потребно е повеќе. Регулативата за пакување и отпад од пакување (PPWR) е дизајнирана да ги поттикне бизнисот и иновациите во Европа, а наедно да ги заштити луѓето и планетата.

Bloomberg Mercury

 

Анализите покажуваат дека пакувањето во ЕУ генерира исто толку ЦО2 колку што генерира една мала земја, па оттука намалувањето на емисиите на стакленички гасови и фосилни горива претставува императив.

Усогласување на стандардите за пакување низ цела ЕУ може да резултира со намалување на загадувањето на копно и во море (половина од морскиот отпад е амбалажа).

Друга важна цел што треба да се постигне е да се направи што побезбедно пакувањето, односно целосно да се елиминираат смртоносните хемикалии од амбалажата. Штетните канцерогени хемикалии (PFAS) ќе бидат забранети од август 2026 година. Кога станува збор за ова прашање, Ивановски од „Пакомак“ смета дека воопшто не треба да има калкулации бидејќи станува збор за директно загрозување на здравјето на луѓето.

Пластичната амбалажа мора делумно да биде направена од рециклирана содржина, со зголемени цели за 2030 и 2040 година. Првичната цел беше до 2030 година целата амбалажа да мора да биде од рециклиран материјал, што значи дека амбалажата мора да биде дизајнирана така што сите делови ќе може да се користат за нешто друго подоцна, наместо вреден материјал да се фрла или гори. Сепак, за степенот на употреба на рециклирана содржина и натаму се водат дебати, а прагот постојано се менува (за жал, почесто во надолна насока). Зошто е тоа така?

„Компаниите декларативно се согласуваат и ги прифаќаат промените, но кога ќе дојде моментот на имплементација и ќе увидат дека е поскапо, повторно се решаваат да набавуваат нова наместо рециклирана пластика. Веројатно тој проблем ќе се провлекува сѐ додека нафтата е евтина, а со тоа и транспортот, па за компаниите е поисплатливо да набавуваат поевтина нова т.н. девствена пластика наместо рециклирана“, вели Ивановски од „Пакомак“.

Приватна архива

 

Според него, додека нема финансиска стимулација за рециклирање и големи казни за употреба на девствената пластика, односно сè додека се остава само на совеста на компаниите, тешко ќе се исполнат целите. 

„Едноставно, мора да има економска логика за да се произведува рециклиран гранулат. Со оваа динамика тешко ќе се исполнат целите од европската регулатива. Прво, потребно е подобрување на синџирот за снабдување. Ако нема побарувачка што ќе доведе до производство на рециклиран гранулат, понатаму се прекинува тој синџир на снабдување во овој сегмент“, објаснува Ивановски.

Може ли да се врати кауцијата за амбалажа?

„Блумберг Адрија“ веќе пишуваше за тоа дека од 1 јануари 2030 година ќе бидат забранети одредени видови пластична амбалажа за еднократна употреба. Тоа значи дека нема да има индивидуални пакувања за одредени прехранбени производи (на пример поединечни порции или ќесички со зачини и сосови), во хотелите веќе нема да има мали пакувања шампони, а компаниите што доставуваат храна најмалку 10 отсто од производите ќе треба да пакуваат во амбалажа што може повторно да се употребува. Услов за бизнисите за храна за носење ќе биде да им понудат на клиентите можност да донесат свои контејнери без дополнителни трошоци. Производителите и увозниците во наредниот период ќе треба да се погрижат тежината и обемот на пакувањето да бидат сведени на минимум. 

За да се поттикне враќањето на шишињата и лименките ќе се врати системот на кауција што постоеше порано, односно на каса ќе се остава депозит, кој ќе биде вратен при враќањето на пакувањата.

Нашиот соговорник вели дека кај нас пластиката навистина тешко се собира за разлика од стаклото, но истовремено посочува дека имплементирањето на мерката кауција или депозит, конкретно во Македонија, е неисплатливо за двата типа амбалажа. 

МИА

 

„Тешко се собира пластиката, еве ние како ‘Пакомак’ среќа што ги имаме машините, па со помош на граѓаните собираме околу 15 проценти од вкупното количество на пластика во Македонија. Додека состојбата со стаклото е поинаква. Таму, само угостителските објекти рециклираат околу 60 проценти од вкупното количество на стакло што влегува во Македонија. Конкретно за ‘Пакомак’ е прескапо за стакло да се воведе депозит. Депозитот ќе ги поскапи производите и ние не сме за депозит за стакло. А, стаклото секако се рециклира во голема мера, односно околу 70 проценти од вкупното стакло се рециклира само врз основа на тоа што се собира од угостителските објекти и депонирањето од страна на граѓаните“, вели Ивановски.

Од друга страна, додава тој, кај пластиката и лименките депозитот е неминовен. Тоа би значело во цената на секој производ во лименка или пластика да се вкалкулира депозит од два, три или пет денари на пример, кој потоа ќе се добие назад кога ќе се депонира шишето или лименката во машините за рециклирање.

„А ние дотогаш секако ќе бидеме подготвени за промените, па верувам дека откако ќе се усвојат, кај нас за една година ќе се воспостави системот бидејќи ние веќе имаме мрежа од околу 200 машини за рециклирање, а на ниво на Македонија се потребни околу 400-500. Тоа значи дека самата инвестиција нема да биде толку голема.

Дополнително, ние веќе имаме воспоставен систем на логистика, контрола на враќање пари и сето тоа е комплетно дигитализирано. Веќе имаме и мрежа и знаење, па нема да биде тешко да се приспособиме на промените, иако, за жал, циркуларната економија во денешно време е во втор план“, вели Ивановски. 

Еден од предизвиците на терен и натаму останува навременото празнење на машините. Често се случува, вели тој, со полни ќеси со шишиња да дојдете до машина за рециклирање што е полна, па треба подолго да чекате да се испразни. 

„Тоа создава фрустрации и понекогаш ги одвраќа граѓаните од желбата за рециклирање, но сепак свесни сме за проблемот и се работи на подобрување на тој сегмент од работењето“, вели Ивановски.

Инаку, апликацијата на „Пакомак“ има околу 50.000 корисници, што, според Ивановски, значи дека станува збор всушност за толку семејства. Него го радува фактот дека најголем дел се корисници на возраст меѓу 20 и 40 години, па очекува дека свеста и навиката за рециклирање соодветно ќе се пренесат и на следните генерации, кои помасовно ќе рециклираат.