Младите во Македонија се онлајн нонстоп, ама повеќе за забава, малку за работа

Ако поминете само неколку минути во кое било кафуле, училиштен двор или градски автобус во Скопје, сликата е речиси секогаш иста: младите се со погледот „закован“ во својот паметен телефон. Статистиката го потврдува она што го гледаме со голо око. Најновите податоци на Државниот завод за статистика откриваат апсолутна дигитална поврзаност - 100 отсто од младите во Македонија на возраст од 15 до 24 години користат интернет, а дури 96,6 отсто од нив се онлајн неколкупати во текот на денот.

Но зад ова дигитално секојдневие се крие сериозен социоекономски парадокс. Овие млади луѓе, кои се сметаат за прва генерација на „дигитални домородци“, се соочуваат со суровата реалност кога ќе тропнат на вратата на пазарот на трудот. Иако се присутни на интернет секојдневно, официјалните податоци на „Евростат“ покажуваат дека само 45,2 отсто од младите во земјава поседуваат основни или понапредни дигитални вештини потребни за работа.

Каде исчезнуваат преостанатите 54,8 проценти и како е можно генерацијата што „живее“ на интернет да биде дигитално неподготвена за реалниот свет?

Одговорот, барем делумно, лежи во начинот на кој младите ја користат технологијата.

Потрошувачи на технологија, а не креатори на вредност

Податоците на ДЗС детално го лоцираат огромниот јаз помеѓу она што младите го прават за забава и она што навистина се бара на едно работно место. Македонските тинејџери и млади возрасни лица се вистински шампиони во дигитална социјализација. Речиси 100 отсто од нив користат инстант-пораки на апликации како Вибер и Ватсап, 98,5 отсто користат социјални мрежи како Тикток и Инстаграм, а 91,5 отсто остваруваат видеоповици.

Но кога приказната ќе се помести кон функционалната и професионалната дигитална писменост, сликата драстично се менува.

Додека забавата урива рекорди, фундаменталните бизнис-алатки се многу помалку застапени. Дури 38,6 отсто од младите немаат испратено или примено ниту една електронска пошта во последните три месеци. Во свет во кој е-поштата и понатаму е едно од основните средства за професионална комуникација, тоа е сериозен недостаток. Економската вклученост е уште пониска - само 22,4 отсто користат интернет-банкарство, а едвај 14,7 отсто се обиделе да продадат нешто онлајн или да поведат бизнис.

Токму тука се наоѓа суштинската разлика меѓу дигиталната навика и дигиталната компетентност.

„Фактот дека младите користат смартфони, социјални мрежи и мобилни апликации не значи дека автоматски поседуваат дигитални компетенции потребни за работа“, вели Елена Димовска, раководителка на Одделот за податоци и вештачка интелигенција во „Семос едукација“.

Според неа, современиот пазар бара многу повеќе од консумирање технологија.

„Денес не е доволно да се биде ‘дигитален корисник’. Потребно е да се биде дигитално продуктивен“, вели Димовска.

Младите, според искуството на Димовска како сертифициран обучувач на „Мајкрософт“ и консултант, во најголем дел имаат висока технолошка комфорност. Брзо се снаоѓаат со мобилни апликации, комуникациски платформи и социјални мрежи.

Но кога технологијата треба да се употреби за конкретна работна задача, сликата се менува.

Елена Димовска, раководителка на Одделот за податоци и вештачка интелигенција во „Семос едукација“ Приватна архива

Тогаш, вели таа, често недостигаат знаења за работа со Ексел и анализа на податоци, креирање извештаи и презентации, користење корпоративни системи, правилна употреба на ВИ-алатки, како и основни знаења од дигитална безбедност и заштита на податоци.

„Разликата е меѓу ‘користење технологија’ и ‘создавање вредност со технологија’“, посочува Димовска.

Токму тоа може да биде една од клучните лекции за младите што влегуваат на пазарот на трудот. Работодавецот не бара некој само затоа што знае да користи Тикток или Инстаграм. Бара човек што може да употреби податоци, дигитални алатки или вештачка интелигенција за да реши конкретен проблем, да ја зголеми продуктивноста и да создаде вредност.

Речиси три четвртини од младите во ЕУ имаат основни дигитални вештини

Податоците на „Евростат“ за 2025 година покажуваат дека младите во Европа генерално се во подобра позиција кога станува збор за дигиталните компетенции.

Вкупно 74,6 проценти од младите на возраст од 16 до 24 години во ЕУ имале барем основни дигитални вештини. Највисок удел имала Данска со 92,1 проценти, потоа Чешка со 91,7 и Малта со 91,5 проценти. Но и овој податок треба внимателно да се чита. „Основни дигитални вештини“ не значи дека млад човек е подготвен за секое дигитално работно место. Тоа е основа, а не гаранција за професионална дигитална компетентност.

Уште повеќе, глобалниот пазар веќе оди чекор понатаму.

Според Извештајот за иднината на работните места за 2025 година (The Future of Jobs Report 2025) на Светскиот економски форум, меѓу најбрзорастечките вештини до 2030 година ќе бидат вештините поврзани со ВИ и големи податоци, потоа мрежи и сајбер-безбедност и технолошка писменост. Но паралелно со нив расте значењето и на аналитичкото размислување, креативноста, отпорноста, флексибилноста и способноста за континуирано учење.

Тоа значи дека идниот работник не треба да биде само „технички човек“. Треба да знае што да прави со технологијата.

Во Македонија проблемот е поширок од дигиталните вештини

Доц. д-р Кристијан Кожески од Економскиот факултет смета дека дигиталните вештини веќе се една од основните претпоставки за вработување на младите, но предупредува дека тие не треба да се гледаат како единствено објаснување за проблемите на пазарот на трудот.

„Недостигот од дигитални вештини може да стане сериозна дополнителна, но не е единствената причина за отежнатото вработување“, вели Кожески.

Според него, проблемот е поврзан и со неусогласеноста меѓу вештините и квалификациите на работниците и потребите на работодавците, недостигот од практично искуство, ниската продуктивност на трудот и ограничената способност на дел од претпријатијата да воведуваат современи технологии.

Кожески смета дека младите работници во просек полесно се приспособуваат кон новите технологии и дека нивната интеграција на пазарот на трудот може да бара помалку време и пониски трошоци за работодавците.

Но, како што додава тој, и кај младите постојат значителни разлики, во зависност од образованието, квалификациите и претходното работно искуство.

Доц. д-р Кристијан Кожески Приватна архива

Македонскиот пазар на труд се карактеризира со значителната младинска невработеност, која и понатаму е меѓу повисоките во Европа. Но проблемот на македонскиот пазар на трудот не се исцрпува само со младинската невработеност. Покрај другото, на пазарот на трудот веќе подолг временски период перзистира ниска стапка на активност, која во 2025 година изнесува 52,5 отсто, додека помеѓу лицата на возраст од 15 до 29 години е 46,8 отсто. Стапката на активност укажува дека речиси половина од работоспособното население не учествува на пазарот на трудот, односно не генерира додадена вредност.

Паралелно со тоа, некои од невработените лица подолг период остануваат без одржливо вработување, со што постепено ги губат работните навики, мотивацијата и дел од стекнатите знаења.

Технологијата, според професорот, има вистински ефект кога ги проширува способностите на работникот - кога му овозможува подобро да одлучува, побрзо да решава проблеми и да извршува посложени задачи.

Со други зборови, компјутерот, ВИ-алатката или софтверот не се вештина сами по себе. Вештината е да се знае кога, како и зошто да се употребат.

И токму тука се среќаваат ставовите на двајцата соговорници.

Димовска зборува за преминот од „дигитален корисник“ кон „дигитално продуктивен“ работник. Кожески, пак, ја нагласува потребата технологијата да биде комплементарна со човечкото знаење и процена, а не само средство за автоматизација.

Што всушност треба да знае еден млад човек во 2026 година?

Пред неколку години доброто познавање на Офис-пакетот можеше да се смета за солидна основа. Денес, според Димовска, тоа веќе не е доволно.

Како основен минимум таа ги издвојува Мајкрософт 365 или Гугл воркплеј, напредното користење на соодветните апликации, генеративната вештачка интелигенција, облак-платформите како Уан драјв (OneDrive), Шер поинт (SharePoint) или Гугл драјв (Google Drive), современите ЕРП (англ. Enterprise Resource Planning) решенија, основната анализа на податоци, ВИ-писменоста, основите на сајбер-безбедноста, дигиталната комуникација и онлајн соработката.

Особено брзо се менува токму односот кон ВИ.

Работодавците веќе не размислуваат само дали работникот знае да користи одредена програма, туку дали знае да ја искористи технологијата за да заврши работа подобро и побрзо.

Глобалните податоци го потврдуваат овој тренд. Светскиот економски форум проценува дека до 2030 година 40 проценти од постојните клучни вештини на работниците ќе бидат трансформирани или ќе станат застарени. Истовремено, 63 проценти од работодавците го наведуваат јазот во вештините како една од најголемите пречки за трансформација на нивните бизниси.

А промената нема да биде ограничена само на ИТ-секторот. Светскиот економски форум очекува и големите податоци да добиваат значење во речиси сите сектори, што значи дека дигиталните компетенции постепено стануваат дел од сè поголем број професии.

Дипломата веќе не е крајна точка

Токму затоа, според соговорниците, дел од решението мора да се бара во образованието.

Димовска смета дека проблемот не е нужно во тоа што образованието не нуди знаење, туку во брзината со која се менува пазарот.

„Технологијата се развива побрзо отколку што можат да се ажурираат наставните програми“, вели таа.

Нејзиниот рецепт е повеќе практична работа на реални проекти уште за време на студиите, посилна соработка меѓу универзитетите и компаниите, воведување ВИ, анализа на податоци и дигитална трансформација во различни студиски насоки, а не само во ИТ, како и развивање култура на доживотно учење.

„Денес дипломата е почетна точка, а не крајна цел“, вели Димовска.

Како пример за поврзување на образованието и бизнисот таа го наведува проектот на „Семос едукација“ со Економскиот факултет при УКИМ и СЕПУГС „Васил Антевски-Дрен“, преку кој средношколци и студенти се едуцираат со технички вештини според програми на светски технолошки платформи, меѓу другото во областите на анализа на податоци и ВИ.

Кожески, пак, нагласува дека не е доволно само да се понуди „некаква“ обука.

„Најдобри резултати може да се очекуваат кога обуката е креирана со работодавците, насочена кон конкретни вештини и процеси, како и со можност за непосредно вработување“, вели тој.

И двајцата соговорници во различен контекст се враќаат на една иста точка: младите треба да се сретнат со реалната работа пред да дипломираат.

Тоа значи практична настава, реални проекти, работа со компании и запознавање со начинот на кој функционира едно деловно опкружување.

„Младата работна сила треба да биде запознаена со функционирањето на деловното опкружување, пред сè со конкретните барања на работодавците“, вели Кожески.

Да се знае што со технологијата

Младите во Македонија не се дигитално неписмени - напротив, тие се меѓу најактивните корисници на дигиталната технологија. Но податоците покажуваат дека постои значајна разлика меѓу тоа да се биде постојано онлајн и да се биде подготвен дигитално да се работи, создава и решава проблеми. Токму тој јаз, меѓу консумирањето технологија и нејзиното продуктивно користење, може да биде една од клучните пречки при влезот на младите на пазарот на трудот.

Затоа предизвикот не е само младите да научат уште една апликација или алатка туку и да разберат како технологијата може да им помогне во реална работна задача. Во време кога вештините брзо се менуваат, дипломата повеќе не е последната станица во образованието, туку основа за постојано учење и приспособување. А најдобрата подготовка за дигиталниот пазар на трудот веројатно не е повеќе време пред екран, туку повеќе можности тоа време да се претвори во знаење, практично искуство и вистинска вредност.

На крајот, прашањето не е дали младите ја користат технологијата, туку што можат да направат со неа. Токму одговорот на тоа прашање ќе ја одреди разликата меѓу генерација што само живее во дигиталниот свет и генерација што знае како да создава свет со помош на технологијата.