Неисполнети ветувања: Посиве зелената агенда во регионот

Неколку години европските влади и компании зборуваа за зелената транзиција како за мисија без алтернатива. Целта беше јасна – климатска неутралност до 2050 година.

Но тонот се промени. По бранoт ентузијазам што го придружуваше подемот на ЕСГ, светот влезе во фаза на заситување. Во САД враќањето на Доналд Трамп во Белата куќа го означи крајот на климатскиот консензус. Поимите како „разновидност“ и „одржливост“ станаа политички цели, а инвеститорите станаа повоздржани. Тој бран на „анти-ЕСГ“ брзо се прелева и во Европа, каде што сега, под притисок на индустријата и на поединечни членки, Европската комисија ја ублажува регулативата што до неодамна претставуваше срцевина на Зелениот договор.

Bloomberg Businessweek Adria

Зелениот договор не исчезна, но денес повеќе звучи како трошок на сегашноста отколку како проект за иднината. Итноста е заменета со доза претпазливост и калкулации. Во практика тоа значи дека расправата од нивото на амбиција се спушта на нивото на имплементација, трошоци и политичка изводливост.

„ЕСГ во Европа не е тренд, туку регулаторна реалност“, вели Дино Галииновиќ, консултант за одржливост и стратешки комуникации од меѓународната компанија „Екорис“ (Ecorys).

„Европа го вгради ЕСГ во правилата на игра, а не во доброволни обврски. Токму затоа нејзината политика за одржлив развој има поголема отпорност од другите пазари. Но и кај нас се појавува замор – процедурите се сложени, транзицијата е скапа, а резултатите не се моментални.“

Таа реченица го одразува духот на моментот. Целите остануваат, но товарот преминува на администрацијата, известувањето, докажувањето и финансирањето. Колку е регулативата поамбициозна, толку отпорот е поширок – и тоа не нужно идеолошки, туку оперативно и буџетски.

Во Брисел тој замор веќе не се крие. По годините на донесување големи пакети – од Директивата за корпоративно известување за одржливост - ЦСРД (CSRD - Corporate Sustainability Reporting Directive) до пакетот „Фит фор 55“ (Fit for 55) – доаѓа до преиспитување на темпото. Тоа се две клучни европски регулативи: првата бара подетално корпоративно известување за климатските ризици, а втората поставува мерки за намалување на емисиите за 55 отсто до 2030 година.

Во игра се измените познати како „Омнибус“ (Omnibus), кои предвидуваат значително стеснување на кругот на оние што законски се обврзани да доставуваат извештаи. Прагoвите се креваат доволно високо за илјадници компании да можат да излезат од обврската. Со тоа, предупредуваат нашите соговорници, се ризикува токму она што ЕСГ требаше да го обезбеди – широка достапност на споредливи податоци за еколошките и климатските ефекти. Без податоци нема управување со ризици, нема веродостојна алокација на капитал, нема стабилна рамка за монетарна и инвестициска политика.

„Најголемата закана за ЕСГ не е во самите цели, туку во одлагањето и неодлучноста“, додава Галииновиќ. „Доколку се создаде впечаток дека транзицијата може да чека, се отвора простор за наратив дека таа е скапа и секундарна во однос на економскиот раст. Тоа едноставно не е точно. Регионот може да го избегне тој расплет само ако политиките станат доследни, а граѓаните и претприемачите видат конкретни придобивки – од пониски трошоци за енергија до модернизирана инфраструктура.“

Наместо слогани, потребно е да се понуди предвидливост; наместо општи места – јасни патеки и мерлива корист.

Истовремено, Европската Унија се обидува да пронајде рамнотежа меѓу амбицијата и реалноста. Дел од индустријата бара затишје поради трошоците и глобалната конкуренција, дел од финансискиот сектор бара повеќе и подобри податоци, а дел од јавноста очекува видливи резултати што ќе ги следат дадените ветувања. Во таа напнатост меѓу целите и имплементацијата се раѓа нова фаза на зелената транзиција – помалку еуфорична и повеќе техничка. Притоа особено се отвора прашањето за компонентата „Е“, оној дел од ЕСГ што се однесува на емисиите, енергијата, ресурсите и природниот капитал. Токму таму е највидливиот јаз меѓу она што стои на хартија и она што се случува во практика.

Bloomberg Businessweek Adria

Земјите од Југоисточна Европа тој јаз го чувствуваат поинтензивно. Системите сè уште делумно зависат од јаглен, администрациите се тенки, а фискалниот простор е ограничен. Во такво опкружување, ЕСГ не е прашање на репутација или маркетинг, туку прашање на пристап до пазари и капитал. Таму каде што стандардите навистина се применуваат, деловните одлуки се менуваат. Таму каде што останале само на хартија, промените се случуваат стихијно и побавно, најчесто дури кога ќе ги принуди регулативата или цената на енергентите.

Регионот притоа не го дели истиот ритам ниту пристап. Хрватска се обидува да ги преточи прописите во практика и на тој пат ги открива границите на сопствените капацитети. Словенија покажува поголема зрелост и транспарентност, но и сè поизразен прагматизам, што ги става краткорочните ефекти пред амбициозните цели. Босна и Херцеговина минува низ транзиција без јасно водство, потпирајќи се на локални иницијативи и соочувајќи се со сериозни инфраструктурни ограничувања. Северна Македонија, до неодамна најамбициозна, повторно се врти кон фосилни инвестиции и губи време на проекти што тешко наоѓаат место во декарбонизиран енергетски систем. Србија, пак, стои меѓу законот и реалноста. Ги гради основите, но промените доаѓаат бавно, ограничени од енергетската зависност и фискалната неодлучност.

Сите ги поврзува истото прашање – каде денес стојат еколошките и климатските политики во практика и колку долго можат да опстанат во стратегиите ако краткорочните интереси ги потиснуваат при реалните одлуки. Одговорот не зависи само од прописите туку и од капацитетите, од подготвеноста да се мерат реалните влијанија низ синџирите на вредност, од мрежите што можат да поднесат повеќе обновливи извори и од довербата дека податоците ѝ служат на промената, а не само на извештаите.

Хрватска – меѓу прописите и вистинската транзиција

Хрватска во последниве неколку години формално го фати чекорот со европската климатска и ЕСГ-регулатива. На хартија, напредокот е видлив: сè повеќе компании известуваат за одржливоста, се отвораат ЕСГ-оддели, а јазикот на корпоративната одговорност стана дел од стандардната деловна комуникација. И сепак, зад уредните табели и ЕСГ-слоганите и понатаму стои прашањето дали станува збор за вистински пресврт или само за бирократско приспособување кон европските прописи.

„Компаниите наведени на листата на Министерството за финансии, особено оние од првиот и вториот круг што се законски обврзани да известуваат, пристапија сериозно – ако не поради нешто друго, тогаш поради законската обврска“, вели Андреја Павловиќ, раководителка на Заводот за одржливост и климатска отпорност и на Заводот за заштита на природата.

„Напредокот е постигнат благодарение на новиот регулаторен рамковен систем, но сега тој напредок доаѓа под сериозен знак прашалник поради измените преку ‘Омнибус’, и тоа уште пред воопшто да добие шанса да заживее во практика.“

Павловиќ предупредува дека Хрватска дури почна да се приспособува на барањата на европската таксономија, а сега би можела да го загуби континуитетот во собирањето и споредливоста на податоците.

„Најавата за намалување на бројот на компании што се обврзани да известуваат и кревање на прагот на илјада вработени и 450 милиони евра приходи ги поткопува интересите на инвеститорите и на самата Унија.

Европската централна банка јасно кажа дека стандардизираните податоци се клучни за процена на климатските ризици и за спроведување на монетарната политика, но за тие предупредувања немаше слух. Надвладеаја триумфалистички тонови, како да ќе стане Унијата поконкурентна откако ќе се ‘ослободи’ од административниот товар на одржливоста.“

Преминот кон стандардите ЕСРС беше поголем предизвик отколку што многу компании очекуваа.

„Се покажа дека дури и оние компании што претходно известуваа според стандардите ГРИ имаа проблем со примена на ЕСРС. ГРИ често се користеше како ‘мени’ од кое се избираа само работите што им одговараат, додека ЕСРС бара вистинско разбирање и меѓуресорска соработка. Тоа значи дека во процесот мора да бидат вклучени и финансии, набавка, човечки ресурси, управата и одборот – не е доволно тоа да го работи едно одделение за комуникации“, објаснува Павловиќ.

Таа додава дека компаниите првпат се соочија со фактот дека ЕСГ не е само известување туку и систем за анализа на влијанијата, ризиците и можностите.

„Претпоставката на ЕСРС е дека претпријатието веќе има дефинирани цели, показатели и распределба на капитал за нивно остварување. Кај нас ситуацијата е обратна – повеќето преку известувањето дури открија колкав им е реалниот еколошки отпечаток и каде им се најголемите проблеми“, додава Павловиќ.

Токму во тоа се гледа и најголемото поместување во практиката.

„Компаниите конечно сфаќаат каде им се вистинските влијанија врз околината и врз луѓето“, вели Мирјана Матешиќ, директорка на Хрватскиот деловен совет за одржлив развој (HR PSOR).

„Но најголемиот отпор и понатаму постои кога анализата мора да се прошири на синџирите на снабдување. Кај повеќето компании во Европа повеќе од 80 отсто од емисиите се наоѓаат токму таму.“

Со други зборови, компаниите научија да мерат – но сè уште не научија да менуваат.

„Најважната мотивација во Хрватска и понатаму е усогласувањето со прописите“, вели Матешиќ. „Тоа може да биде корисен поттик, но и ризик, бидејќи премногу внимание се става на ‘усогласеноста’, а премалку на управувањето со одржливоста. Позитивно е што компаниите преку тој процес почнуваат да ги препознаваат придобивките. Сега првпат имаат конкретни податоци врз чија основа можат да ги приспособат деловните модели.“

Матешиќ нагласува дека најголемиот отпор се јавува кај процената на емисиите во синџирите на снабдување, затоа што тоа бара длабинска анализа што ги надминува рамките на една фирма.

„Компаниите што не ги мерат своите реални влијанија тешко можат да донесуваат одлуки што водат кон намалување на емисиите. Тоа значи дека и понатаму ќе имаме ситуација во која климатските цели се исполнуваат преку декларации, додека деловното работење останува исто.“

Во тоа Павловиќ ја гледа и пошироката слабост на регулаторниот рамковен систем.

„Додека големите компании можат да инвестираат во консултанти, софтвери и интерни тимови, за малите и средните претпријатија системот е премногу сложен. Ако ги изземеме од обврската, ги губиме континуитетот и споредливоста на податоците; ако ги оставиме без поддршка, ризикуваме неспроведување. Решението е во преодни мерки и поддршки што би требало да дојдат од јавниот сектор.“

Токму тука, велат соговорниците, се отвора проблемот на политичката волја.

„Во Хрватска нема доволно знаење, ниту разбирање за овие теми“, предупредува Матешиќ. „Регулативите ги прифативме затоа што моравме, но спроведувањето му е препуштено на приватниот сектор. Јавните институции немаат капацитети, а без системско образование се носат паушални одлуки што создаваат отпор кон заштитата на животната средина.“

Слично размислува и Галиновиќ.

„Формална подготвеност постои, но степенот на спроведување доцни. Нашиот проблем не е само недостиг од волја, туку и недостиг од луѓе што разбираат како да се поврзе одржливоста со економијата. Помалите земји како Хрватска имаат ограничени институционални капацитети, па ЕСГ сè уште се сведува на административна задача. А тоа е пропуштена шанса, бидејќи одржливоста не е бирократска форма, туку алатка за модернизација на економијата.“

Во компонентата „Е“ сликата и понатаму е неусогласена. „Во некои компании ‘Е’ навистина е интегрирана, особено во оние што се во системот ЕТС или зависат од природните ресурси“, вели Павловиќ. „Но повеќето сè уште ги немаат пресметано емисиите според протоколот ГХГ. Без тоа нема ниту научно утврдени климатски цели.“

Матешиќ додава дека нејзината критика не е во тоа што целите се декларативни, туку што често се недоволно амбициозни. „Постои напредок, но е премал за реален придонес кон климатската неутралност. Компаниите што сакаат да бидат конкурентни ќе мора да препознаат дека климатската политика не е пречка, туку рамка што ги води кон поголема отпорност и долгорочно пониски трошоци за енергија.“

Хрватска се наоѓа меѓу амбицијата и изводливоста. Регулативата го отвора патот, но спроведувањето и понатаму заостанува. Големите системи имаат ресурси, помалите сè уште го бараат начинот да ги стигнат.

„Одржливата иднина не е луксуз, туку неопходност“, потсетува Матешиќ. „Ако на тоа не се гледа стратешки, секоја следна промена ќе биде поскапа и потешка.“

Bloomberg Businessweek Adria

Словенија – меѓу амбицијата и прагматизмот

По хрватската транзиција во која регулаторниот рамковен систем е главниот двигател на промените, погледот кон Словенија открива позрел, но и попрагматичен пазар. На прв поглед, словенечките компании изгледаат посигурно во тој простор – повисоко ниво на формална усогласеност, подобра транспарентност и подлабоко разбирање на врската меѓу одржливоста и конкурентноста. И сепак, под уредните извештаи се гледа истиот предизвик со кој се бори остатокот од Европа: разликата меѓу она што стои во плановите и она што навистина се случува на терен.

„Нивото на практики е различно и често е реакција на регулативата и на стимулативните мерки“, вели Тина Штрукељ, директорка и коосновачка на „Инфинит пјур солушнс“ (Infinite Pure Solutions).

„Најголем напредок гледаме во мерките што директно ги намалуваат трошоците – енергетски санации, вложувања во обновливи извори енергија, ефикасност и електрификација на возниот парк – особено кога има субвенции. Малите и средните претпријатија во синџирите на поголеми клиенти побрзо се приспособуваат затоа што барањата на партнерите ги тераат да дејствуваат“, објаснува Штрукељ.

Таквиот пристап најдобро го опишува словенечкиот ЕСГ-пејзаж: промените се случуваат кога има конкретни поттикнувачки мерки, додека стратешките, долгорочни пристапи и понатаму го чекаат својот замав.

„Премалку се вложува во истражување и развој, основната продуктивност останува под просекот на ЕУ, а пречесто одржливите потези и понатаму се доживуваат како трошок наместо како можност“, додава Штрукељ. „Според податоците на Европската инвестициска банка (European Investment Bank), само една петтина од словенечките претпријатија ги гледаат построгите стандарди како деловна можност. Тоа значи дека поголемиот дел сè уште реагира дефанзивно – на регулативата, а не на пазарните трендови.“

Во Словенија, како и во остатокот од Европа, ентузијазмот што ги следеше првите години на ЕСГ-рамката се смири.

„Ентузијазмот од 2021 и 2022 година го замени тивка пресметка“, вели Штрукељ. „Претпријатијата повеќе не трчаат по ознаки за одржливост, туку ги избираат чекорите што носат директни заштеди и стабилност на работењето.“

Тој нов тон не значи повлекување, туку приспособување.

„Нема повлекување од зелената транзиција, но брзината на промените повеќе не е иста. Сега секоја одлука, секоја инвестиција и секоја стратегија најпрво се пресметува. И тоа не е воопшто лошо – покажува дека одржливоста повеќе не е идеал, туку деловна реалност.“

И покрај прагматизмот, формалните амбиции остануваат високи. Словенија е меѓу ретките земји во регионот што законски го дефинираа својот климатски пат.

„Во Европа трендот на ‘ладење’ не значи намалување на целите“, објаснува Штрукељ. „ЕУ го потврди патот кон климатска неутралност до 2050 година, а Словенија со новиот Климатски закон постави цел на неутралност најдоцна до 2045 година. Тој рамковен систем им дава на претпријатијата долгорочна предвидливост, која е клучна за инвестиции.“

Тоа значи дека словенечката транзиција не застанала, туку се претворила во попрецизен, попрагматичен процес. ЕСГ повеќе не е прашање на имиџ, туку на планирање трошоци и управување со ризици. „ЦСРД, ЕСРС и таксономијата беа катализатори на промените“, вели Штрукељ. „Тие ги натераа претпријатијата на транспарентност, но транспарентноста сама по себе не носи промена ако зад неа не стои вистинска стратегија.“

Во практиката, разликите меѓу компаниите стануваат сè повидливи. „Гледаме две групи“, објаснува Штрукељ. „Првата е во рана фаза: прават основна пресметка на јаглеродниот отпечаток, ги разбираат опсезите 1 и 2, поставуваат почетни цели. Втората веќе има мерливи инвестиции, транзициски планови, го следи спроведувањето и ги поврзува резултатите со деловните показатели. Клучно е транзициските планови да бидат поврзани со деловниот модел, со инвестициите и со очекуваниот поврат.“

Таа поврзаност меѓу стратегијата и бројките е она што ја разликува формалната усогласеност од вистинската трансформација. „Не е доволно да се мери – потребно е да се разбере што значат бројките за долгорочната одржливост на работењето“, додава таа. „ЕСГ пречесто се сведува на извештај, а треба да биде алатка за носење одлуки.“

Во следните пет години, вели Штрукељ, словенечкиот ЕСГ-рамковен систем дополнително ќе се поларизира: на оние што од ЕСГ ќе извлечат вистинска конкурентска предност и оние што и понатаму го гледаат како обврска.

„Очекувам проширување на собирањето податоци и известувањето, раст на практичните мерки со директен финансиски ефект и постепено развивање на вложувањата во истражување и развој. Клучни ќе бидат достапното финансирање, притисокот на синџирите на снабдување и растот на внатрешните компетенции.“

Во тој процес, нагласува таа, пресудна станува внатрешната мотивација. „Претпријатијата што го вградија ЕСГ во стратегијата полесно привлекуваат капитал и кадар. Тие што го оставија на ниво на формален зафат сè потешко преговараат со банки, партнери и купувачи. Финансиските институции веќе не бараат ЕСГ-податоци затоа што мораат, туку затоа што ги сметаат за индикатор на стабилност и отпорност.“

Затоа во Словенија сè појасно се гледа поместување. Одржливоста повеќе не се гледа низ морален рамковен систем, туку како прашање на деловна логика.

„Одржливоста повеќе не е кампања, туку деловна реалност“, заклучува Штрукељ. „На крајот на краиштата, сè се сведува на едно прашање – дали зелената одлука носи пониски трошоци, поголема ефикасност и сигурност на работењето. Кога одговорот ќе стане ‘да’, ЕСГ ќе престане да биде обврска и ќе стане предност.“

Босна и Херцеговина – меѓу инерцијата и импровизацијата

Додека Словенија се справува со прагматичен пристап кон одржливоста, Босна и Херцеговина минува низ транзиција без кормило. На хартија, климатската и енергетската политика постојат, но во практика функционираат повеќе како збир на декларации отколку како јасен патоказ. Земјата со еден од најголемите удели на јаглен во енергетскиот микс во Југоисточна Европа, денес всушност минува низ декарбонизација по инерција – не поради стратешки план, туку затоа што јагленот едноставно се троши.

„Процесот на излегување од јаглен во БиХ се случува природно, а не стратешки“, вели Мирза Кушљугиќ, претседател на Управниот одбор на Центарот за одржлива енергетска транзиција - РиСЕТ (Center for Sustainable Energy Transition ReSET) и професор на Електротехничкиот факултет во Тузла.

„Јаглен има сè помалку, па се намалува и производството. Владите беа определени за борба против климатските промени, но без сериозни поместувања, особено не во електроенергетскиот сектор.“

Кушљугиќ објаснува дека она што во Хрватска и Словенија се случува преку прописи и планови, во БиХ е последица на спонтани околности.

„Декарбонизацијата тука не се случува затоа што има стратегија, туку затоа што постојат ограничувања – недостиг од ресурси, застарени постројки, недостиг од работна сила и раст на цената на јагленот. Тоа е пасивен премин, а не активна транзиција.“

Таквиот процес има и свои парадокси. Рудниците и термоцентралите што со децении беа столб на индустријата денес работат со минимални капацитети, а државата сè уште нема подготвено план за праведна транзиција за регионите што ќе останат без тие работни места.

„Декарбонизацијата се случува, но без план, без социјална компонента и без координација“, вели Кушљугиќ. „Тоа значи дека товарот од промената ќе падне врз работниците и локалните заедници, наместо да биде распределен преку јавни политики.“

И покрај институционалната инертност, во земјата сепак се случуваат поместувања – одоздола, не одозгора. „Енергетската ефикасност напредува ‘сама од себе’. Градежните објекти се градат поквалитетно, изолацијата е подобра, иако тоа во БиХ не е пропишано како во ЕУ“, објаснува Кушљугиќ.

„Некои од проектите се реализираат под притисок на меѓународни финансиски институции како што се Светската банка (World Bank) и ЕБОР (European Bank for Reconstruction and Development – EBRD). Гледаме санации на училишта и болници. Не е спектакуларно, но поместувања постојат, а свеста расте.“

Куќи со подобра изолација, училишта со нови прозорци, болници со соларни панели – тоа се, парадоксално, најконкретните форми на климатска политика во земјата.

„Цените на соларните панели денес се такви што нивната инсталација повеќе никој не може да ја запре“, продолжува Кушљугиќ. „Речиси нема фирма во БиХ што нема на покривот 30, 50 или 100 киловати. Тоа е реално движење кон обновливи извори, но без каква било координација. Декарбонизацијата се случува на локално ниво, без државна стратегија.“

Со други зборови, државата повеќе следи отколку што води. Регулаторниот рамковен систем доцни, енергетските стратегии се застарени, а надлежностите се распрснати меѓу ентитетите.

„Институциите немаат капацитет за имплементација на европските политики, а ентитетските влади често имаат спротивставени приоритети. Тоа создава институционален вакуум во кој секоја иницијатива зависи од поединци, општини или надворешни донатори.“

Истовремено, инфраструктурата во земјата тешко може да ги следи промените што се случуваат. „Доцниме со подготовката на преносната и дистрибутивната мрежа, како и со дигитализацијата – паметни мрежи, мониторинг, енергетски менаџмент. Без тоа, транзицијата ќе биде бавна и неефикасна“, предупредува Кушљугиќ.

Последиците од тоа доцнење се конкретни. Стотици нови фотоволтаични системи не можат да се приклучат затоа што мрежата нема капацитет. „Тоа тесно грло веќе има економски последици. Енергетски интензивните индустрии – челик, цемент, алуминиум – наскоро ќе бидат најпогодени од механизмот КБАМ (Carbon Border Adjustment Mechanism – CBAM). Инвеститорите бараат гарантирана зелена енергија, а нашите држави не можат да ја понудат. Поради тоа странските компании си заминуваат. Повлекувањето на ‘Арселор Митал’ (ArcelorMittal) делумно е поврзано токму со тоа“, додава тој.

Кушљугиќ смета дека недостигот од зелена инфраструктура повеќе не е само климатско прашање туку и прашање на конкурентност. „Без вложување во модернизација на мрежата, БиХ ризикува да остане енергетски остров, надвор од европските текови на капитал и трговија.“

Кога станува збор за транспортот, ситуацијата е уште понеповолна. „Електрификацијата кај нас сè уште не ни почнала“, вели Кушљугиќ. „Без мерки на поддршка и без развиена инфраструктура за полнење, тешко дека електрификацијата ќе тргне напред. Моментално електричниот транспорт во БиХ е речиси незабележлив, а додека државата не воведе мерки на поддршка, нема да има повеќе.“

Тоа значи дека БиХ и во овој сегмент останува на периферијата на регионалната транзиција – додека Хрватска ги гради инфраструктурата и стимулативните модели, а Словенија ја шири е-мобилноста преку локални иницијативи, БиХ сè уште ги нема дефинирано ни основните чекори.

„Недоволната информираност и едукација се најголемата пречка“, вели Кушљугиќ. „Не успеавме климатските промени да ги претставиме како развојна шанса и економска неопходност. Луѓето и понатаму мислат дека тоа е прашање на екологија, а не на економија.“

Поради таквата перцепција, климатската политика останува без политичка поддршка. БиХ сè уште нема национален план за климатска неутралност, а ентитетските енергетски стратегии се меѓусебно неповрзани. Во меѓувреме, пазарот се менува – ЕУ воведува построги стандарди, индустриските партнери бараат нискојаглеродни производи, а финансиските институции сè почесто одбиваат проекти што не ги исполнуваат критериумите на ЕСГ.

„Ако не се воспостави координација меѓу ентитетите, јавните компании и локалните заедници, транзицијата ќе остане збир на изолирани иницијативи“, заклучува Кушљугиќ. „А секоја година неодлучност ја зголемува цената на идните промени. Кога еднаш ќе дојде време за приспособување, ќе биде доцна и прескапо.“

Така, Босна и Херцеговина останува земја во која декарбонизацијата се случува, но без план. Промените доаѓаат преку приватни инвестиции, локални проекти и зголемена свест кај граѓаните. Но без државна стратегија, без вложување во мрежата и без политичко водство, тоа тивко поместување нема да биде доволно за да ја промени целината.

Северна Македонија – меѓу ветувањата и враќањето на старо

Пред само неколку години Северна Македонија беше пример за земја што размислува пред своето време. Националната енергетска стратегија и Планот за енергија и клима најавија затворање на термоцентралите во Битола, Осломеј и Неготино до 2029 година, а политичката реторика тогаш беше јасна: земјата се оддалечува од јагленот и се движи кон климатска неутралност до 2050 година. Тоа беше едно од најхрабрите ветувања на Балканот – првпат една земја надвор од Европската Унија постави конкретен рок за целосен прекин на употребата на јаглен.

Денес таа слика изгледа значително поинаку. „Не гледаме застој, туку враќање наназад“, вели Давор Пехчевски, координатор за енергија за Балканот при „ЦЕЕ Банквоч нетворк“ (CEE Bankwatch Network).

„Поради енергетската криза, термоцентралата ‘Неготино’ повторно беше пуштена во работа, што чини милиони евра. ‘Осломеј’ одамна требаше да биде затворена, а ние и понатаму увезуваме јаглен за нејзино работење. Оваа година ЕСМ дури започна формална постапка за отворање нов рудник во Живојно.“

Со тоа Северна Македонија направи пресврт што не е само временско одложување туку и симболично враќање на старите решенија. „Тоа се чекори што чинат многу пари, но и многу изгубено време“, предупредува Пехчевски. „Наместо да се реализираат конкретни проекти во согласност со амбициозните планови, државата инвестира во застарени системи, кои наскоро ќе станат бескорисни.“

Bloomberg Businessweek Adria

За разлика од земјите што ја искористија кризата за да ги забрзаат вложувањата во обновливи извори, Македонија повторно вложи во фосилна енергија. Во момент кога соларните и ветерните централи станаа поевтини и побрзи решенија, државата потроши милиони евра за одржување на термоцентралите.

„Производството од фосилни горива доминира затоа што државата не воведува мерки за намалување и контрола на загадувањето“, вели Пехчевски. „Тоа се обврски што требаше да бидат исполнети уште во 2017 и 2018 година, но ‘помилуваните’ инвестиции во електроцентралите и рудниците овозможија јагленот да остане нереално евтин и конкурентен.“

Формално, целите сè уште стојат – до 2050 година целосна декарбонизација, до 2030 година 38 отсто енергија од обновливи извори. Но секоја нова инвестиција во фосилни горива ја оддалечува земјата од тој пат. „Ако секоја голема инвестиција во фосилна енергија бара триесетина години работа за да биде исплатлива, тогаш секоја нова таква инвестиција е економски неодржлива“, вели Пехчевски.

Во земјата сè почесто се зборува за „преоден гас“, но Пехчевски смета дека и тоа е погрешна насока. „Голем дел од просторот за заеми и државни гаранции веќе е потрошен на нова гасна инфраструктура“, објаснува тој. „Тоа е целосно некомпатибилно со обврската за декарбонизација. Со тој пристап ја продлабочивме зависноста од фосилните горива.“

Овој пресврт кон гас е особено загрижувачки затоа што доаѓа во момент кога Европската Унија сè поотворено го ограничува јавното финансирање на гасни проекти. Тоа значи дека македонските инвестиции наскоро ќе останат надвор од европските развојни приоритети, а со тоа и без пристап до клучни фондови.

„Наместо да ги користиме европските фондови за модернизација и енергетска ефикасност, ние ги трошиме на продолжување на животниот век на фосилните системи“, вели Пехчевски.

Додека државата вложува во гас, обновливите извори растат благодарение на приватниот сектор. „Растот на производство на електрична енергија од обновливи извори моментално го движи приватниот сектор“, вели тој. „Државната електроенергетска компанија ЕСМ во голема мера заостанува со застарени планови и проекти. За долгорочна стабилност мора да се насочиме кон децентрализирано производство од обновливи извори.“

Таа децентрализација, објаснува тој, не е само техничко прашање туку и политичка одлука. „Ако државата го задржи фокусот на големи, централизирани постројки, ќе ја пропушти можноста да развие мрежа од помали, поотпорни системи што можат да одговорат на климатски ризици и пазарни шокови.“

Ниту приватните вложувања не се достапни за сите. „Постојат кредити за енергетска ефикасност што ги нудат некои банки, главно преку програмата ГЕФФ на ЕБОР“, вели Пехчевски. „Тие кредити вклучуваат грант што ги покрива каматите, понекогаш и дел од трошоците, но достапни се само за средната класа. Повеќе од половина од населението не спаѓа во таа група и ним им е потребна многу посериозна поддршка.“

Со други зборови, зелената транзиција во Македонија станува класно прашање. Додека средниот слој има пристап до кредити и субвенции, посиромашните семејства остануваат надвор од тој круг. „Без програми што ќе им овозможат на граѓаните со пониски приходи да вложуваат во енергетска ефикасност и обновливи извори, транзицијата ќе биде бавна и социјално неправедна“, предупредува тој.

Покрај тоа, новите европски правила може да имаат сериозни последици за македонската економија. Механизмот КБАМ (Carbon Border Adjustment Mechanism – CBAM), кој целосно стапува во сила во 2026 година, значи дека извозниците во ЕУ ќе мора да плаќаат царина на јаглерод. „Како што ЕУ е нашиот најголем трговски партнер, тоа може да биде силен удар, кој може да се ублажи само со отстранување на фосилните горива од производството“, вели Пехчевски.

И покрај тоа, свеста за овие ризици сè уште е ниска. Додека некои од компаниите размислуваат за вложување во обновливи извори за да избегнат дополнителни трошоци, државната политика и понатаму го промовира гасот како „преодно решение“.

„Додавањето гасни централи и гасификацијата на домаќинствата само ќе ја влошат ситуацијата. Дури и ако воведеме национален данок на јаглерод за да го избегнеме КБАМ, последиците по профитабилноста на ЕСМ ќе бидат исти“, вели тој.

На крајот, Пехчевски смета дека токму регулативата ќе стане главен двигател на промените, затоа што пазарот повеќе нема да толерира одложувања. „Главниот поттик нема да дојде од свеста, туку од нужноста. Регулативата ќе утврди кои инвестиции се долгорочно одржливи и исплатливи, а кои веќе не се.“

Така, Северна Македонија се најде во парадоксална позиција – земјата што прва на Балканот го најави напуштањето на јагленот, денес вложува во гас. Идеалите останаа, но практиката се врати на старо.

И покрај тоа, приватниот сектор покажува отпорност. Соларни паркови никнуваат во Пелагонија и во Штип, локалните заедници создаваат енергетски задруги, а енергетската ефикасност станува сè почеста тема и во урбаните и во руралните средини. Како и во БиХ, транзицијата се случува – но без поддршка од државата.

Србија – меѓу законот и фискалната реалност

Србија и понатаму заостанува во климатската транзиција, а како што предупредува претседателот на Фискалниот совет, Благоје Пауновиќ, климатските и енергетските политики мора да станат апсолутен приоритет на Владата доколку земјата сака да почне да го фаќа чекорот со европските цели. Фискалната политика, според него, треба да стане важен инструмент на транзицијата – преку реформи на страната на приходите со наплата на емисиите на CO₂, како и преку насочување на поголем дел од трошењето кон климатските и енергетските цели.

Според Парискиот договор, Србија се обврза да ги намали емисиите на стакленички гасови за 33 отсто до 2030 година во однос на 1990 година, но од 2010 до 2023 година емисиите се намалени за само три-четири отсто. Во истиот период Европската Унија ги намали за околу 30 отсто во однос на 2005 година и се подготвува за воведување на механизмот КБАМ, кој од 2026 година ќе наплатува јаглеродна такса за увезени производи од земји што немаат слични системи на оданочување.

За Србија тоа значи дека извозниците во секторите на челик, алуминиум, цемент, ѓубрива и електрична енергија ќе мора да го докажат нивото на емисиите во своите производи, а трошокот се проценува на меѓу 150 и 200 милиони евра годишно до 2030 година. Најголемиот товар го носи електроенергетскиот сектор, каде што ЕПС и понатаму произведува најголем дел од електричната енергија од лигнит, што ги оптоварува и индустриите што зависат од оваа струја.

Поради тоа е во подготовка нов систем на оданочување на емисиите, кој од почетокот на 2026 година би требало да воведе данок од четири евра по тон CO₂ за домашните производители, според предлогот на Законот за данок на емисиите на стакленички гасови. Со тоа Србија првпат би добила национален рамковен систем за наплата на јаглерод, но останува да се види дали Европската Унија ќе го признае тој систем и ќе им овозможи на домашните извозници намалување на обврските кон КБАМ.

Истовремено, ЕСГ-практиките во Србија и понатаму се во рана фаза. Според податоците на Министерството за финансии, известувањето за одржливост е задолжително за 221 голема компанија, но анализите покажуваат дека компонентата управување (Г) и понатаму е најслабата алка. Во 2021 и 2022 година повеќе од една третина од извештаите немале никакви податоци за управувачките практики. Новите европски стандарди за одржливост – ЕСРС, би можеле дополнително да го оптоварат системот, кој сè уште се приспособува на постојните барања.

Србија, значи, се наоѓа во фаза во која климатските обврски постојат, но спроведувањето останува неповрзано. Регулаторниот рамковен систем полека се гради, но без поодлучна фискална политика и модернизација на енергетскиот сектор, транзицијата ќе остане повеќе закон на хартија отколку реалност на теренот.

Bloomberg Businessweek Adria

Нова реалност на зелената транзиција

Кога ќе се собере сето тоа, Југоисточна Европа денес стои на точка каде што некогашната амбиција преминува во тивко преиспитување. Прописите постојат, целите се запишани, институциите работат, но ритамот на промените станува сè побавен. Ветувањата за брзо напуштање на фосилните горива и за климатска неутралност до 2050 година го замени секојдневниот прагматизам – сметки, рокови и ограничени капацитети. Одржливоста повеќе не е слоган, туку низа технички задачи што се спроведуваат за да се задоволи формата, додека суштината на транзицијата сè потешко се препознава.

Европа во целина минува низ сличен замор. Зелениот план веќе не е симбол на иднината, туку трошок на сегашноста. Регулативата остана, но ентузијазмот се истроши во бирократски процедури и бесконечни табели. Но тоа не значи дека приказната е запрена – само што се промени. Транзицијата повеќе не изгледа како револуција, туку како низа мали внимателни чекори.

Во тој замор се крие и нова лекција. Одржливоста не се гради на големи ветувања, туку на доследност. Транзицијата повеќе не е прашање на планови, туку на упорност и способност да се продолжи напред дури и кога политичкиот замав ќе изостане. Најголемиот ризик повеќе не е незнаењето, туку откажувањето од амбицијата. Зашто климатските политики не ја изгубија смислата – туку вниманието.

Регионот се движи побавно отколку што предвидуваа стратегиите, но сепак се движи. Промените се случуваат тивко – на ниво на градови, заедници и компании што сфатиле дека чекањето не е опција. Европскиот зелен план не исчезна, само се пресели – од говорниците во секојдневието, таму каде што одлуките стануваат реалност.

Инвестициите во обновливи извори, енергетската обнова на зградите и локалните проекти повеќе не се прашање на имиџ, туку на опстанок. Пазарите на капиталот веќе прават разлика меѓу оние што ја прифатиле промената и оние што ја одложуваат, а цената на неакција станува сè повидлива. Промената можеби се движи бавно, но и таа бавност има вредност – секоја поставена соларна плоча, секоја обновена зграда, секоја мерка на заштеда на енергија прави разлика, колку и да изгледа мала.

Можеби токму таму се крие новата реалност на климатските политики – не во големите планови и симболите, туку во трајните навики. Во регионот што веќе не верува во брзи решенија, одржливоста станува она што останува кога големите планови ќе замолкнат – бавен, несовршен, но единствениот пат што и натаму води напред.

Во пишувањето на текстот учествуваа: Александар Лукиќ (Словенија), Свјетлана Шурлан (БиХ) и Наташа Хаџиспиркоска Стефанова (Северна Македонија).