„Тиквеш“ и зелената трансформација: Климатска адаптација што ја менува винската индустрија

Една од најнаградуваните винарници во светот, прва во регионот што веќе две години подготвува свој ЕСГ-извештај, лидер во иновации и зелена технологија за намалување на јаглеродниот отпечаток, лидер и кога станува збор за дигитализација и примена на алатки со вештачка интелигенција (ВИ) што помагаат за оптимизација на производството и максимизирање на квалитетот. Не раскажуваме за некоја далечна интернационална компанија што произведува вино, ја пренесуваме приказната на домашната, македонската винарска визба „Тиквеш“.

„Со богата историја и силна посветеност на модернизација, иновации и одржливост на животната средина, нашата винарница се наоѓа во истоимениот регион на Македонија, распространет на површина од 90.013 м2, а лозјата низ клучните области во Македонија се карактеризираат со медитеранска и континентална клима и уникатен тероар“, пишува во ЕСГ-извештајот на компанијата.

 

Иако „Тиквеш“ е винарница со средна големина, сепак стана лидер во регионалната винска индустрија, чии вина се присутни на 26 пазари, вработува околу 220 луѓе, преработувајќи годишно повеќе од 30.000 тони грозје и произведувајќи 85 различни производи, од кои 78 вида вино и седум вида жестоки пијалаци.

Климатските промени се клучниот предизвик што бара брзи и ефикасни решенија

Менаџментот на компанијата е свесен дека климатските промени во последните години веќе земаат поголем замав и реално влијаат на целокупниот биосвет. 

„Нашата индустрија – винарство – воопшто не е исклучок од тоа, дури сме и една од попогодените индустрии затоа што целокупната суровина зависи од тие климатски промени“, вели Тихомир Касапинов, ЕСГ-координатор, менаџер за контрола на квалитетот и проектен менаџмент, посочувајќи дека компанијата е максимално посветена на намалувањето на стакленичките гасови што ги предизвикуваат тие климатски промени. 

Тихомир Касапинов, ЕСГ-координатор, менаџер за контрола на квалитетот и проектен менаџмент во винарската визба „Тиквеш“ Извор: Фејсбук

„Покрај сите системи за управување и стандарди за животната средина, веќе две години работиме и интензивно го мериме нашиот импакт кон животната средина со тоа што сме приклучени на неколку иницијативи (Парискиот договор и ‘Race to zero’) во чии рамки се трудиме да го намалиме нашиот отпечаток. Друга организација во која доброволно стапивме е IWCA - „Интернационални винарници за климатска акција“, во која членуваат приближно 60 големи винарски компании од целиот свет. Таа организација има цел винарските компании да ја намалат емисијата за три отсто на глобално ниво до 2030 година за да може на тој начин да придонесеме кон тој импакт за намалување на стакленичките гасови“, вели Касапинов, посочувајќи дека „Тиквеш“ во 2023 година се зачлени во таа организација и за само една година успеа да стане сребрен член, бидејќи за тој кус временски период го намали својот јаглероден отпечаток за 21 процент по литар производ. Целта, вели Касапинов, е „Тиквеш“ да стане златен член, а тоа не е недостижно, со оглед на високата посветеност на компанијата да воспостави производство на своја зелена енергија. 

Чиста енергија за помали трошоци

За намалувањето на емисиите голем придонес, секако, има изворот на енергија што се користи. „Тиквеш“ инсталираше своја фотонапонска централа, која постојано се надградува и моментално има моќност од 2,2 мегавати, а планот е годинава да се зголеми за дополнителни 0,4 мегавати. 

„Се трудиме во процесот на производство да ја користиме таа енергија за постепено да ја намалиме зависноста од мрежната енергија. Фосилните горива сѐ уште ги користиме за некои процеси и како најевтин енергент го користиме мазутот, но гледаме тој мазут да го намалиме и да го замениме со употреба на оваа зелена енергија. Тука имаме веќе неколку проекти, на пример набавивме концентратор што веќе нема да користи пареа произведена од мазут, туку сопствена електрична енергија. Исто така, за годинава имаме план за промена на комплетната опрема за дестилирање, која веќе ја префрламе на вакуумска дестилерија со користење топлински пумпи од сопствената електрична енергија, со постепено исклучување на тој фосилен енергент“, вели Касапинов. 

Финансиските ефекти се видливи уште од првата година, кога околу седум отсто од потребната електрична енергија компанијата обезбеди од сопствено производство. Втората година со надградбата достигна 15 отсто, а сега дури 37 проценти од електричната енергијата се добива од фотонапонската централа. 

„Таа заштеда ние во моментов ја користиме дел за отплата на инвестицијата, но дел од средствата остануваат во компанијата за развој на други компоненти“, вели Касапинов.

Винарска визба „Тиквеш“

 

Оваа компанија го намалува својот отпечаток во природата и со промена на возниот парк, па како што доаѓа време за замена, така инвестира во хибридни и електрични возила. 

„Дополнително, во самото производство користиме полесни материјали и се трудиме максимално сите наши материјали да бидат од рециклирани компоненти: картонските кутии се 100 проценти рециклирани, стаклената амбалажа што ја користиме моментално е 60 отсто од рециклирани материјали. Исто така, основачи сме на групацијата ‘Пакомак’ во Македонија, која се занимава со управување на отпадот по употреба“, додава Касапинов.

Важно е да се напомене дека винската индустрија како сектор, а со тоа и винарниците, уште не се директно опфатени со европските нормативи што треба да се исполнат во насока на минимизирање на емисиите. 

„Ова што го работиме буквално е на доброволна база, затоа што таму се опфатени седумте тешки индустрии, а ние со европските закони би требало да се усогласиме некаде во фискалната 2027 година со цели што ќе се постават за 2028 година“, вели Касапинов. 

Неопходна е финансиска поддршка

За да се остварат поставените еколошки цели, потребна е вклученост буквално на сите инволвирани страни, смета нашиот соговорник. Меѓутоа, тој укажува и на неопходноста од соодветна финансиска поддршка.

„Не само кај нас туку и во другите држави треба поголема финансиска поддршка. Тоа, реално, и нам во Македонија најмногу ни недостига затоа што нема доволно финансиски средства, а процесот е скап. Не е само промена на мислењето на луѓето и образование, тоа треба да стане начин на живот и токму тоа е тој дел што бара многу финансии. Потоа, тука е и техниката што треба да се промени. И таа бара големи инвестиции и тука на фирмите им треба поддршка од банките, од владата, за да може целиот процес на трансформација да се спроведе полесно и побрзо. Мора да се смени тоа мислење дека вложувањето во обновливи извори на енергија и постигнувањето на овие нула емисии е товар на компаниите. Не е товар, тоа е можност со воведување на тие нови технологии да се постигнат целите, но во исто време да се добие и зголемување на профитот“, вели Касапинов, заклучувајќи дека на крајот сè се сведува на одржлив развој.

Светот повеќе го вреднува „зеленилото“ на „Тиквеш“ од Македонија

„Нашата перцепција тука за зелена винарница во Македонија не е на толку високо ниво колку што е во европските држави. Таму овие производи се поценети“, вели Касапинов, посочувајќи дека потрошувачите во светот во денешно време обрнуваат многу внимание на биопроизводи, односно зелени производи. Тој смета дека самото вложување во зелена енергија им дава дополнителна вредност и на брендот и на самата компанија, а тоа само по себе овозможува одредена конкурентска предност на светскиот пазар. 

 

„Е сега, тука навлегуваме во финансискиот дел. ЕУ со тие регулативи оди во наплата на тие зелени бонови. Тоа ќе биде дополнително оптоварување и сепак ќе ја зголеми крајната цена на производот, што можеби ќе ни создаде малку проблеми во иднина“, вели Касапинов.

Од грижа за средината до ефикасни алатки за поголема продуктивност

Менаџерскиот тим на „Тиквеш“ вели дека лозовите насади се можеби меѓу најпогодени од глобалното затоплување.

„Затоа сметаме дека преземањето чекори треба да се прави веднаш и да почнеме да влијаеме со наш импакт и начин на работа, со имплементирање на иновативните практики во насока на одржливо производство во лозовите насади“, вели Александра Ристова, менаџерка на одделот за управување со грозје.

Александра Ристова, менаџерка на одделот за управување со грозје во винарската визба „Тиквеш“ Извор: „Блумберг Адрија“

Комплексноста во лозовите насади сама по себе е огромна, вели таа, посочувајќи и на тоа дека „Тиквеш“ има сопствени насади од околу 1.000 хектари, распространети во пет различни региони во Македонија, каде што се одгледуваат повеќе од 30 различни сорти на грозје, а секоја сорта има сопствени морфолошки карактеристики, сопствени карактеристики на отпорност на болести, на суша итн., што значи дека буквално секоја сорта грозје во секој регион бара посебен пристап.

„Во Македонија имаме хетерогена структура на почвени типови и буквално на мала површина се случува да имаме повеќе почвени типови, што на еден начин ја создава и таа уникатност што понатаму се прелева во тоа наше вино. Меѓутоа, од друга страна, бара прецизност во пристапот за водењето на процесите внатре во лозовите насади. Притоа, сите почвени карактеристики влијаат на процесите кај лозовите насади“, објаснува Ристова.

Предизвиците се многубројни. Покрај различната надморска височина, што апсолутно создава и различни услови за одгледување на лозовите насади, комплексноста се гледа и во различната потреба за наводнување, водниот стрес, изложеноста и ризиците од штетници итн. 

„Ние во последните седум години имавме проблематични четири години. Значи, веќе го чувствуваме тој импакт на климатските промени. Имено, 2023 и 2024 беа екстремно сушни години, повеќе од 50 дена имавме температури над 35 степени, повеќе од 30 дена температури од над 40 степени, а знаете дека процесите во виновата лоза се блокираат над 35 степени и таа не функционира, така што недостатоците од вода или врнежите од снег се клучни. Сите овие фактори влијаат на начинот на одгледување на лозовите насади, начинот на организацијата внатре во лозовите насади, примена на практики и алатки што се користат и, секако, тоа бара промена на размислувањето на секој поединец внатре во компанијата“, вели Ристова.

Винарска визба „Тиквеш“

 

Покрај сопствените насади, „Тиквеш“ има и повеќе од 3.000 кооперанти. Освен тоа, „Тиквеш“ соработува со повеќе консултантски компании, главно од Италија, Франција и од Словенија, бидејќи тие сепак се земји во кои напредната технологија е веќе воведена, каде што иновативните техники се на прво место, а заштитата на животната средина е во преден план. 

„Воведовме дигитални алатки не затоа што ги потценуваме знаењето и традицијата, туку поради тоа што користењето сензори и разни модели ни помага во донесувањето на одлуките и, секако, придонесува во приспособувањето на климатските промени и, понатаму, во зголемување на конкурентноста на светските пазари во однос на емисиите на ЦО2, ЕСГ-стандардите итн.“, вели Ристова.

Дигитализацијата на терен во однос на лозовите насади подразбира внесување и следење на сите податоци во реално време, нешто што е од особена важност за носење одлуки за каква било операција што треба или не треба да се изврши во лозовиот насад. 

„На пример, доколку нема притисоци или симптоми на каква било болест или зараза или каков било симптом на некоја аномалија во лозовиот насад, во таков случај не користиме заштита“, објаснува Ристова, додавајќи дека компанијата води сметка за тоа каков тип заштита користи, па употребуваат заштитни средства што имаат минимален или воопшто немаат импакт на животната средина. 

Вештачката интелигенција е помошник, а не менаџер

Придобивките од дигитализацијата и ВИ се огромни, но нашите соговорници потенцираат дека станува збор само за алатки што помагаат и ја забрзуваат работата и никако не може самостојно да носат одлуки. Решенијата и конкретните чекори на дејствување уште долго ќе им бидат оставени на стручните лица. 

„Сите мониторинзи што се прават во лозовите насади ги прават нашите колеги агрономи“, вели Ристова.

Меѓу иновациите е и следењето на водниот стрес, за што годинава првпат „Тиквеш“ снимаше со дронови, при што мултиспектралните камери детектираат девијации на бојата на лозовите насади. За секоја болест, за секоја опсервација, за секоја точка од лозовиот насад си има точен мониторинг-календар, вели нашата соговорничка. 

Винарска визба „Тиквеш“

„Имаме ВИ во самиот софтвер, во смисла што некогаш првите симптоми на некои болести, особено во раната фаза, знаат да бидат и двосмислени. Во таков случај ја имаме таа ВИ, која со скенирање на самиот лист ни дава нотификација во која насока треба да размислуваме. Сите тие слики од лозовите насади во реално време се внесуваат во софтвер и во истата секунда стигнуваат во системот за поддршка на одлуки, кој понатаму ни дава инструкции каде и во кои насоки треба да работиме“, објаснува Ристова и потенцира дека сите овие алатки се главно развиени во Италија и се разработени исклучиво за лозови насади. 

„На ваков начин на организирање конкретно за заштитата, ние за три години успеавме да ја намалиме употребата на заштитни средства за 30 проценти во волумен, што значи дека работиме во заштита на животната средина така што драстично ја намаливме употребата на заштитни средства, влијаеме на здравјето на нашите луѓе оператори што работат на лозовите насади и користиме средства што имаат минимален или речиси никаков импакт врз животната средина, подземните води итн.“, вели Ристова.

Менаџирањето со водните ресурси е меѓу приоритетите

Друг аспект што доста се разработува во „Тиквеш“ е менаџирањето со водата како ограничен ресурс, а која е клучен фактор за развојот на виновата лоза. Освен што се анализираат сите фактори што влијаат на времето потребно за водата да продре до одредена длабочина во земјата, дополнително се мери и водниот стрес или водниот потенцијал на самата лоза. „Целта е со помош на напредната технологија да се детектира расположливоста на водата и потенцијалниот дефицит за навремено и соодветно да се реагира со строго контролирано количество вода за да се искористи максималниот потенцијал, бидејќи околу 70 проценти од квалитетот на виното зависи од квалитетот на самото грозје“, вели Ристова.

„Тиквеш“ во 2025 година постави сензори на повеќе парцели и на различна длабочина во самата почва. Сензорите даваат информација каква е влагата на секои 10 см во почвата, што овозможува во реално време точно да се знае до каде има достапна вода за кореновиот систем. 

„Со ваков пристап до прецизно лозарство сме лидери и први во регионот што го воведуваат“, вели Ристова.

Винарска визба „Тиквеш“

 

Компанијата ги споделува сите новитети и алатки за олеснување на работата и паметно лозарство и со своите кооперанти, со кои одржува редовни состаноци и обуки.

„Целта ни е иста: сакаме на крајот целото грозје што ќе пристигне во ‘Тиквеш’ да биде здраво, во согласност со поставените стандарди за секоја етикета поединечно“, заклучува Ристова.

Љубителите на вино сакаат квалитетно и автентично вино 

Трендовите во светот се менуваат, па така е и со консумирањето вино. Одамна веќе потрошувачите би платиле и повеќе само за да добијат уникатен вкус на вино, а во поново време значително се обрнува внимание и на тоа како се произведува самото вино.

„Сè повеќе и повеќе потрошувачите бараат свесност за здравјето и автентично производство, така што тука ние имаме голема предност во делот со ЕСГ“, вели Коце Ивановски, комерцијален директор на „Тиквеш“. 

  Коце Ивановски, комерцијален директор во винарската визба „Тиквеш“ Извор: Линкдин

 

Тој посочува дека трендовите се движат во насока на тоа што пиеме, односно виното да има вредност, автентичност, квалитет, а помалку се обрнува внимание на произведените количества. 

„На глобално ниво производството и продажбата на вино како квантитет опаѓаат, но евидентно е дека потрошувачите сè повеќе внимаваат што пијат, дали е тоа здраво, како е произведено и дали е автентично. Ние во тој дел сме доста реномирани бидејќи ‘Тиквеш’ не е само една голема винарница, туку ние и од порано почнавме да се базираме на тероар-пристап. Така што, секое вино што го произведуваме во тие тероари е на некој начин израз на климата, на начинот на производство, на земјата, почвата, температурите, па таа тероар-филозофија ни помага“, вели Ивановски.

Најважен пазар на компанијата е домашниот, но сепак целта е освојување на светот. Тоа го потврдува и фактот што две третини од производството на „Тиквеш“ оди надвор од границите.

Иако доминантно продажбата на „Тиквеш“ сега се базира на регионот Адрија, менаџментот на компанијата посочува дека сè повеќе тежина добиваат и другите пазари, и тоа не само во Европа туку и Кина, Америка, Велика Британија, а од неодамна винарницата ја реализираше својата прва продажба и во Бразил.

„Нашата филозофија беше дека ‘Тиквеш’ треба да стигне подалеку, ние да бидеме промотор на винската култура, на грозјето, на сето тоа што го правиме тука. Успеавме во тоа и веќе сме извозно ориентирана компанија, каде што 67 отсто од продажбата е на извозните пазари. Ние сме апсолутен регионален лидер во продажба на вино во  регионот Адрија, каде што сме и всушност фокусирани, особено во Хрватска. Нормално, не сме задоволни, сакаме повеќе и наша цел и мисија е да го промовираме виното понатаму и да се промовираме како бренд за премиум вина во Европа“, вели Ивановски, додавајќи дека долгорочна визија е оваа македонска компанија да биде меѓу глобалните лидери во производството на вино.

Винарска визба „Тиквеш“

 

„Колку и да изгледа тоа како изјава многу далечно, сепак не е толку далечно ако се земе предвид нашата статистика дека сме една од најнаградуваните винарници во светот по бројот на награди во сите категории на вино на реномираните вински натпревари во светот. Ако ставиме поглед на финансии и продажба, не сме далеку од најголемите 10 винарници што продаваат брендирани вина, така што веруваме дека со начинот на работа понатаму може да имаме глобален отпечаток како винарница ‘Тиквеш’“, вели Ивановски.

Неговото искуство покажува дека странските пазари веќе се заситени од интернационалните вински сорти.

„Ние се обидуваме преку нашите купажи и нашите вина да им понудиме нешто што е автентично и што не можат да го добијат во другите вина. На пример, темјаниката е добро прифатена насекаде во светот, се обидуваме смедеревката да ја изградиме и да покажеме дека не е тоа она базично вино. Вранецот е нешто на кое сме најгорди и мислам дека како сорта на грозје има и најголем потенцијал да нè позиционира на мапата во светот“, вели Ивановски.

Заштитни географски одредници како гаранција за квалитет

Една работа што мора да ја смениме и на тоа веќе се работи е да се воспостави систем на заштитна географска одредница, вели нашиот соговорник.

Винарска визба „Тиквеш“

 

„И тоа мора на ниво на Македонија да се вклучат сите винарници. Додека го немаме тоа во систем каде што ќе бидат тие што навистина се автентични, одговорни и совесни како произведуваат и тоа да може да се валоризира за самиот потрошувач да знае дали виното е од строго контролирано географско потекло, ние ќе бидеме многу поназад од другите земји“, вели Ивановски и додава дека секој чекор во насока да се направи нешто во однос на градење на таа винска индустрија во очите на меѓународната јавност пропаѓа, бидејќи лесно може да помине вино од Македонија што нема никаква географска одредница и самиот потрошувач да се разочара од земјата од која потекнува тоа вино.

Отворен Балкан не е секогаш доволно отворен

Воспоставувањето на иницијативата „Отворен Балкан“, чија цел меѓу другото е да обезбеди непречен проток на стоки, е од голема помош за „Тиквеш“, вели комерцијалниот директор.

„Претходно имаше некои задолжителни лабораториски анализи, сертификати и сето тоа, а сега голем дел од процесите одат без проблеми. Но, иако тоа требаше да функционира без никакви проблеми за трговијата, сепак понекогаш се соочуваме со непотребни задршки. ‘Отворен Балкан' ги олеснува процедурите и транспортот на стоки, меѓутоа во практика и натаму сè уште не оди толку лесно како што се очекуваше и се бара уште подобрување во таа насока“, вели Ивановски.

Зголемување на сопствените насади

Еден од приоритетите на оваа винска компанија во наредните години е зголемување на сопствените лозови насади. 

„Забележуваме дека трендот на производство на грозје опаѓа низ годините, луѓето губат интерес, па дури и кај малите фамилијарни производители тоа не се пренесува толку брзо од генерација на генерација бидејќи работата е макотрпна. И ние како лидер во винската индустрија во нашата земја мора да продолжиме агресивно да креваме наши лозови насади. Се разбира, тоа подразбира огромни инвестиции и време, бидејќи за разлика од другите производи од посадување, додека да може од тоа грозје да се добие вино треба да поминат неколку години“, вели Ивановски. 

Винарска визба „Тиквеш“

 

Другиот фокус е премиумизација, на што „Тиквеш“ неуморно работи во насока да обезбеди што поголемо производство и продажба на премиум вино на пазарите. 

„Растот понатаму ќе го базираме исклучиво да понудиме повисока вредност за потрошувачите и консументите“, заклучува Ивановски. 

Лозарството во Македонија се соочува со предизвик на опстанок

Интересот генерално за земјоделството е сè помалку видлив, па оттука ниту лозарството не е исклучок. Токму тоа е еден од клучните предизвици со кои се соочува „Тиквеш“.

„Сметам дека треба да се преземат повеќе иницијативи и институционално и во приватниот сектор за да може да се поттикнат младите да се занимаваат со таа дејност. Дека има можност да се направи добар бизнис-модел, има, постои. Меѓутоа, навистина е потребна поддршка. Станува збор за големи стартни инвестиции, со подолг период на враќање на инвестицијата. Со договори за соработка, модернизација, окрупнување на земјоделското земјиште, изградба на инфраструктурни патишта, достапност на вода со линии за наводнување итн., ако сериозно се работи на тие фактори, може да се постигне целта некој млад човек да почне да размислува за лозарство“, вели менаџерката на одделот за управување со грозје Александра Ристова. 

Таа смета дека сепак има луѓе што би се нафатиле да го работат тоа, алудирајќи на фактот дека „Тиквеш“ соработува со повеќе од 3.000 кооперанти што бараат начин како да го прошират производството, како подобро да се организираат и како да го модернизираат производството. 

„И покрај тоа што имаме и ИПАРД-фондови и рурална програма за развој на земјоделство, сепак сметам дека треба да се вложи многу енергија за да може да се добие тој впечаток на сигурно производство, сигурен пласман, сигурен откуп и одржливост“, вели Ристова.

Според неа, загрижувачки е што и покрај потрошените субвенции, Македонија секоја година се соочува со намалување на лозовите насади. Тоа, вели таа, е индикатор дека треба да се примени нешто.

Според менаџерот за контрола Тихомир Касапинов, мора да се работи во насока на обезбедување стратешко, планско производство и окрупнување, потоа да се почитуваат стандардите и нормите на производство, како и да се контролираат субвенциите и нивното правилно искористување.

Машинска берба и странски сезонски работници како решение за недостигот од работна сила

Во сеопфатната борба за кадри, карактеристична за денешницата на глобално ниво, лозарството се чини дека е под посебен притисок. Тука технологијата и ВИ не можат да ги заменат професиите, па за обезбедување нови млади кадри нема друг начин освен да им се доближат професиите поврзани со оваа гранка од земјоделството и да се овозможат практика и добри услови за работа.

„Баш поради тоа што гледаме дека мора да влееме некоја надеж и да видат и младите луѓе дека има перспектива во нашава земја за тие профили, имаме соработка со Факултетот за земјоделски науки и со средното земјоделско училиште во Кавадарци, сè со цел ем да обезбедиме кадри во наш интерес, ем да влијаеме долгорочно за младите да видат дека тие профили се навистина просперитетни“, вели Елена Прчковска, менаџерка за човечки ресурси.

Елена Прчковска, менаџерка за човечки ресурси во винарската визба „Тиквеш“ Извор: Линкдин

 

Еден од проблемите таа лоцира во тоа што младите малку знаат за овие професии, а дополнителна пречка е и тоа што за оваа гранка нема дуално образование. Затоа, компанијата овозможува практика преку целата година, и тоа не само за студентите туку и за средношколците. Ако потоа тие се определат да студираат за некој од потребните профили, „Тиквеш“ стои зад нив во тој процес на едукација. 

„Тоа е професија што или ја сакаш или не ја сакаш. Не е лесна, не е канцелариска работа, меѓутоа доста ги исполнува луѓето што го сакаат тоа“, вели Прчковска.

Таа посочува дека компанијата вложува многу во своите вработени со цел да ги задржи квалитетните стручни кадри. Покрај приватното здравствено осигурување, „Тиквеш“ посветува внимание и на едукацијата, па постојано организира по неколку обуки месечно, како за студентите и средношколците, така и за вработените, за доусовршување и обука на нови корисни практики.

Винарска визба „Тиквеш“

 

„Колегите од производство (тие што сакаат и покажуваат потенцијал за стекнување работни искуства) редовно ги праќаме во Нов Зеланд, Австралија, Франција. Тоа се најдобрите земји каде што можат да ги научат  тие практики и сметам дека тоа е нешто посебно, бидејќи која било друга мотивација е минлива, но ова е нешто што останува и за нив. А тие потоа ги пресликуваат идеите и иновациите во нашата работа“, вели Прчковска.

Автоматизацијата и роботизацијата секако дека се неизбежен дел од модернизацијата на компанијата, но тие не претставуваат закана за работниците, туку, напротив, ги ослободуваат од неинтересните повторливи работни задачи, а за компанијата значат намалување на недостигот од работници.

„Се автоматизира лепењето стикери, а на таа сметка зголемуваме на пример инженери. Има и зголемување на некои профили што порано воопшто не сме ги имале, на пример во делот за аналитика“, вели Прчковска.

Најголем предизвик останува борбата за работници за време на периодот на берба и откуп, кога се потребни дополнителни сезонски работници.

„Но сега за сега добро се снаоѓаме, со тоа што во делот на аграрот долгогодишно се инвестира во насади што понатаму ќе бидат подготвени за машинска берба поради тоа што работна сила нема и сè повеќе ќе нема. Свесни сме за тоа. И секако дека ја разгледуваме опцијата и ќе мора да ангажираме луѓе од други земји, кои веќе сè поактуелно се ангажираат и од другите фирми“, вели Прчковска.