Брегзит можеби беше грешка, но и враќањето на Британија во ЕУ не е решението

Повторниот влез на Обединетото Кралство во Европската Унија одново е актуелна тема во јавната дебата, десет години откако Британците гласаа за излез од блокот. Сепак, поништувањето на Брегзит би било грешка. Не затоа што одлуката за излез беше исправна - денес речиси е неспорно дека Брегзит ѝ нанесе штета на британската економија и на нејзините дипломатски односи и глобално влијание - ниту поради практичните пречки за враќање, иако тие се значајни, туку затоа што Брегзит суштински беше криза на идентитетот која сè уште не е разрешена.

Да бев тогаш во Британија, не би гласал за Брегзит. Гледано од Хонгконг, каде што живеев за време на референдумот и формалното излегување на земјата од ЕУ, целиот проект делуваше како илузија заснована на магиско размислување и необична нетрпеливост кон европската регулатива и бирократија. Правилата за тоа каков облик треба да има краставицата или дефиницијата на џем може да бидат раздразнувачки, но суштински се тривијални. Напуштањето на најголемиот и најдобро опремениот клуб во соседството поради тоа како управата го преуредила фоајето - делуваше ирационално.

Но Брегзит очигледно никогаш не беше само економско прашање. Се работеше за суверенитет, култура и, можеби најмногу, имиграција. Во основа, тоа беше криза на идентитетот: каква е Британија, каква сака да биде и каде го гледа своето место во светот. Поддржувачите на излезот и останувањето во ЕУ станаа спротивставени племиња, а не застапници на различни политички опции.

Референдумот од 2016 година ги разоткри длабоките поделби во општеството, а неговите последици не ги залечија. Тие поделби се гледаат и денес преку фрагментацијата на политичката сцена, подемот на крајната десница, протестите против барателите на азил во 2024 година, како и реакциите на убиството на тинејџерот Хенри Новак во Саутемптон и нападот со нож што го изврши имигрант од Судан во Белфаст.

Анкетите со години покажуваат дека мнозинството Британци сметаат дека одлуката за напуштање на ЕУ била грешка - и тоа со значително поголема разлика од тесното мнозинство од 52 спрема 48 проценти што го поддржа Брегзит во 2016 година. Ако денес би се одржал референдум, веројатно би победила опцијата за враќање во ЕУ.

Сепак, обидот за повторен влез без решавање на причините што доведоа до првичниот раскин само би отворил простор за нова епизода од истата политичка драма. Потребен е одреден редослед на чекори.

Напредокот бара искрен разговор, фраза што често се повторуваше за време на расправите за Брегзит. Сè поширокиот консензус дека излегувањето од ЕУ ѝ нанело трајна штета на британската економија отвори простор за посериозна дебата за односот меѓу суверенитетот и интеграцијата и за тоа колку општеството е подготвено да жртвува едно за друго. Таков разговор не беше можен додека постоеше уверувањето дека земјата може истовремено да стане и послободна и побогата надвор од Европската Унија.

Британскиот политички систем дополнително го забави тој процес на соочување со вистината. Една од несаканите последици на Брегзит е штетата што ја нанесе на способноста на политичката елита отворено да зборува за фактите. Кампањата полна со претерувања и неточни тврдења беше заменета со своевиден завет на молк по референдумот. Поголемиот дел од пратениците беа свесни за економските последици од излезот од ЕУ, но јавното признавање на таа фактичка состојба стана политички ризично поради страв од губење поддршка од гласачите што гласаа за излез. Тоа табу сега полека слабее, делумно благодарение на политичките амбиции на лабуристот Вес Стритинг. Сепак, процесот е далеку од завршен.

Земја која сè уште не ги разрешила траумите што ја навеле да ја напушти ЕУ тешко може да се смета за сигурен партнер. Затоа се шпекулира дека Европската Унија, доколку Британија некогаш поднесе барање за повторно членство, би можела да побара таканаречена „Фараж клаузула“, механизам за заштита од можноста некоја идна влада на партијата Реформа, предводена од Најџел Фараж, повторно да се откаже од договорот.

Покрај тоа, пречките за враќање би биле огромни. Во меѓувреме се променија и Британија и Европската Унија и светот. Дури и ако граѓаните денес сметаат дека Брегзит бил економска грешка, тоа не значи дека се подготвени повторно да поминат низ целиот процес. А и ако ЕУ би го поздравила враќањето на Британија, нема гаранција дека Лондон повторно би ги добил привилегиите што некогаш ги имал, како буџетски олеснувања или изземања од еврото и Шенген.

Пред сè, потребно е да се одговори на подлабоки прашања. По враќањето во Британија во 2022 година, по повеќе од три децении поминати во странство, ми стана јасно дека сум се вратил во земја која е многу поделена и понезадоволна отколку кога ја напуштив. Британија сè уште делува како општество во транзиција.

Земјата не може да носи кредибилни одлуки за својата долгорочна иднина додека не ја надмине таа нестабилна рамнотежа. Надлежностите и автономијата што Брегзит ѝ ги врати на Британија се реални, но не се бесплатни. Заедничкото разбирање на таа вистина треба да биде почеток, а не крај на патот.