Од Титовиот белан до тур и станушина: македонските винарници имаат план Б за трезната генерација зед

Вкупниот капацитет за производство на вино во Македонија е околу 180 милиони литри, но се произведуваат нешто повеќе од 50 проценти, а над 65 милиони литри се амбалажирано вино, што е приближно исто како и вкупниот извоз, вклучувајќи го и рефусот. Околу 20 милиони литри одат во балканските земји, двојно повеќе во земјите од ЕУ, додека само малку повеќе од еден милион литри се продаваат во остатокот од светот. Амбалажираните вина најчесто одат во Србија, а рефусот во Германија.

Од приближно 180.000 домаќинства во Северна Македонија, малку повеќе од една четвртина се занимаваат со лозарство и вино, а од 28 регистрирани винарници во 2003 година до 76 во 2019 година, вкупниот број на големи и мали винарници се искачи на околу 180.

И додека потрошувачката на вино на глобално ниво драстично опаѓа, македонските винари сè повеќе се вртат кон винскиот туризам. Неподносливиот метеж на граничните премини во текот на летните месеци кон Грција би можеле да насочи дел од туристите кон винарниците покрај реката Вардар и оние покрај автопатот Е-75. Впрочем, во текот на изминатите 15 години, македонските винари се чини дека почувствуваа дека ќе биде потребно да бараат излез ако приказната за чисто вино тргне наопаку. Што е токму она што се случува, првенствено во сферата на црвените вина. Луѓето пијат сè помалку и помалку, но исто така вината што до вчера чинеа 1.000 долари или двојно повеќе на Запад сега можат да се најдат за околу дваесет. Но се чини дека дури ни тоа не ја тера генерацијата зед да се сврти кон виното.

Од чаша до туризам

Водечки примери за насочувањето кон трендот вински туризам може да бидат големите производители како што се „Шато Камник“ во Скопско, „Шато Сопот“ во Велес, винарниците „Лазар“ и „Стоби“ во Градско, „Тиквеш“ во Кавадарци, „Попова Кула“ и „Кралица Марија“ (винарската визба на Александар Караѓорѓевиќ изградена во 1925 година) во Демир Капија и винската бутик-визба „Попови“, но вистинска атракција за локалното население што доаѓа пред прагот на винарските визби за да купи вино, како и за винските туристи што го посетуваат регионот и транзитните патници, всушност се малите винарници. Вкупно има околу сто, со капацитет до 50.000 литри.

Лозја во Лепово, едни од најдобрите во Тиквешкиот Регион | Ненад Басариќ/Блумберг Адрија

 

Едно неповторливо искуство, можност да се види како се произведува вино на самото место и да се слушнат бајковити или историски приказни за богатата винска традиција, е нешто што се памети долго време. Секако, се памети и локалната гастрономија, а најмногу познатото македонско гостопримство, кое сè уште постои и покрај трендовите на глобалниот свет и на пазарот.

Истовремено расте интересот за автохтони и регионални сорти што некогаш владееле во овој регион. Станушина, како единствена автохтона сорта, е вратена од заборав и се наоѓа на околу 500 хектари, на колку што е и прокупецот. Доминантниот вранец на над 7.500 хектари, кратошија и ретки примероци од пловдина, заедно со мерло, каберне совињон и пино ноар, го сочинуваат црвениот дел од винската понуда, која сочинува 60 проценти од вкупното производство. Кај белите вина, најраспространети се смедеревка (5.400 хектари), рајнски ризлинг, шардоне, ’ркацители, темјаника, италијански ризлинг, жупљанка, жилавка, совињон блан, блан (гренаш блан) и сè повеќе пино гриџо. Одобрени се вкупно 81 сорта, иако се тоа податоци од 2022 година.

Синдром на гостопримство, познат и како македонска трпеза | Ненад Басариќ/Блумберг Адрија

 

Реално е дека вашето винско патување низ Северна Македонија најчесто ќе ве води низ долината на реката Вардар, најголемиот Тиквешки Регион, кој е дом на 87 проценти од лозјата во земјата. Скопскиот Регион, Велес, Овче Поле, Струмица-Радовиш, Гевгелија-Валандово и Качани-Виница го сочинуваат остатокот од винарскиот регион.

Сè подобрата поврзаност, изградбата на автопатот Скопје-Охрид во полн ек, каде што сè е преполно со машини и работници, како и капиталниот проект (дел од коридорот 10 Д) и работите на делниците Тиквеш (Кавадарци и Неготино) - Прилеп - Битола - Охрид, само ќе долеат масло на огнот на оваа винска приказна.

Гостољубивоста како синдром

И навистина има што да се види. Како прво, неверојатната географија. Движењето на тектонските плочи, одговорни за трагичните земјотреси во 1913 година, потоа во Скопје во 1963 година, или оној во 3 век што подоцна доведе до исчезнување на античкиот град Стоби, ги направиле малку свитканите и „ќелави“ падини покриени со изгорена жолта трева, повремено потсетувајќи на почвата на некоја непозната планета. Особено кога сликата е составена од зелени лозја и чемпреси со други високи дрвја што се извишуваат над нив. Глетката е зачудувачка околу селото Курија во близината на Неготино. Повторно, неправилно скршените венци, кубистичките прикази на планините околу Прилеп се сосема поинаква димензија пред да излезете пред синилото на Охрид или некои помали езера како Тиквешко или Велешко.

Александар Велиновски, комесар на идниот павилјон на Северна Македонија на ЕКСПО 2027 | Ненад Басариќ/Блумберг Адрија

 

„Нашиот фокус е секако на автопатската рута Е-75, каде што би сакале да ги задржиме туристите што патуваат со автомобил до Грција барем два-три дена, а не само да талкаат низ Македонија или мал дел од нив само да спијат во Велес. За почеток, мора да ги разбереме потребите на овие луѓе што доаѓаат и минуваат и соодветно да одговориме на тие потреби“, објаснува Александар Велиновски, маркетинг-менаџер, претставник на просторот „Јавна соба“ во Скопје, но и комесар на идниот павилјон на оваа земја на Експо 2027, каде што ќе биде наменет дел за презентација на македонски вина, со посебен фокус на малите винарници.

Ненад Басариќ/Блумберг Адрија

 

„Мораме да се претставиме во најдобро можно светло, она што сме денес. Без лажни сентименти, туку како млада култура и прогресивна сила, што всушност и е, и тоа може убаво да се види на винска турнеја низ нашата земја. Кај малите винарници, комуникацијата е најважна, она што јас би го нарекол - искуствен туризам. Тука сè уште можете да добиете одлични домати за 30 центи по килограм, фантастично сирење, органско овошје и зеленчук, но постојано имаме желба да се докажеме како да не сме се покажале доволно во тој контекст. И во малите градови и во Скопје постои овој синдром на гостопримство што го гледам како предност и невообичаено важен атрибут за земја како нашата што нема масовен туризам и никогаш нема да биде Италија или Палма де Мајорка“, објаснува нашиот соговорник.

Ристо Трајков, мала винарница во селото Сујаклари во близината на Велешко Езеро (Младост), исто така нуди одлично традиционално пенливо вино „тристо“, атракција за винските туристи | Ненад Басариќ/Блумберг Адрија

 

Како да се реши проблемот со дистрибуцијата и како Тито сакал и белан?

А она што ќе го чуете од малите винари додека уживате во сè подобри бели, црвени, розе, па дури и пенливи вина е огромниот проблем со дистрибуцијата. Тие им завидуваат на своите соседи на север, чиј претседател ги „отвори“ пазарите на Кина и Русија, додека нивните „големи“ производители „притискаат на кочница“ на домашните полици и во секторот Хорека (HoReCa).

Мајсторот Александар Клинчаров, поранешен кошаркар, е и претседател на Здружението на мали дестилерии за ракија | Ненад Басариќ/Блумберг Адрија

 

Можна форма на „борба“, покрај гореспоменатиот туризам, секако е здружувањето. Во самиот центар на Кавадарци се спуштаме до прекрасно уредениот дегустаторски салон на винарницата и дестилеријата на семејството Клинчарови. Сопственикот Александар Клинчаров, поранешен кошаркар, магистер и иден доктор по земјоделски науки, но и работник во термоцентрала, успева да работи во лозјето помеѓу сите свои активности и да биде активен во Здружението на мали дестилерии за ракија, во чие основање учествувал во 2019 година, кога биле собрани 85 члена, а денес произведуваат околу 1,5 милион литри вино. Тој моментално е претседател на Здружението на 30 мали и средни македонски дестилерии и, патем, е многу горд на своето вино „темјаника ултима 2025“, најдобро оценетото бело вино на Балканот, што го покажува и трофејот на ѕидот од Балканскиот меѓународен вински натпревар (BIWC 2026). Покрај тоа двојно злато, има уште многу награди, а „малите винари годишно носат половина од вкупните награди од светските натпревари“, забележува тој.

Винарницата и дестилерија Клинчаров нуди најдобро бело вино на Балканот (BIWC 2026) | Ненад Басариќ/Блумберг Адрија

 

Со околу 100 мали производители, два или три од вкупниот број, Кавадарци е епицентарот на урбаните винарници со рурален шмек, како што Александар сака да ја опише својата винарница додека вешто го избегнува нискиот таван со главата и ги отвора бурињата за да нè почасти со свежо црвено вино, а потоа и со златното од BIWC, кое е белан (гренаш блан). Винарницата, основана во 2020 година, сега достигна 10.000 литри, додека дестилеријата произведува 2.500 литри ракија, што е горна граница за малите производители.

„Тито исто така пиеше белан, а сега само три винарници во Северна Македонија го произведуваат“, потсетува нашиот соговорник, а потоа додава дека веќе четири години учествува на саемот „Винска визија од Отворен Балкан“ (Wine Vision by Open Balkan) во Белград, но без успех во извозот на нешто во Србија и покрај наградите што ги освоил и цените на виното од шест до 12 евра за одлично каберне. Додека потопуваме коцки силно сирење во маџун, сладок, згуснат сок од шира што се вари мачно 24 часа како природен „лек“ за голем број болести, особено нè привлече розовата станушина, сорта на која Александар би сакал да докторира и која се одгледува во семејството четири генерации. Во куќата, веднаш до оваа, во подрумот е изграден фантастичен етноагол, како да влегувате во временска машина по неколку скали надолу, таверна исполнета со вековни артефакти, идеална за започнување вински приказни. И навистина...

За време на Отоманската Империја, семејството Клинчарови се сметало за еден од најголемите производители на грозје и вино во нивниот регион. Дури и денес нема недостиг од награди и признанија | Ненад Басариќ/Блумберг Адрија

 

„Мојот прадедо се викал Дончо, мојот дедо бил Цандо, јас сум Цанде, но модерната верзија е Александар“, се смее Клинчаров и додава: „За време на Отоманската Империја, според податоците од султанската сметководствена евиденција, се сметавме за едни од најголемите производители на грозје и вино во нашето село. Плаќавме највисок данок на лозата, што е многу важен показател за традицијата и квалитетот за нас денес. Исто така, се вели дека пред 1900 година грозјето имало многу шеќер, а виното било густо, па го носеле во партали и го служеле како храна.“

Чаша виолетово во Кавадарци

Малку подалеку, во близината на спортската сала во Кавадарци, се наоѓа уште една градска винарница и дестилерија, „Захарчев“. Ѓоре Захарчев одамна е познат по својот одличен прокупец, а виолетовото и пред сè живописно вино со прекрасни билни и зачинети тонови пристигнува директно од бурето во чашата. Од лозјата на шест километри оддалеченост во селото Ресава во близината на Тиквешко Езеро, со ист број хектари, доаѓаат станушина, пловдина, прокупец стар над 40 години, смедеревка, вранец од 500 метри надморска височина, рањски и италијански ризлинг, грашевина, шардоне, темјаника. Винарската визба е многу мала, а вината се полни со екстракт, особено тамјаника, додека еден вранец има дури 18,5 проценти алкохол.

Ѓоре Захарчев од винарската визба и дестилерија „Захарчев“ е пионер на новата визија за прокупец и станушина | Ненад Басариќ/Блумберг Адрија

 

„Не е никаква доцна берба“, се смее Ѓоре, додавајќи дека „едноставно годината била жешка“. Тој исто така вели дека станушина е старо лозје - „мојот дедо, прадедо и прапрадедо работеле на него и сите прашуваа дали произведуваме вино од таа сорта“. Тој исто така вели дека започнал со прокупец во 2015 година, кога ја купил опремата, „исто како станушина во 2020 година, кога никој не сакаше да го прави тоа, и таа година бевме официјално регистрирани за производство на вино и ракија“.

Захарчев прави и маџун, но не по 24 часа, туку со модерна технологија под вакуум, каде што аромата дополнително се екстрахира на пониска температура, па затоа е уште поздрав и поароматичен. Капацитетот на винарницата е 30.000 литри, но првпат се приближила до таа бројка во 2025 година, кога веќе произведувале четири-пет илјади литри. Вината ги продава главно во винарницата и во неколку барови во Охрид и во Скопје. Има купувачи што земаат неколку пакети и ги носат во Србија, Хрватска, има многу гости од Албанија, Бугарија, но винскиот туризам сè уште не е толку развиен колку што може.

Македонскиот маџун се произведува со помош на модерна технологија под вакуум | Ненад Басариќ/Блумберг Адрија

 

„За жал, живеам и работам во Скопје, доаѓам претежно за време на викендите, кога обично можеме да примаме само посетители. Татко ми е тука, но јазичната бариера за странските туристи му е проблем, па затоа моето присуство е неопходно“, рече тој кога се разделувавме.

Да споменеме дека тој прави и џин, производ сè попопуларен и кај српските винари, додека црвените вина, вранец и прокупец од бербата 2021 се во шишиња со етикета на грлото на шишето, слично на дизајнот на премиум шишињата на српската винарница „Темет“.

Македонската винска принцеза на повратниците од Америка

Станушината и винскиот туризам, очигледно лајтмотиви на искуствата на голем број мали винари во моментов, се особено експресивни во винарската хотел-визба „Попова кула“ во близината на Демир Капија, или „железна порта“ (demir kapi) како превод од турски. Местото каде што медитеранската клима директно влегува во Северна Македонија, а реката Вардар излегува во солунската рамнина преку долина што понекогаш е „пеколен“ кратер со температури над 45 Целзиусови степени, тоа е локација што само станушината може да ја преживее без наводнување. „И беше време да ѝ се даде нов живот таму“, објаснува Јордан Трајков, сопственикот на „Попова кула“, кој произведува дваесет етикети вино. А исто така и мастика „ајси“ (IC) затоа што се пие со мраз, ликер „фајрбуз“ (Firebooz) со додаток на бибер и шест билки, ракија „божица МС“ (многу стара). Тој е познат како првиот органски сертифициран винар во Северна Македонија, како некој што ја врати станушината, неговата „македонска винска принцеза“, на сцената. Овој основач на Зелената партија, чиј член повеќе не е, всушност е таа чудесна врска помеѓу западната мисла и емоционалниот балкански менталитет, додека ги опишува неверојатните проблеми што го снашле во најубавата работа на светот - винарството. Сето ова со огромен напор да ја промовира својата идеја за вински туризам „40 винарници од Тиквешката Долина како долина Напа на Балканот“ и да ја спроведе визијата за квалитетно вино и вински туризам.

Јордан Трајков, сопственик на хотелот и органската винарница „Попова кула“ во близината на Демир Капија, е заштитник на сортата станушина | Ненад Басариќ/Блумберг Адрија

 

„Јас сум повратник - магистрирав во Америка на водечката (Thunderbird School of Global Management) школа за финансии. Работев во ’Ситибанк’ во Њујорк, па во Лондон, а потоа, како патриот, се вратив да инвестирам во нашата земја. Во долината Напа го видов концептот ’фино вино и вински туризам’ и сакав да го донесам на Балканот“, објаснува Трајков.

Оригиналниот пристап кон винскиот туризам е веќе отелотворен во имињата на 33-те достапни соби, секоја претставувајќи сорта, со шише и етикета до вратата, но и во внатрешната декорација. „Само замислете како е да најдете 33 соодветни нијанси на плочки за бања што одговараат на бојата на сортата вино“, се смее тој.

Во беспрекорно декорираниот подрум има голем број барик буриња, на ѕидот огромна слика на Свети Трифун, светецот заштитник на винарите, и импозантен поглед на сите четири агли на светот од врвот на кулата. И зошто Јордан ја напушти успешната банкарска кариера на Запад и одлучил од милијардер да стане милионер (што е шега што го опишува винскиот бизнис)?

Nenad Basarić/Bloomberg Adria

Погледнете ја галеријата

Nenad Basarić/Bloomberg Adria

Погледнете ја галеријата

Nenad Basarić/Bloomberg Adria

Погледнете ја галеријата

Под камените сводови на „Попова кула“, со вкусни закуски, сос „вранец“ за месо, по кое се уникатни, органски зеленчук од градината, добар совињон блан и ретка жилавка, силните налети на ветер како да најавуваат бура, виткајќи ги дрвјата околу пространата зелена ливада пред застаклената тераса на ресторанот.

„Нема бура, тоа е дневниот вечерен ветер што започнува во 20 часот. Утринскиот ветер е различен, не е ненадеен, а и двата ги прават лозјата апсолутно здрави и можат да се одгледуваат органски“, објаснува тој.

Неговиот поглед е речиси тажен додека се сеќава на „тој“ 11 септември. Во лондонската канцеларија, на првиот кат, околу 3.000 вработени тивко ги гледаат „близначките“ како се уриваат на екраните. Речиси во истиот момент, како некој невидлив нож во болна тишина да ги дели луѓето на средина. Американците и Англичаните од едната страна, остатокот од светот од другата. А меѓу вчерашните колеги - омраза. Ајде да си одиме дома, вели моментално.

Трајков работел во „Ситибанк“ во Њујорк, па во Лондон, а потоа, како патриот, се вратил да инвестира во „македонската принцеза“ | Ненад Басариќ/Блумберг Адрија

 

По враќањето во земјата, тој некое време бил извршен директор на мегавинарницата „Повардарие“, а набрзо, во 2003 година, почнал да бара локација за место каде што ќе може да ископа дупка и да изгради винарница, која му се појавувала во соништата секоја втора ноќ. На неколку позиции, вклучувајќи и таму каде што денес е Стоби, како што самиот вели, „Бог му ја затворил вратата“, сè додека не дошол во Велико Брдо и местото наречено Попова Кула. И „вратите се отвориле“ на местото каде што порано биле лозјата на кралот Александар, додека винарницата е отворена во 2005 година со денешен капацитет од 600.000 литри. И со производство десет пати помало.

Соба Мерло - соби именувани и дизајнирани според различни сорти вино во „Попова кула“ | Ненад Басариќ/Блумберг Адрија

Но затоа станушината ја прави како бела, розова, црвена и барик варијанта.

„Прокупец и станушина беа двете главни сорти овде пред Втората светска војна. Дедо ми Јордан одгледуваше станушина и ми раскажуваше многу за неа, но јас никогаш порано ја немав видено. Имаше и кратошија, но принцезата станушина беше ѕвездата. По војната во 1946 година, социјалистите им го зедоа секое буре на сите, вклучувајќи го и а мојот дедо, и го направија ’Тиквеш’. Нашето семејство изгуби најмногу буриња, но доби акции во компанијата ’Тиквеш’, која денес се повикува на нашата традиција од 1800-тите и понатаму, иако винарницата всушност е основана во 1946 година.“

 

Една од важните причини зошто оваа сорта грозје исчезнала е тоа што зрее многу доцна, по сите други сорти. За време на Југославија, една година кога биле преработени 76 милиони килограми грозје, нејзиниот мирис ја исполнил целата Тиквешка Долина и грозјето ферментирало во градскиот олимписки базен. Берачите што береле грозје 24 часа на ден од 15 август, всушност, биле многу уморни на 11 октомври кога токму станушината била зрела. И се откажале од неа. Затоа оние што ги одредувале откупните цени намерно почнале да ја намалуваат нејзината цена и со тоа да ја обезвреднуваат, така што останале само мали плантажи на тие места и падини каде што немало вода. Но тоа не е проблем за сортата грозје, на пример во села како Бедниште, каде што немало чешма и каде што луѓето ја продавале како трпезно грозје.

Ведета бара љубител на вино

„Ова се многу стари лозја каде што преживеа станушината и кои јас ги пронајдов. Внимателно избирав, внимавав што земав, го калемев. И бев првиот по 50 години што почнав да го садам во 2005 година, заедно со вранец и каберне. Денес розовата станушина е моето најбарано вино, додека црвената буквално ги „бара“ љубителите на вино. Кога постар човек што се сеќава на виното на својот дедо ќе го проба, почнува да плаче како дете затоа што се враќа во минатото. Французите гледаат дека тоа е нешто специфично и само бараат да го пијат“, објаснува тој. Неговата цел е клонски да ја селектира белата станушина во лозјето.

Соба со поглед кон иднината на винскиот бизнис | Ненад Басариќ/Блумберг Адрија

Засега, тоа е резултат на селекција на грозје и технологија, додека според мислењето на овој винар, тој произведува едно од најдобрите розе вина во светот. „Денес Клинчаров, Параџик, Захарчев, Попов, 16-17 од нив одгледуваат станушина. Тие се свесни дека тоа е нешто автохтоно и ’заводливо’. ’Шато Сопот’ го купи грозјето и донесе свежо вино на ’Опен Балкан трофи’ (Open Balkan Trophy), каде што освои злато. Тоа ги охрабри, но сè уште не го засадиле. Мислам дека и ’Шато Камник’ одлучи да го стори тоа, ’Венац Дисан’ има фантастични лозја, а и Тиквеш во Барово исто така ги имаше, ако не ги искорнаа.“

На винските патишта без застој | Ненад Басариќ/Блумберг Адрија

 

Има уште многу приказни, дури и легенди, вечерта полека паѓа, а нема комарци бидејќи ветерот ги однел до долината на Повардарието. Пред короната, Јордан извезувал вина во 18 земји, вклучувајќи ја и Кина, а по короната, само во уште две, Шведска и Полска. Тој вели дека Холанѓаните се најдобри вински туристи, го сакаат прокупецот, па го нарекува „дачмен“.

Додека на брегот на Охрид еден ден подоцна уживаме во голем број пинџури, ајвар, познатото охридско макало, мачканица од матен лук, и слатката ендемска риба белвица и во изненадувачки добрите вина на охридската винарница во сопственост и водена од Чока од Србија, убедени сме дека Северна Македонија е нешто што мора почесто да се истражува бидејќи го нуди најважното нешто - последните моменти на лесна безгрижност во денешна Европа и светот. Помислете на тоа заглавени во бескрајните редици на влезот во Србија.