text size
Во текот на Првата светска војна или Големата војна стотици Британки ја напуштиле сигурноста на своите домови и тргнале кон Балканот за да лекуваат ранети, да основаат болници и да влегуваат во жариштата на епидемиите. Лекарки, болничарки и доброволки од Шкотска и Англија спасувале илјадници животи во Србија, Македонија и Грција. Сепак, размерите на нивниот ангажман со децении останале на маргините на официјалната историја. Денес нивните судбини повторно се откриваат - преку документарни филмови, книжевни дела и истражувања што Големата војна ја осветлуваат од женски агол.
Процените велат дека во текот на Првата светска војна меѓу 600 и 1.000 Британки служеле во медицински мисии на Балканот, пополнувајќи ги празнините во здравствените системи разурнати од војната и епидемиите. Нивните мотиви биле различни. Многу од нив му припаѓале на суфражетското движење и биле решени да покажат дека жените можат да водат болници, да организираат медицински тимови и да преземат одговорност, која дотогаш им припаѓала исклучиво на мажите. Но нивниот ангажман пред сè бил хуманитарен - оделе таму каде што помошта била најпотребна, дури и кога цената можела да биде, а во голем број случаи и била - сопствениот живот.
Токму на ова речиси неверојатно поглавје од заедничката историја на Србија и Велика Британија му е посветен и документарниот филм „Рамо до рамо“, на кој моментално работи пензионираниот полковник Ник Илиќ, поранешно воено аташе на Обединетото Кралство во Белград и долгогодишен истражувач на британско-српските врски.
Ник Илиќ на Кајмакчалан
Тој напоменува дека наследството од она што Британците го направиле во тој период било огромно и дека британските воени лекари биле клучни во спроведувањето на мерките што довеле до завршување на епидемијата на тифус, која до летото 1915 година ги десеткувала Србија и Македонија. Филмот го документира тоа на различни локации во Обединетото Кралство, но и во нашиот регион, со посебен фокус на жените што од Британија тргнале кон Балканот и на местата каде што сеќавањето на нив опстанало повеќе од еден век. Патиштата на документарецот, чиј автор е Илиќ, а на кој соработуваат извршниот продуцент Бојан Т. Драгиќевиќ и режисерот и директор на фотографија Ненад Нека Савиќ, водат и до шкотски Хајленд и до малиот град Тејн, родното место на д-р Елизабет Рос, една од првите жени што дипломирале медицина на Универзитетот во Глазгов.
На почетокот на 1915 година, кога Србија ја зафатила катастрофалната епидемија на тифус, Рос можела да остане во Британија. Наместо тоа, таа пристигнала во Крагуевац и ја презела работата со стотици тешко заболени војници. Се заразила и починала на 14 февруари 1915 година, само неколку недели по пристигнувањето во Србија.
Таа не била единствената што ја платила највисоката цена. Многу болничарки починале од тифус додека се грижеле за заболените во Србија. Нивните имиња останале поврзани со епидемијата што во 1915 година ја десеткувала земјата, но и со меѓународните медицински напори без кои последиците би биле уште потешки.
Извор: Милица Наумовиќ
Меѓу жените доброволки, покрај д-р Рос, Илиќ ги издвојува и д-р Елси Инглис, Леди Пеџет, д-р Кетрин Мекфејл, д-р Елмсли Хатон, Лорна Ферис, Мејбл Стобарт и Мејбл Дирмер.
Кога Србија во 1915 година била прегазена, некои од нив одбиле да ги напуштат пациентите и завршиле во заробеништво. Други тргнале со српската војска и населението во повлекувањето преку Црна Гора и Албанија.
Од шкотски замок до разурнатата Србија
Документарецот „Рамо до рамо“ се навраќа и на животот на Евелин Хејверфилд, британска аристократка што привилегираниот живот го заменила со хуманитарна работа на Балканот. Нејзината поранешна резиденција, замокот Инверлочи, денес е луксузен хотел во шкотски Хајленд, што контрастот на нејзиниот избор го прави уште повпечатлив.
Хејверфилд за време на војната му помагала на српското население, но нејзината врска со Србија не завршила со последниот истрел. По војната им се посветила на децата што останале без родители, најпрво во Ужице, а потоа во Бајина Башта. Починала во 1920 година и, според нејзината желба, била погребана во портата на црквата „Свети Илија“ во Бајина Башта, каде што споменот на неа се чува и денес.
Сеќавањето на Елизабет Рос исто така преживеало токму таму каде што работела и починала. Локалниот Црвен крст во Крагуевац во 1977 година добил средства што биле искористени за обновување на гробовите на Рос, Лорна Ферис и Мејбл Дирмер. На почетокот на 1980-тите години градот започнал да организира комеморации, кои со текот на времето станале дел од официјалниот календар на градските настани. Младинската организација на локалниот Црвен крст денес го носи името Друштво „Д-р Елизабет Рос“, а една улица во Крагуевац исто така е именувана по неа.
Гробор на Евелин Хејверфилд | Извор: Ник Илиќ
Жени на кои им било кажано да останат дома
Можеби ниту една биографија не покажува појасно колку овие жени им пркоселе на правилата на своето време од приказната за д-р Елси Инглис, која создала една од најзначајните медицински организации во тој период. Таа дипломирала медицина на Медицинското училиште за жени во Единбург, една од најреволуционерните институции од тоа време. Три години подоцна го продолжила образованието на Универзитетот во Глазгов, каде што за првпат се заинтересирала за хирургија. По избувнувањето на Првата светска војна во 1914 година, предложила основање на женски медицински единици што би им давале помош на британските сили на Западниот фронт. Британското Министерство за војна, Црвениот крст и Кралскиот воен медицински корпус го одбиле нејзиниот предлог, но Инглис и покрај тоа го основала Комитетот на болниците на шкотските жени. Француската влада покажала поголемо разбирање: уште во декември 1914 година нејзината прва единица, составена исклучиво од жени, започнала да опремува болница со 200 кревети во опатијата Роајамон.
На почетокот на 1915 година Инглис со својата единица отпатувала во Србија. Ја заробиле австроунгарските сили, но набрзо била ослободена благодарение на дипломатската интервенција на САД, кои тогаш сè уште биле неутрални. По враќањето во Британија во 1916 година, веднаш започнала акција за собирање средства за отворање болница во Русија.
Полковникот Илиќ истакнува дека во 1917 година, среде превирањата на Руската револуција, Инглис лично била заслужна за спасувањето на 15.000 преживеани српски и други војници од Балканот од Корпусот на доброволци, кој се борел на Добруџанскиот фронт. Таа им овозможила да ја напуштат Русија и преку Британија да стигнат до Солунскиот фронт. За жал, починала од рак само два дена по враќањето во татковината, следејќи ги првите 6.000 доброволци што со брод допловиле од Архангелск до Њукасл. Преостанатите 9.000 борци патувале со Транссибирската железница до Хонгконг, од каде што со бродови биле префрлени во Грција.
Одбележување на споменот на британските медицински работнички од Големата војна во Крагуевац | Извор: Милица Наумовиќ
Првата жена мајор
Мејбл Стобарт отишла уште подалеку. Пред Големата војна го основала Женскиот корпус за транспорт на болни и ранети (Women's Sick and Wounded Convoy Corps), составен исклучиво од жени. Кога за време на Првата балканска војна му ги понудила неговите услуги на британскиот Црвен крст, наишла на одбивање - на жените, повторно бил одговорот, не им е местото во близината на боиштето.
Стобарт му ги понудила услугите на својот корпус, составен исклучиво од жени, на британскиот Црвен крст уште за време на Првата балканска војна во 1912 година, но раководителот на организацијата, сер Фредерик Тривс, сметал дека на жените не им е местото во близината на боиштето. Наместо тоа, Стобарт во Тракија основала болница за потребите на бугарскиот Црвен крст.
Набрзо по почетокот на Првата светска војна, таа основала и друга женска организација - Женската лига за национална служба (Women’s National Service League). Создала теренски болници во Белгија и Франција пред да го насочи вниманието кон разурнатата Србија. Воената болница под шатори што нејзиниот тим ја формирал во Крагуевац, како и мрежата цивилни амбуланти во околината, обезбедила медицинска помош за илјадници луѓе.
Кога српската војска била принудена на повлекување кон Албанија во 1915 година, Стобарт ја предводела својата подвижна болница низ планинските предели во текот на 81 ден. Нејзината единица била единствената што пристигнала во Албанија без ниту еден загубен живот или случај на дезертерство. За своите заслуги била одликувана со српските ордени „Бел орел“ и „Свети Сава“, а во 1916 година била именувана за дама на милосрдието (Lady of Grace) во рамките на Уважениот ред на болницата „Свети Јован Ерусалимски“ во Англија. Како командантка на Првата српско-англиска теренска болница на фронтот, го добила чинот мајор и со тоа станала првата жена во светот за која е познато дека го носела тој чин.
Од болничарка до прва српска офицерка
Ако Стобарт ги поместувала границите на женското лидерство во воени услови, капетанката Флора Сандес целосно ги урнала со тоа што стапила во борбените редови на српската војска. Сандес е единствената жена што официјално се борела на првата линија на фронтот во текот на Првата светска војна и првата жена офицер во српската војска. Во Србија пристигнала во 1914 година како болничарка, но одбила да ги напушти своите соборци за време на суровото повлекување на војската преку албанските планини и официјално се приклучила кон елитен полк. По војната била унапредена во чин резервен пешадиски потпоручник, а Кралството СХС ја наградило нејзината храброст со највисоките признанија - Златниот медал за храброст, Караѓорѓевата ѕвезда и Албанската споменица.
Споменик на Милунка Савиќ во Јошаничка Бања, недалеку од нејзиното родно село Копривница | Depositphotos
Инаку, Сандес се борела во истиот полк како и Милунка Савиќ, српската воена хероина што во историјата на светското војување останала запаметена како жена со најмногу одликувања. Нејзиниот живот во 2013 година бил екранизиран во документарно-играниот филм „Милунка Савиќ - хероина на Големата војна“, на авторката Слаѓана Зариќ и режисерката Ивана Стивенс.
Деталите за подвизите на Флора и големиот број инспиративни анегдоти ги опишала Луиз Милер во авторизираната биографија A Fine Brother: The Life of Captain Flora Sandes, објавена во 2014 година.
Courtesy of Louise Miller
Погледнете ја галеријата
Courtesy of Louise Miller
Погледнете ја галеријата
Courtesy of Louise Miller
Погледнете ја галеријата
Courtesy of Louise Miller
Погледнете ја галеријата
Леди Пеџет - да останеш кога сите заминуваат
Поинаков облик на храброст покажала Леди Пеџет, чија работа покажала дека хуманитарната храброст понекогаш бара еднаква решителност како и воената служба. Игнорирајќи ги молбите на своето семејство, сопругата на британскиот дипломат сер Ралф Пеџет ја презела командата над првата медицинска единица на Српскиот фонд за помош (Serbian Relief Fund) - хуманитарна организација што во Лондон, во септември 1914 година, ја основала Мејбл Грујиќ - и се упатила директно кон балканскиот фронт. Нејзината подоцнежна работа во Скопје го зацврстила нејзиниот статус на една од најбестрашните хуманитарки на дваесеттиот век.
По пристигнувањето во Скопје во ноември 1914 година, Леди Пеџет се соочила со логистички кошмар: локалниот здравствен систем бил преоптоварен со ранети од фронтот и бегалци од околината. Користејќи зграда на преуредено средно училиште и празни воени бараки, изградила болнички комплекс со 600 кревети, организиран според највисоките медицински стандарди. Лично раководела со персоналот составен од британски лекари и медицински сестри, го координирала пристигнувањето на хируршките инструменти, чистата облека и неопходните резерви за работа на терен.
Група руски војници со болничарки од Црвениот крст | Depositphotos
На почетокот на 1915 година Македонија била погодена од катастрофална епидемија на тифус. Наместо да се повлече на безбедно растојание заради административна работа, Леди Пеџет работела директно во смените за нега, лично чистејќи и преврзувајќи ги раните на тешко заболените војници. Цената на нејзината посветеност била речиси фатална: и самата се заразила со тифус и со денови била на работ на смртта. Била евакуирана во Швајцарија во мај 1915 година, но - и покрај сè - доброволно се вратила во својата болница во Скопје само два месеца подоцна.
Најголемиот испит на нејзината решителност следувал во октомври 1915 година, кога австроунгарските, германските и бугарските сили извршиле инвазија на регионот. Додека српската војска започнувала повлекување преку замрзнатите албански планини, сер Ралф ја убедувал сопругата да се евакуира - што таа го одбила. Знаејќи дека стотици тешко ранети пациенти не би го преживеале транспортот, таа и нејзината единица на Српскиот фонд за помош одлучиле да останат и да се соочат со заробувањето.
Кога бугарските сили го окупирале Скопје на 22 октомври, Леди Пеџет го искористила својот дипломатско статус за да ги заштити пациентите. Таа инсистирала во болницата да се лекува секој ранет војник, без оглед на униформата или националноста. Кога германската војска се обидела да ја преземе контролата врз објектите и да го интернира британскиот персонал, останала непоколеблива. Нејзиниот бескомпромисен морален став толку многу ги импресионирал бугарските команданти што тие активно ѝ помагале во спречувањето на германското мешање, заштитувајќи ја болницата сè до безбедната репатријација во 1916 година, организирана преку Меѓународниот црвен крст.
По враќањето во Велика Британија, кралот Џорџ Петти ја одликувал со титулата Дама на Големиот крст од Редот на Британската Империја (Dame Grand Cross of the Order of the British Empire - ГБЕ), едно од највисоките признанија што може да му бидат доделени на цивил, во знак на признание за нејзината исклучителна храброст.
Хероините на Големата војна се враќаат и преку книжевноста
Повеќе од еден век подоцна, приказната за Елизабет Рос добива и книжевен живот. Таа е една од главните хероини во историскиот роман „Крик“ на писателката Ана Атанасковиќ, објавен оваа година. Покрај неа, во книгата е и српската сликарка Надежда Петровиќ, која исто така служела како болничарка за време на војните и починала од тифус во 1915 година.
Писателката Ана Атанасковиќ | Dreamcatcher
Преку нивните судбини, романот ја отвора Големата војна од перспектива што долго време била помалку видлива - преку медицинската, уметничката и реалната храброст на жените.
Атанасковиќ, која завршила англиски јазик и книжевност, вели дека дел од нејзината личност отсекогаш бил поврзан со Британија и дека сакала на некој начин да ѝ се оддолжи со роман за една Британка. И затоа што нејзиното херојство и жртва биле идеална тема за она што сакала да го каже - „дека животот вреди да се живее смислено, помагајќи им на другите; дека треба да се живее својата мисија и да не се плашиме, иако смртта е неизбежна“. Атанасковиќ наведува и дека Првата светска војна изнедрила многу херои и хероини за кои малку знаеме, „како и дека пристапот до информации и можностите да се осветли тој период од женски агол се многу ограничени - па затоа се решила за тој ‘потфат’“. Формата на романот е особено интересна бидејќи пренесува фиктивна интимна преписка меѓу двете хероини во време обележано со трагедии и тешки искушенија. Главната нишка секако е храброста да се оди во војна и да се помогне таму каде што другите не сакаат. И, како што вели авторката, роман за војната што не зборува за војната, туку „за луѓето што во неа останале луѓе и покрај сè“. Токму затоа и романот „Крик“ и документарниот филм „Рамо до рамо“, иако припаѓаат на целосно различни форми, се на иста задача - ги враќаат индивидуалните женски судбини во големата историска приказна. „Се раѓаш кога имаш цел за која ќе се бориш до последниот здив.“ - Ана Атанасковиќ, од романот „Крик“
Споменик на Надежда Петровиќ, која во Ниш во 1905 година ја иницирала Првата југословенска уметничка колонија. | Depositphotos
Ѕвездана Поповиќ од библиотеката „Кенсингтон и Челзи“ во Лондон верно го бележи и чува сето тоа - од 2005 година работи на зачувување на сеќавањето на овие жени. Поповиќ укажува на уште една димензија од нивните биографии. Патот на образованите жени до правото да студираат, професионално да се усовршуваат и навистина да ги работат професиите за кои биле образовани не бил ниту краток ниту едноставен.
Борбата за право на глас, пристап до универзитетското образование и можност за рамноправна професионална работа траела со генерации. Затоа приказната за д-р Рос и нејзините современички не е само приказна за хуманитарната помош на Србија и Македонија туку и за генерацијата жени што најпрво се избориле за знаење, а потоа одлучиле тоа знаење да го стават во служба на другите - дури и тогаш кога тоа значело заминување на другиот крај на Европа и изложување на сопствениот живот на непосредна опасност.
Затоа можеби навистина е погрешно да се зборува за „женската страна“ на Големата војна. Бидејќи Рос, Инглис, Стобарт, Хејверфилд, Сандес, Пеџет и нивните соборки не биле фуснота во историјата што денес треба да се допише поради современата потреба за поинаков поглед кон минатото. Тие веќе се дел од таа историја. Проблемот е што предолго ја раскажувавме без нив.
.webp){kind=icon}
