Како вештачката интелигенција успеа да нè убеди да не размислуваме со своја глава?

Животот во добата на дигиталната револуција и трансформација ни донесе многу позитивни нешта – од заштеда на време до побрза комуникација; светот стана поблизок и подостапен, а извршувањето на многу работи поедноставно и поефикасно. Влијанието на вештачката интелигенција и дигиталните технологии врз нашите животи е повеќеслојно и не се одразува само врз економските туку и врз општествените и културните аспекти.

Сепак, сѐ почести се гласовите што укажуваат на негативното влијание врз менталното здравје, економските и социјалните нееднаквости, како и губењето на приватноста и безбедноста на личните податоци. Ова се дел од клучните теми на д-р Сузи Алегре во нејзината книга „Слобода на мислата: заштита на едно основно човеково право во дигиталната ера“ (Freedom to Think; Protecting a Fundamental Human Right in the Digital Age) објавена од „Атлантик букс“ (Atlantic Books).

Д-р Алегре смета дека приватноста и заштитата на личните податоци се основни човекови права, а книгата, низ 14 поглавја, нѐ води на патување низ историјата на човековите права поврзани со слободата на мислење, сѐ до денешниот момент.

Авторката има одлични квалификации да се занимава со оваа тема, таа е адвокатка за меѓународни човекови права и експертка во областа на човековите права и технологијата, особено во однос на новата примена на правото на слобода на мислење во дигитален контекст.

Технолошка експлозија

Д-р Алегре вели дека со оваа тема почнала посериозно да се занимава поради брегзит и процесот што го следеше, во период кога имала лажно чувство на сигурност создадено од алгоритмите, кои ѝ „докажувале“ дека ќе преовладаат гласовите за останување во Европската Унија. Таа посочува дека сите вести и анкети на кои била изложена во тој период, како и нејзините пријатели на социјалните мрежи, укажувале на таков исход. Резултатите, вели таа, ѝ го разнишале поимањето на реалноста и разбирањето на манипулацијата со мислењето.

Не дозволувајте мислите да ви се разлетуваат како пеперутки. Ефектот на пеперутката е поим од теоријата на хаосот што опишува како мали причини можат да доведат до големи и непредвидливи последици. Називот потекнува од метафората дека мавтањето со крилјата на пеперутката во Бразил би можело да предизвика торнадо во Тексас, илустрирајќи како ситни промени во почетните услови на еден систем можат да имаат огромно влијание врз неговиот исход. | Depositphotos

Примерот на манипулација обработен во книгата не мора нужно да биде преку пропаганда со која нешто директно се наметнува, туку, како што напоменува авторката, тоа може да се одвива и преку едноставно одвлекување на вниманието – кога мислите и фокусот се пренасочуваат од важните прашања кон тривијални или сосема поинакви содржини од оние што би ги очекувале.

Авторката се осврнува и на самиот почеток на интернетот и на тоа како неговото влијание врз нас не се случило ненадејно, како големата експлозија, туку со години постепено се вовлекувало во секоја пора на нашето постоење. Со него сме се соживеале како со воздухот што го дишеме, а во моментот кога сме станале свесни дека може да има и негативни последици врз нас, веќе било предоцна.

Нашите ставови, мислења, па дури и тоа како се чувствуваме, генерално се обликувани од околината и од луѓето со кои сме опкружени, смета таа. Влијанието на социјалните мрежи го издигна тоа на многу повисоко ниво, каде што невидливи алгоритми создаваат нова реалност, а ние честопати не сме ни свесни за тоа, ниту доволно често го преиспитуваме или дискутираме. Под маската на практичноста, технологијата ја нормализира идејата дека нашите животи можат да се продаваат и со нив да се манипулира, а авторката дополнително предупредува дека низ историјата секогаш постоела желба луѓето да ги контролираат мислите на другите.

 

Предизвици за менталното здравје во дигиталната ера

Дигиталната ера носи со себе низа предизвици кога станува збор за менталното здравје. Многу од тие предизвици се производ на специфични феномени и трендови што се појавија со развојот на интернетот и социјалните мрежи.

Психологот, проф. д-р Жарко Требјешанин ми укажа на неговата студија што го анализира несоодветното користење на дигиталната технологија, како и ризиците и несаканите влијанија врз емоционалниот и социјалниот развој на децата и младите, иако тие согледувања можат да се применат и на сите возрасни групи.

Професорот истакнува дека критиката кон новата технологија не е критика на нејзината вистинска моќ и дострел, кои се импресивни, туку критика кон нас, луѓето, кои бараме повеќе од неа отколку што реално може да обезбеди. Дополнително, наместо компјутерите да работат за нас и според нашите потреби, ние работиме за нив – онака како што сакаат нивните програмери. Тие нѐ држат постојано врзани и ангажирани, да правиме нешто на нив: да гледаме пораки, слики, вести, да лајкуваме, коментираме и слично.

Слободата на мислата вклучува право на промена и развој. Што мисли вештачката интелигенција за тоа?| Depositphotos

Тука е важно да се разбере и генерациската разлика меѓу оние родени пред и оние родени во односно по дигиталната ера, бидејќи овие две групи не се разликуваат само по начинот на кој го сфаќаат светот туку и по начинот на кој функционира нивниот мозок. Професорот Требјешанин во таа смисла забележува дека кај младите недостига емоционална, а кај постарите дигитална писменост – теза со која се согласува и д-р Алегре.

Делото на д-р Алегре досега има освоено значајни признанија – беше избрано за една од најдобрите книги за 2022 година од „Фајненшл тајмс“ и „Телеграф“, а се најде и во потесниот избор за наградата на Кралското книжевно друштво „Кристофер Бланд“ за 2023 година.

И двајцата укажуваат дека технологијата се развива со таква брзина што законодавството се бори и практично трча по неа за да обезбеди заштитни норми, и за поединците и за општеството. Се наоѓаме на пресвртница на технолошката револуција каде што, доколку повеќе луѓе не се едуцираат и информираат за ризиците од овој напредок, може да откриеме дека нашата слобода на мислење е уште повеќе нарушена.

Авторката внимателно се осврнува и на важноста на согласноста, особено во ситуации кога не сме свесни како ќе бидат искористени информациите што ги споделуваме и какви последици може да има тоа врз поединците. Затоа, низ целата книга како централна тема се провлекува тезата дека слободата на мислењето го вклучува правото на промена и развој, но останува прашањето колку тоа е навистина можно во услови на постојано условување на нашите навики.

Ова не е условено од машините. Или можеби е? | Depositphotos

 

Што вели статистиката? 

Стравувањето е дека сѐ повеќе се приближуваме до реалност во која нема да бидеме во можност самостојно да расудуваме и да ги преиспитуваме ситуациите, туку ќе се потпираме на разни апликации и програми, при што машините ќе ни наметнуваат како и за што да размислуваме. Авторката укажува дека ние треба да се соочиме со тоа и да одлучиме како ќе се избориме за да не станеме целосно зависни од интернетот и уредите (телефони, лаптопи и слично).

Сепак, проблемот не е само зависноста од уредите, туку и начинот на кој потенцијално го загрозуваме сопственото здравје – времето поминато на телефон е поврзано со зголемено напрегање на очите, нарушен сон, главоболки и поголем ризик од депресија и анксиозност. Но како доаѓа до тоа?

Статистиките од минатата година укажуваат на загрижувачки трендови – просечниот човек поминува приближно четири-пет часа дневно на паметен телефон, а некои истражувања покажуваат користење и подолго од пет часа. Помладите корисници најчесто пријавуваат најголема употреба, понекогаш и над седум часа дневно. Тоа претставува приближно од 17 до 28 отсто од нечиј ден, при што корисниците ги проверуваат своите уреди дури 96 пати дневно.

Тоа значи дека на годишно ниво поминуваме околу 88 дена на своите телефони.

Постои страв дека нашето основно човеково право да мислиме и да размислуваме може да се изгуби и дека, доколку се случи тоа, можеби нема да можеме повторно да го вратиме, предупредува Алегре. Сепак, таа смета дека сѐ уште не е доцна да ја преземеме контролата и да го промениме текот на настаните, со цел технологијата да ја искористиме за да ги ослободиме, а не да ги потчиниме нашите умови и способноста за слободно расудување.

Првиот чекор во таа насока може да биде токму оваа книга, во која смело и радикално д-р Алегре заклучува дека само преку преобликување на човековите права за дигиталната доба можеме да ја заштитиме нашата иднина.