Малите јазици и вештачката интелигенција: Дали добиваат еднакви шанси?

Вештачката интелигенција (ВИ) денес формално „зборува“ стотици јазици. Од автоматски преводи до модели што разговараат со корисници, закажуваат услуги или одговараат на сложени прашања – технологијата ветува глобална достапност. Но зад оваа универзална фасада се крие непријатно прашање: дали сите јазици навистина добиваат ист квалитет или малите пазари повторно се турнати на дигиталната маргина?

За земјите со помалку распространети јазици, како македонскиот, дилемата не е апстрактна. Таа директно влијае врз тоа како граѓаните во иднина ќе комуницираат со институциите и компаниите и како ќе добиваат информации.

Во овој контекст најактуелни се ВИ-агентите (англ. AI agents, агенти со вештачка интелигенција), кои претставуваат напредни компјутерски системи што користат јазични модели за да комуницираат, да решаваат задачи и да одговараат на прашања на начин што изгледа како да водите разговор со човек. Овие агенти се користат во различни области – од автоматски преводи до поддршка на корисници и помош во услугите. Кога станува збор за помалку распространетите јазици, предизвикот е да се создадат ВИ-агенти што не само што ќе бидат функционални туку ќе бидат и природни и културно релевантни за локалните корисници.

На оваа тема поразговаравме со Ведран Бајер, генерален менаџер за регионот Адрија на „Вондерфул“ (Wonderful AI), стартап што работи токму на оваа проблематика, односно ги приспособува своите ВИ-агенти за јазиците од ова поднебје.

Ведран Бајер Wonderful AI

„Главните предизвици повеќе не се инхерентно технички, туку примарно комерцијални и стратешки“, објаснува Бајер. „Големите глобални провајдери често ги ставаат јазиците како македонскиот, српскиот или хрватскиот во втор план, бидејќи помалите пазари не носат непосредна повратна инвестиција.“

Овој прагматичен, но ладен пазарен пристап резултира со доцнење во развојот на алатки, недостиг од репрезентативни податоци и ВИ-решенија што звучат функционално, но не и природно. Наместо агенти што суштински „разбираат“, малите јазици често добиваат системи што само преведуваат.

Ист агент, различно искуство

На прв поглед ВИ-моделот што работи на англиски и македонски е ист. Но искуството на корисникот е драстично различно. Англискиот агент е течен, самоуверен и контекстуално прецизен. Македонскиот – формално точен, но често интонациски чуден, крут или нецелосно релевантен.

Сепак, Бајер тврди дека тоа не значи дека малите јазици се осудени на „втора лига“.

„Квалитетот на еден ВИ-агентот првенствено го дефинира неговата способност за резонирање, а не јазикот на кој комуницира“, вели тој. „Логиката, процесирањето информации и извршувањето задачи се универзални способности на денешните големи јазични модели (англ. Large language model - LLM).“

Разликата, според него, се појавува во т.н. „финален допир“ – синтезата на гласот, природноста на говорот и културната усогласеност. Токму тука малите пазари најчесто добиваат поевтино, компромисно решение.

Чекање на гигантите или градење сопствени решенија?

Наместо пасивно чекање глобалните технолошки компании да се „сетат“ на малите јазици, Бајер предлага поинаков пристап.

„Овој јаз не се решава со чекање  совршен модел од некој гигант“, вели тој. „Решението лежи во агенциска оркестрација – платформа што управува со повеќе различни модели и провајдери истовремено.“

Со други зборови, наместо целосна зависност од „Гугл“ (Google), „Опен еј-ај“ (OpenAI) или сличните гиганти, локалните платформи можат да ги користат нивните модели како основа, но да изградат сопствена архитектура приспособена на локалните потреби.

„Ние ги користиме нивните модели како мотор, но градиме сопствена шасија и управувачки систем“, појаснува Бајер. „Така секоја земја се третира како засебна деловна вертикала, а агентот не само што го знае јазикот туку и разбира конкретни локални сценарија.“

Проблемот не е преводот, туку природноста

Една од најчестите заблуди е дека приспособувањето на вештачката интелигенција на локалниот контекст се сведува на добар превод. Во реалноста, проблемот е многу послоевит.

„Главниот предизвик повеќе не е превод во класична смисла“, објаснува Бајер. „Туку постигнување природност во интеракцијата – интонација, ритам, акцент и контекстуално разбирање на локалните процеси.“

Малите јазици често се тренираат во регионални „кластери“, што резултира со говор што е технички точен, но звучи роботски и неприродно. Но уште поважно, таквите агенти немаат поим за локалните банкарски процедури, телекомуникациски правила или административни спецификации.

„Проблемот не е недостигот од зборови“, нагласува Бајер, „туку недостигот од структурирани податоци за локалните деловни норми.“

Depositphotos

Кој гарантира точност?

Во контекст каде што ВИ-агентите посредуваат меѓу граѓаните и клучни услуги, точноста станува критична. Тука, според Бајер, архитектонските решенија се еднакво важни како и човечкиот фактор.

„Преку РАГ (англ. Retrieval-augmented generation - RAG) архитектурата, агентот не може да измислува факти“, вели тој. „Мора да одговара исклучиво врз основа на однапред дефинирани локални извори.“

Но технологијата сама по себе не е доволна, па во равенството треба да се вклучат и локални експерти со познавање на јазикот и културата.

„Локалните експерти не се само преведувачи туку и дизајнери на карактерот на агентот“, додава Бајер. Тие дефинираат тон, емпатија, препознавање на сленг и чувствителни ситуации – нешта што ниеден универзален модел не може автоматски да ги совлада.

 

Како и секоја голема технолошка промена, ВИ-агентите отвораат стравови за губење работни места, особено во преведувањето и комуникациите. Но Бајер гледа трансформација, не тотално исчезнување.

„Рутинските преведувачки задачи ќе исчезнат“, признава тој, „но се отвора огромна побарувачка за експерти што ги конфигурираат и надгледуваат агентите.“

Фокусот се преместува од продукција на содржина кон контрола на квалитет, валидација и усогласеност со регулативи. Локалната експертиза, наместо да стане ирелевантна, станува премиум ресурс.

Еднаквоста е избор, не автоматизам

Сето ова води до јасен заклучок: дигиталната еднаквост  на „помалите“ не доаѓа автоматски со тоа што некој јазик е поддржан во менито на апликацијата. Тоа бара стратегија, инвестиции и активно учество на локалните заедници.

ВИ-агентите за малите пазари може да бидат еднакво паметни, корисни и сигурни како и оние за големите јазици. Но само ако не ги прифатиме поевтините компромиси како неминовност.

Прашањето, на крајот, не е дали технологијата го дозволува тоа. Прашањето е дали сме подготвени да инсистираме на квалитет – или ќе се помириме со дигитална иднина во која и натаму некои јазици „вредат“ повеќе од други.