Снежана Зивчевска-Сталперс: Постои реален ризик од ВИ-балон

Во време кога вештачката интелигенција се наметнува како една од клучните технологии што ќе ја дефинираат иднината на глобалната економија, прашањето повеќе не е дали, туку како и со која брзина компаниите ќе успеат да ја интегрираат во своето работење. Иако технолошкиот напредок е импресивен, реалноста покажува дека патот од иновација до масовна и одржлива примена е значително покомплексен. Истовремено, растечките инвестиции, геополитичката конкуренција и експлозијата на стартап-екосистемот дополнително ја зголемуваат динамиката, но и ризиците на овој пазар.

САД во моментов се во фокусот на глобалната ВИ-трка, со силен технолошки екосистем и огромен прилив на капитал, но и со сè поочигледни предизвици поврзани со инфраструктурата, организациската подготвеност и реалната исплатливост на вложувањата. Во такви услови, сè почесто се поставува прашањето дали тековната заинтересираност околу вештачката интелигенција е одржлива или дел од пазарот веќе се движи во насока на потенцијален балон.

Токму овие теми се во фокусот на разговорот со Снежана Зивчевска-Сталперс, технолошки стратег и советник за иновации со меѓународна кариера во областа на вештачката интелигенција и дигиталната трансформација. Родена во Македонија, а денес со седиште во Атланта, таа работи со компании и стартапи од Европа и САД, помагајќи им да ги развијат и скалираат своите технолошки решенија на глобално ниво.

Во интервјуто за „Блумберг Адрија“, Зивчевска-Сталперс анализира каде навистина се наоѓа ВИ денес - меѓу реалната вредност и преголемите очекувања - како и кои се најголемите ризици и можности за компаниите и инвеститорите. Таа зборува и за тоа зошто многу организации сè уште не успеваат целосно да ја искористат технологијата, каде се создава вистинската конкурентска предност и како стартапите можат да се позиционираат во сè поконкурентна средина.

Снежана Зивчевска-Сталперс Приватна архива

Како ја оценувате моменталната состојба на екосистемот за вештачка интелигенција (ВИ) во САД? Дали технолошкиот напредок е доволен за голема, масовна примена?

Зивчевска-Сталперс: Американскиот ВИ-екосистем во моментов е еден од најсилните и комерцијално најразвиените во светот. Трката со Кина за глобален технолошки примат јасно продолжува, а токму вештачката интелигенција е едно од главните полиња на таа конкуренција. Според извештајот на „Мекинзи“ (McKinsey State of AI 2025), примената на ВИ во американските компании расте многу брзо, така што во 2025-та дури 88 отсто од организациите се изјасниле дека користат ВИ барем во една деловна функција. 

Но тоа не значи дека целата економија е подготвена за масовна имплементација на ВИ. Со други зборови, иако САД веќе ја поминаа фазата на експериментирање, и сега се во фаза на присвојување (adoption), тоа сѐ уште се случува со едно нерамномерно темпо. Главните ограничувања не се само во самата технологија односно во прашањето дали постојните модели ќе можат да одговорат на идните потреби, туку проблемот истовремено е и инфраструктурен и организациски. Присвојувањето на вештачката интелигенција во секојдневното работење бара и суштински промени во процесите на работење, квалитетни и добро структурирани податоци, силна заштита на податоците, транспарентно управување, соодветна технолошка инфраструктура, компјутерска моќ и, секако, стабилна енергетска поддршка.

Истражувањето на „Мекинзи“ покажува дека, иако ВИ веќе се користи во многу компании, само 21 отсто од организациите што применуваат генеративна вештачка интелигенција навистина редизајнирале барем дел од своите работни процеси за да ја искористат технологијата на вистински начин. Дополнително, помалку од една третина од фирмите ги следат клучните практики потребни за успешна имплементација и скалирање на ВИ, што покажува дека голем дел од организациите сè уште не се подготвени за вистинска, системска интеграција на овие технологии во своето секојдневно работење. Уште поинтересно, над 80 отсто од компаниите велат дека сè уште не гледаат јасно и мерливо влијание од ВИ врз оперативната профитабилност. Во меѓувреме, извештаите покажуваат дека растот на инфраструктурата поврзана со ВИ веќе ја турка потрошувачката на електрична енергија во САД на рекордни нивоа. Тоа значи дека, дури и ако софтверот е подготвен, физичката инфраструктура и системите на управување сè уште се обидуваат да го стигнат тој развој.

Сето тоа ни кажува нешто многу важно: вредноста од ВИ постои, но нејзиното скалирање е многу потешко отколку самото воведување на технологијата. Токму затоа јас би рекла дека вештачката интелигенција во САД во моментов е комерцијално реална, но оперативно сè уште недоволно имплементирана. Многу компании имаат купено ВИ-алатки, но голема ВИ-трансформација не се случува само затоа што вработените добиле пристап до ЧетГПТ (ChatGPT), Копилот (Copilot) или Клод (Claude), туку таа се случува тогаш кога компанијата навистина ќе ги редизајнира процесите, ќе работи со квалитетни и добро управувани податоци, ќе воспостави континуирана евалуација, ќе дефинира прифатливи нивоа на ризик, ќе ги обучи вработените како да користат ВИ и ќе ги поврзе резултатите од ВИ со реални работни процеси и конкретни бизнис-цели.

Затоа мојот одговор е: да, технолошкиот напредок веќе е доволен за широка примена во многу конкретни случаи, но не, сè уште не е доволен за универзална и економски широко распространета примена без сериозна организациска трансформација. Во средини со низок ризик, голем обем на работа и текстуални или административни процеси, ВИ веќе масовно се применува. Но во средини каде што се бара висока прецизност, контрола, сајбер-безбедност и длабока системска интеграција, подготвеноста многу повеќе зависи од зрелоста на организацијата и квалитетот на управувањето.

Дали постои реален ризик од ВИ-балон (AI bubble) или технологијата има стабилен потенцијал за долгорочен раст и примена?

Зивчевска-Сталперс: Да, постои реален ризик од ВИ-балон во одредени делови од пазарот, особено во сегментите каде што очекувањата и вреднувањата растат побрзо од реалните приходи и деловни резултати. Но тоа не е исто како да кажеме дека ВИ сама по себе е балон. Според мене, вештачката интелигенција е сериозна и долгорочна технологија со реална економска вредност. Сепак, сметам дека дел од сегашното финансирање, вреднувања и изградба на инфраструктура се движи побрзо од реалните и краткорочните резултати. Со други зборови, ризикот од балон е реален на ниво на очекувања и капитал, но долгорочниот потенцијал на самата технологија останува силен.

За подобро да се разбере оваа динамика, треба да ја погледнеме вештачката интелигенција од три различни нивоа. Првото е самата технологија: квалитетот на моделите, мултимодалност (multimodality), кодирање (coding), пребарување (search), сумирање (summarization), обработката на податоци и документи, и автоматизација, кои веќе доволно напредуваа и создадоа вистинска комерцијална вредност. Второто ниво е примената: дали компаниите можат од таа технологија да создадат реална корист, како повторливи заштеди, нови приходи или поголема продуктивност. Третото ниво е пазарното вреднување и дали инвеститорите реално ги вреднуваат компаниите и инфраструктурата очекувајќи дека добивките од инвестирањето ќе се појават брзо и во голем обем. Овие три нивоа не се развиваат со иста брзина и токму затоа може истовремено и да биде точно дека ВИ е трансформативна технологија, но и дека делови од пазарот се нереални.

Извештаите покажуваат дека во 2025 година американските ВИ-компании привлекле околу 61 отсто од глобалната вредност на инвестициите од ризичен капитал, што е приближно околу 260 милијарди долари. Тоа се огромни суми на пари и тоа покажува силна доверба на инвеститорите во ВИ-технологијата, но истовремено и значителна концентрација на инвестиции во една доминантна сфера: вештачката интелигенција. Кога толку многу капитал се насочува кон еден сектор за релативно кратко време, тогаш ослабува и дисциплината на инвеститорите, а тоа значи дека почнуваат да се финансираат и проекти со послаба диференцијација и квалитет. Овој ризик е уште поголем затоа што не се однесува само на инвестиции во софтвер туку и на огромни вложувања во чипови, центри за податоци, недвижности, енергетска инфраструктура, електрични мрежи и индустриски капацитети. 

Но, сепак, не би рекла ни дека ова е класичен балон во кој нема вистинска вредност и сè се базира само на наратив. Ситуацијата е многу посложена. Подобро е да се каже дека ВИ е реална технолошка платформа, која во моментов поминува низ циклус на инвестиции и очекувања во кој има многу „хајп“. Во ваквите циклуси самата технологија продолжува да се развива и да создава вредност, но верувам дека многу работи како вреднувањето, бизнис-моделите и инфраструктурните инвестиции ќе се коригираат со текот на времето, затоа што во реалноста сите големи технологии речиси никогаш не се скалираат толку лесно. Тие секогаш бараат нови вештини, нови системи на управување, стандарди, инфраструктура и институционална доверба.

Затоа вистинското прашање не е „дали има балон или нема“, туку каде ризикот е најголем. Според мене, тој е најизразен на четири места: во високите вреднувања на компании чии приходи сè уште се релативно мали, во ризикот од преголема инфраструктурна изградба, во прекумерното финансирање недоволно диференцирани ВИ-стартапи и во пазарни наративи што претпоставуваат дека продуктивноста, регулативата, довербата и организациските промени ќе се усогласат многу побрзо отколку што тоа обично се случува.

Како можат да се позиционираат стартапите во ВИ-индустријата во момент кога интересот и конкуренцијата се на највисоко ниво и на што треба најмногу да се фокусираат?

Зивчевска-Сталперс: Реалноста за стартапите што влегуваат во ВИ денес изгледа по малку парадоксално. Од една страна, интересот, капиталот и технолошкиот напредок се огромни, ама, од друга страна, конкуренцијата е исклучително силна, а пазарот веќе станува заситен. Во такви околности повеќе не е доволно ако еден стартап каже „ние градиме со ВИ“, па во денешно време речиси секој стартап може да интегрира ВИ преку постојни АПИ (Application Programming Interfaces). Вистинското и сѐ поважно прашање е каде и како еден стартап може да создаде долгорочна вредност, а преку тоа и вистинска диференцијација од конкуренцијата.

Depositphotos

Една од најважните промени на ВИ-пазарот во последните две години е преминот од општи ВИ-алатки кон решенија специфични за доменот (domain-specific). Многу од првите стартапи за генеративна вештачка интелигенција се фокусираа на хоризонтални алатки за продуктивност: четботови, копилоти или интерфејси за генерирање текст. Но овие области брзо се заситија, а големите технолошки платформи како „Мајкрософт“, „Гугл“, „Амазон“, „Мета“, „Епл“ и „Селјлсфорс“ почнаа и самите да додаваат слични ВИ-функционалности во своите екосистеми преку алатки како Мајкрософт Копилот (Microsoft Copilot), Гугл Џеминај (Google Gemini), Амазон Бедрок (Amazon Bedrock), Мета еј-ај (Meta AI) и Сејлсфорс (Salesforce Einstein).

Поради тоа, многу од првичните хоризонтални ВИ-алатки брзо станаа дел од постојните платформи наместо самостојни производи. Затоа најуспешните стартапи денес се движат кон т.н. вертикална ВИ (vertical AI), решенија што се длабоко интегрирани во конкретна индустрија или специфичен оперативен процес.

Вертикалната ВИ носи неколку важни предности. Прво, овозможува длабоко разбирање на доменот, што големите општи платформи многу потешко можат да го копираат. Второ, овозможува пристап до уникатни податоци, а токму податоците често се најголемата конкурентска предност. Трето, овозможува многу потесна интеграција со реалните работни процеси. Со други зборови, стартап што гради ВИ-решение за здравство, производство, авијација, логистика, енергетика има многу поголеми шанси да изгради стабилна позиција на пазарот отколку стартап што нуди нешто општо и лесно заменливо.

Уште една клучна област за диференцијација е сопственоста врз податоците и инфраструктурата на податоци. ВИ-системите вредат онолку колку што вредат податоците со кои работат. Компаниите што контролираат уникатни сетови на податоци или можат да организираат, структурираат и управуваат со комплексни корпоративни податоци имаат многу посилна позиција на пазарот. Во многу индустрии вистинскиот проблем не е недостигот од ВИ-модели, туку хаосот во податоците. Стартапите што го решаваат овој проблем всушност решаваат еден од најголемите проблеми во имплементацијата на ВИ. 

Многу компании експериментираат со ВИ-алатки, но не знаат како да ги интегрираат во системите за одлучување, операциите и секојдневната работа. Стартапите што ќе се позиционираат како платформи за трансформација на работниот процес може да создадат огромна вредност, затоа што тие не продаваат само алгоритам туку и нов начин на работа.

Многу перспективна насока е и развојот на ВИ-агенти и автономни системи. Наместо само да одговараат на прашања или да генерираат текст, овие системи можат да извршуваат комплексни задачи, да комуницираат и со други софтверски системи и ВИ-агенти, да анализираат податоци, да автоматизираат одлуки или да помагаат во софтверското инженерство. Стартапите што ќе успеат да изградат сигурни и индустриски специфични автономни системи ќе играат клучна улога во следната фаза на имплементацијата на ВИ.

Како што ВИ се вградува во критични сектори, прашањата за објаснивост, регулаторна усогласеност и приватност на податоците стануваат сè поважни. Големите компании, особено во високорегулирани индустрии, не можат да имплементираат ВИ-решенија што не се транспарентни и контролирани. Затоа стартапите што развиваат платформи за управување со вештачката интелигенција, алатки за ревизија и рамки за управување со ризици ќе имаат сè поголема побарувачка.

Кога станува збор за области со најголем потенцијал, тоа се секторите во кои економското влијание е големо, а пенетрацијата на ВИ сè уште е многу мала, како здравството, логистиката, климата и сајбер-безбедноста. 

Bloomberg

Кои се најголемите предизвици за европските стартапи кога станува збор за иновации и привлекување инвестиции во споредба со американските конкуренти?

Зивчевска-Сталперс: Предизвиците на европските стартапи во споредба со американските се повеќе структурни отколку технолошки. Европа има одлична научна база, силен инженерски талент и многу иновативни идеи. Но Европскиот стартап-екосистем како средина во која тие стартапи треба да растат и да се развиваат е суштински различен од оној во САД. Разликата меѓу двата екосистема не е толку во креативноста или интелектуалниот потенцијал, туку во капиталот, структурата на пазарот, културата на преземање ризик и брзината на скалирање. А токму тие фактори одредуваат како една идеја ќе се развие и ќе стигне до пазарот.

Еден од најголемите предизвици всушност е пристапот до ризичен капитал, особено во  фазата на раст. Во САД пазарот за ризичен капитал е многу подлабок, позрел и многу поспремен да финансира високоризични иновации. Големи американски фондови рутински вложуваат стотици милиони долари во компании што покажуваат рана тракција. Тоа понтаму им овозможува на стартапите брзо да вработуваат, да градат инфраструктура и да го освојуваат пазар. Наспроти тоа, европските стартапи често обезбедуваат многу помали инвестициски рунди и потешко доаѓаат до капитал за раст. 

Вториот голем предизвик е фрагментираноста на европскиот пазар. Додека САД функционираат речиси како еден голем интегриран пазар со еден доминантен јазик, релативно унифицирана регулаторна рамка и слично однесување на потрошувачите, Европа е составена од многу национални пазари со различни јазици, закони, даночни системи и деловни култури. За еден европски стартап, проширувањето низ Европа често е речиси исто толку комплексно како и глобална експанзија. Тоа го забавува растот и ја прави многу потешка брзата пазарна пенетрација што американските стартапи ја постигнуваат во рамките на својот домашен пазар.

Трет важен предизвик е регулаторната средина. Европа традиционално има повнимателен и превентивен пристап кон новите технологии. Регулативи како ГДПР (General Data Protection Regulation) и новиот Закон за вештачка интелигенција (AI Act) имаат цел да ги заштитат приватноста, безбедноста на податоците и етичките стандарди. Но тие истовремено создаваат и дополнителни трошоци, комплексни процедури и поголема неизвесност за стартапите. Во САД пристапот е повеќе движен од пазарот - компаниите често прво експериментираат и скалираат, а регулативата доаѓа подоцна. Оваа разлика директно влијае и на брзината на иновирање.

На кои начини американските стартапи успеваат побрзо да се скалираат од европските и кои фактори влијаат на таа разлика?

Зивчевска-Сталперс: Разликата во брзината на скалирање меѓу американските и европските стартапи е една од најчесто анализираните теми во светот на иновациите. Клучниот увид е дека американските стартапи во раната фаза најчесто се фокусираат на развој на МВП (Minimum Viable Product) и брзо тестирање на пазарот, додека вистинското скалирање започнува дури откако ќе се потврди усогласеноста меѓу производот и пазарот (product–market fit). Овој пристап е силно поддржан од самиот екосистем и главно се должи на неколку структурни фактори: достапноста на голем ризичен капитал, големината и интегрираноста на американскиот пазар и културата на ризик и густината на иновациските екосистеми.

Стартап што ќе успее во една американска држава релативно лесно може да се прошири на национално ниво. Во Европа ситуацијата е поинаква: различни јазици, различни закони, различни даночни системи и различни навики на потрошувачите. Тоа значи дека дури и кога еден стартап е успешен во Германија, на пример, сепак мора значително да се адаптира за Франција, Шпанија или Италија.

Покрај тоа, во САД постојат хабови како што се Силициумската Долина, Сиетл, Њујорк, Остин и сè повеќе Атланта, кои ги собираат на едно место фондовите за ризичен капитал, универзитетите, големите технолошки компании и силниот инженерски талент. Тоа создава моќен ефект на вмреженост. Основачите полесно доаѓаат до ментори, до луѓе за вработување, до партнери и до први клиенти. Големите технолошки компании исто така често играат улога на стратегиски партнери или купувачи на стартапи.

САД имаат и многу посилна врска меѓу универзитетите и стартап-екосистемот. Истражувачите таму многу полесно ги претвораат своите идеи во стартапи со поддршка од инкубатори, акцелератори и инвеститори. Во Европа овој процес често оди побавно и со повеќе административни пречки.

Културата околу ризикот и неуспехот е уште една важна разлика. Во американскиот екосистем, неуспехот се гледа како нормален дел од претприемаштвото, а понекогаш дури и како вредно искуство. Во многу европски земји неуспехот сè уште носи поголема стигма и финансиски последици, што природно ги прави и основачите и инвеститорите попретпазливи.

Голем фактор е и способноста на САД да привлекуваат глобален талент. Со децении Америка привлекува врвни инженери, истражувачи и претприемачи од целиот свет. Многу од најуспешните технолошки компании таму се основани или соосновани од имигранти. Овој континуиран прилив на талент постојано го обновува и зајакнува екосистемот.
Дополнително, американските корпорации често побрзо прифаќаат нови технологии, што им овозможува на стартапите побрзо да тестираат, подобруваат и скалираат производи. 

Секако, Европа не е слаба во сè. Европските стартапи често се многу силни во роботика, напредно производство, технологии за климата и индустриска иновација. Но за тие технолошки силни компании да станат глобални лидери, често е потребно токму она што Америка полесно го нуди: капитал, пазар и густ екосистем. Поради тоа, сè повеќе европски стартапи применуваат трансатлантска стратегија. Производот и техничката основа ги развиваат во Европа, а потоа влегуваат во САД за да добијат капитал, клиенти и побрз раст.
Суштината е: американските стартапи не скалираат побрзо затоа што имаат подобри идеи, туку затоа што работат во екосистем што е дизајниран да го забрза растот. Капиталот, пазарот, културата, инфраструктурата и талентот се засилуваат меѓусебно и создаваат силен мотор за брзо скалирање.