Најголемиот ривал на Америка станува сè помоќен

Кога Вашингтон и Пекинг во април разменуваа удари во трговската војна, американскиот министер за финансии, Скот Бесент, зрачеше со самоувереност. Кина нема никакви адути, изјави тој за „Си-ен-би-си“ (CNBC). „Тие играат со слаби карти“.

Сепак, се покажа дека всушност Бесент и администрацијата на Трамп беа тие што блефираат. По месеци на ескалација, во текот на кои САД воведоа царини на Кина од 10%, потоа 20%, па 145%, за да ги намалат повторно на 10%, Белата куќа го прогласи договорот што двете земји го постигнаа кон крајот на октомври за „огромна победа“. Сепак, договорот во голема мера личеше на претходниот статус кво. САД дури и направија значителна отстапка, повлекувајќи ја одлуката за проширување на листата на кинески компании кои подлежат на извозна контрола. Ова претходно беше политички инструмент што не беше доведуван во прашање.

Кина не само што ги одби ударите од Доналд Трамп, туку јасно ја покажа својата моќ. „Кина веќе не е само некој што брзо учи, туку гради сосема поинаков модел на развој што може да биде подеднакво одржлив, па дури и попогоден“, изјави Лизи Си Ли, соработничка на Институтот за политика на меѓународната непрофитна организација АС (Asia Society).

Години наназад владееше вкоренето мислење дека кинеското економско чудо, иако без конкуренција, истовремено е и кршливо. Гордон Ченг, американски конзервативен колумнист, објави книга во 2001 година „The Coming Collapse of China“ (во слободен превод „Претстојниот колапс на Кина“), во која предвидува дека Комунистичката партија на Кина ќе ја доведе земјата до пропаст и ќе биде соборена од власт до 2011 година. Ченг, кој не беше поколебан од погрешните прогнози, ја ажурираше својата временска проценка кон крајот на 2011 година, очекувајќи дека партијата ќе падне веќе следната година.

 

За време на првиот мандат на Трамп и за време на администрацијата на Бајден, застапниците на тврда линија кон Кина ја ширеа идејата дека САД мора да ја победат Кина пред таа да ги победи нив. Тој табор со олеснување издивна кога кинеската економија во 2023 година почна да покажува знаци на слабост како што се постепено ослабување на пазарот на недвижности, масовна продажба на акции на берзата и цели армии од невработени дипломци. Претходните прогнози дека азиската извозна сила ќе ги надмине САД по бруто домашен производ паднаа во заборав. Сето ова ја оживеа идејата дека Кина повторно е на чекор до колапс.

Но ова уверување сега изгледа сè потенко. На Кина едноставно ѝ оди премногу добро на сите полиња. Како што покажа трговскиот спор, Пекинг сега е во позиција да го натера Вашингтон прв да попушти. Оние кои се надеваа да ја видат Кина понижена мора да се помират со фактот дека таа е сè уште моќен противник и решена е да ги зголеми своите веќе големи предности, вклучувајќи ги секторите кои го обликуваат идниот развој, како што се електричните возила, чистата енергија и роботиката.

Bloomberg Businessweek Adria

Трговските преговори покажаа колку Кина може да ги притисне САД. Таа е во таква позиција затоа што скоро целосно доминира со синџирот на снабдување со ретки метали, кои се неопходни за изработка на моќни магнети, додавање бои на екраните на паметни телефони и засилување на дигиталните сигнали, како и илјадници други апликации. Ограничувањата што Пекинг ги воведе на извозот на ретки метали загрозуваат цела низа американски индустрии, вклучувајќи ги електричните возила, сателитите, авијацијата и потрошувачката електроника. САД вложуваат во развој на домашни капацитети за рударство и преработка на ретки земни метали, но ќе бидат потребни години за целосно да се реши моменталната зависност од Кина, вели Даниел Розен, коосновач на фирмата за економски истражувања РГ (Rhodium Group).

САД исто така се зависни од Кина кога станува збор за супстанциите за речиси 700 лекови, што е толку чувствително прашање што кинеските преговарачи не го споменаа во текот на последните трговски преговори. Кина во октомври одлучи да го прекине извозот на компјутерски чипови произведени од компанијата во кинеско сопствеништво „Нексперија“ (Nexperia), што доведе до забавување на производството кај производителите на автомобили, вклучувајќи ги јапонските „Хонда“ (Honda) и „Нисан“ (Nissan). Ова ја илустрира можноста за големо пореметување кое Кина може да предизвика кога ќе посака.

Кина доминира со синџирот на снабдување со ретки метали, вклучувајќи го неодимиумот, кој е неопходен за производството на магнети што се користат во електричните возила, ветерните турбини и вооружувањето.

Секако и САД имаат свои адути за притисок, имајќи предвид дека тие се, пред сè, водечки снабдувач на микропроцесори што се користат за обука на модели на вештачка интелигенција (ВИ). Трамп ја забрани продажбата на најнапредниот чип на компанијата „Енвидија“ во Кина, познат како „блеквел“. Меѓутоа, Хонгбин Ли, еден од директорите на Центарот за кинеска економија и институции на Универзитетот Стенфорд, тврди дека Пекинг е во предност. „Можеме ли да живееме без лекови и ретки метали? Не можеме“, вели тој. „Можат ли Кинезите да живеат без чиповите на 'Енвидија'? Да, можат.“ (Ли истакна дека, општо гледано, трговијата е обострано корисна.)

Кина исто така ја покажа својата способност да го заобиколи американскиот извозен надзор. Некои кинески компании се потпираат на мрежи на шверцери за да дојдат до микропроцесори, додека други формираат параван-компании за да купуваат чипови директно од производителите. Гиганти како „Хуавеј“ (Huawei Technologies) исто така работат на развој на свои чипови кои, иако не се на самиот технички врв, сепак дозволуваат производство на конкурентни производи.

Во областа на чистата енергија, Кина е многу пред остатокот од светот, бидејќи гради двојно поголеми капацитети за соларна енергија отколку САД и Европа заедно. Оваа земја доминира на глобалниот пазар на електрични возила (ЕВ), имајќи предвид дека произведува 70 отсто од електричните автомобили во светот. Кина е лидер и во технологијата на батерии: на саемот за автомобили во Шангај, производителот на автомобили БЈД претстави батерија која се полни скоро до крај за само пет минути. Кина инсталираше повеќе индустриски роботи во 2024 година отколку остатокот од светот заедно.

Bloomberg Businessweek Adria

Кина интензивно инвестира за да ги надмине САД и во други области. Неoдамнешен извештај на Комисијата за преглед на економските и безбедносните односи меѓу САД и Кина (консултативно тело на американскиот Конгрес што ги следи, анализира и известува за економските, безбедносните и трговските прашања помеѓу САД и Кина, н.з.) наведува дека „Кина го предводи светот во квантните комуникации и брзо напредува во квантното компјутерство и технологијата на сензори“ (квантната комуникација користи принципи на квантна механика за исклучително безбедно пренесување информации отпорно на прислушување; квантното компјутерство е обработка на податоци и решавање задачи со помош на квантни битови, познати како кубити, кои класичните компјутери не можат ефективно да ги решат; квантното сензорство се однесува на технологијата која користи квантни состојби на материјата за да мери физички големини со исклучутелна прецизност, н.з.). Кина, иако заостанува во доменот на најсовремената вештачка интелигенција, има повеќе патенти поврзани со ВИ отколку која било друга земја и ја поместува границата на можностите и без најнапредни чипови, што го покажа „феноменот DeepSeek“ во јануари минатата година, кога кинеската компанија „Дипсик“ (DeepSeek) претстави конкурентен модел на вештачка интелигенција кој беше направен за многу помалку пари отколку американските ривали. „Само еден ‘кинески потрес’ не дели од пукањето на целиот балон на вештачката интелигенција“, вели Еван Медеирос, поранешен политички советник на претседателите на САД, Барак Обама и Џо Бајден, кој сега предава на Универзитетот Џорџтаун.

Ли, од Институтот за политика на АС, вели дека силата на Кина лежи во нејзината способност брзо да ја мултициплира технологијата и да ја применува во целата своја економија, како што направи со електричните возила, соларната енергија и батериите. „Мислам дека ќе продолжи да покажува слична динамика и во својот екосистем за ВИ, инфраструктурата на следната генерација, роботиката и квантните сектори“, вели таа.

САД и понатаму ги имаат најсилните вооружени сили на светот, но Кина ги стигнува. Само еден кинески производител на бродови минатата година произведе повеќе пловила отколку што САД направиле од Втората светска војна. Кина неодамна спушти носач на авиони со технолошки можности кои речиси можат да се споредат со системите на носачите на американската морнарица. Оваа земја го удвоила своето нуклеарно оружје од 2020 година и ја зајакнала својата флота на подморници. И Трамп и кинескиот претседател, Шји Џјинпинг, избегнуваа директен одговор на прашањето за статусот на Тајван, но ако Шји изврши инвазија на островот, не е јасно дали Трамп воопшто би го бранел.

Сепак, Кина се соочува со сериозни економски предизвици, особено на подолг рок. Таа сè уште се соочува со последиците од колапсот на својот пазар на недвижности, во кој беше изгубено богатство вредно билиони долари, додека нејзината економија се бори со дефлација. Кинеското население брзо старее и тоа во мера што за 25 години земјата ќе изгуби околу четвртина од работоспособното население, а многу млади луѓе се очајни поради висока невработеност. Земјата сè уште би можела да западне во „замка на среден приход“, што значи дека би можела да доживее неуспех во транзицијата од економија поттикната од инвестиции кон економија заснована на иновации, вели Медеирос. Избегнувањето на оваа замка е целта на новиот петгодишен план на Комунистичката партија на Кина, кој ја постави како приоритет лидерската улога во „индустриите на иднината“, како што се авијацијата и вселенската индустрија и квантното компјутерство.

И покрај сè поголемата моќ на Кина — да не ја спомнуваме нејзината подготвеност да гази индивидуални права и слободи — се чини дека ставовите во САД кон оваа земја се смируваат, па сега има помалку од оние кои ја гледаат како непријател во споредба со само пред неколку години. Преку Тикток (TikTok) и Лабубу (Labubu), Американците можеби полека разбираат колку голема улога има Кина во нивниот секојдневен живот. Можеби сите оние туристички инфлуенсери кои со ентузијазам ги прикажуваат кинеските роботи, како традиционалното јадење хот-пот (hot-pot) и брзите возови, освојуваат срца и умови. Исто така можно е декаво споредба со хаосот на американската политика, релативната стабилност на Кина, барем кога се гледа од далеку, не изгледа толку лошо. Без разлика која е причината, се чини дека Американците го преиспитуваат местото и улогата на Кина во светот. А вистинско време е за тоа, бидејќи ако ништо друго, навивањето за нејзин пад нема да даде резултат.