Македонија пред искушенија: Инфлацијата забрза, а нафтениот шок може допрва да ја зголемува

Стапката на инфлација во Македонија во март изнесувала 4,9 проценти, што е значително забрзување во однос на претходниот месец кога таа изнесуваше 2,9 проценти. Податоците на Државниот завод за статистика откриваат дека во март годинава поскапувања имало кај сите групи производи и услуги. За забележување е што растот на трошоците на животот се уште не ги вклучува целосно ефектите од потресите на нафтениот пазар предизвикани од нападите на САД и Израел на Иран на крајот на феруари и затворањето на Ормускиот Теснец, кои што доведоа до поскапување на нафтените деривати и во Македонија. Имено, доколку војната на Блискиот Исток се пролонгира извесно е дека нафтената криза ќе влијае врз дополнително зголемување на трошоците на животот односно дека нашата земја ќе се соочи со нов инфлаторен вител.   

Знаци кои укажуваат на прелавање на нафтениот шок врз останатите цени

Од Институтот за економски истражувања и политики „Фајненс тинк“ поради зголемените очекувања за динамизирање на порастот на цените предизвикано од наглото зголемување на цените на суровата нафта на светскиот пазар анализираа дали овој нафтен шок веќе прераснал во поширок ценовен шок, односно дали се прелеал врз општото ценовно ниво.

„На месечно ниво, цените покажаа одредена стабилизација со пад во јануари 2026 во однос на декември 2025 од 0,7 проценти, а потоа благ раст од 0,2 проценти во февруари 2026 во однос на претходниот месец. Во таа смисла, зголемувањето на цените во март во однос на февруари 2026 од 0,7 проценти може да сигнализира благо забрзување на инфлацијата, особено имајќи предвид дека – доколку воениот конфликт во Иран не настанеше – очекувањата беа дека инфлацијата ќе следеше патека на понатамошно смирување. Но, ваква месечна динамика не е драматично повисока од динамиката во текот на 2025 година“, наведуваат од „Фајненс тинк“.

Оттаму додаваат дека од оваа генерална слика, отскокнуваат два групи: транспортот (3,4 проценти), во чии рамки само цената на горивата и мазивата за сопствена транспортна опрема порасна за 11,4 проценти во март во однос на февруари 2026, и алкохолните пијалоци, тутунот и наркотиците (3,2 проценти), што е во целост водено од порастот кај тутунот (4,3 проценти).

„Додека порастот на цените во првата група е во целост рефлексија на воениот конфликт во Иран, втората група е несврзана со него. Додека, директниот ефект од повисоките цени на суровата нафта се согледува преку високиот раст кај течните горива (18,7 проценти), иако неговата тежина е релативно мала, бидејќи целата група домување, вода, електрична енергија, гас и други горива има ценовен раст од само 0,2 проценти“, објаснуваат од Институтот.

Од „Фајненс тинк“ додаваат дека слично, во групата храна, значаен месечен пораст забележуваат маслата (2,2 проценти), што е веројатна последица примарно на намалената понуда на палмино масло (лоши временски услови) и сончогледово масло (војна во Украина) на глобалниот пазар, но и на зголемените транспортни трошоци поради растечката цена на нафтата.

„Според месечната динамика на инфлацијата, постои благ – би рекле ограничен но не и неважен – преносен ефект од глобалната цена на нафтата врз општото ценовно ниво, и тоа е во рамки на нашите поранешни проценки од 10 март 2026, според кои, 10 проценти пораст на цената на нафтата предизвикува пораст на општото ценовно ниво за дополнителни 0,1 до 0,2 процентни поени на краток рок, односно во првите 1-3 месеци од настанувањето“, посочуваат од „Фајненс тинк“.

Од Институтот посочуваат дека овој ефект е резултат на директното влијание на нафтените деривати во потрошувачката кошничка, како и на индиректното влијание преку транспортните трошоци и некои лимитирани групи производи.

Висока споредбена основа

Од „Фајненс тинк“ укажуваат дека годишната динамика на инфлацијата во март 2026 на прв поглед е загрижувачка, бидејќи забрза на 4,9 проценти во однос на март 2025 година, што е целосно надвор од очекувањата за нејзино смирување и сведување на годишно ниво околу 3 проценти.

„Сепак, постои ризик овие податоци погрешно да се интерпретираат како прелевање на нафтениот шок врз општото ниво на цени, бидејќи тие тоа не го покажуваат. Споредбената анализа со март 2025 година покажува на значајно ниска споредбена основа тогаш, која се должи на Велигденско-Рамазанското замрзнување на маржите и цените на производите од храна, пијалоци и хемиски производи за домаќинство, кое во сила беше од 20 февруари до крајот на април 2025 година“, објаснуваат од Институтот.

Оттаму објаснуваат дека овој ефект на ниска споредбена основа е особено видлив кај храната чии цени на годишно ниво, во март 2026 пораснаа за високи 7,5 проценти, додека кај алкохолните пијалаци и тутунот за 8,8 проценти.

„Кај останатите групи кои искусуваат релативно висок годишен раст во март 2026, а имаат стабилна месечна динамика, се работи за кумулативен ефект (од април 2025 па се’ до март 2026), којшто во претходните кратки анализи го проценивме како резултат на зголемениот доход во економијата“, велат од „Фајненс тинк“.

Од Институтот укажуваат дека иако нафтениот шок веќе е јасно видлив кај цените на горивата и кај транспортните цени, засега нема докази дека се прелеал во поширока, системска инфлација.

„Ако годишната стапка од 4,9 проценти се земе како аларм, тој ќе е погрешен бидејќи произлегува од ниската споредбена основа создадена со административното замрзнување на цените во истиот период лани. Сепак, тековниот месечен раст не е занемарлив и, доколку се задржи, може брзо да се претвори во поширок инфлаторен притисок преку секундарни ефекти, првенствено кај производите од храна, а потоа и врз пошироката потрошувачка кошница“, велат од Инстутот.

Според „Фајненс тинк“, моменталниот раст на цените претежно ја рефлектира директната изложеност на економијата на нафтениот шок, без јасни знаци на широко прелевање.

„Но, ваквата стабилност е кревка: ако цените на енергијата останат високи и растечки, ризикот од поширок инфлаторен бран преку транспортните трошоци и очекувањата на економските агенти значително се зголемува. Затоа, тековните податоци не оправдуваат паника, но ниту дозволуваат комфор – внимателно следење на месечната динамика ќе биде клучно во наредните месеци. Во таа смисла, стриктно таргетирани мерки за ублажување на последиците кај евентуално најпогодени групи граѓани и фирми треба да бидат во подготовка и да може брзо и ефикасно да се операционализираат кога ценовниот шок евентуално би се интензивирал“, наведуваат од „Фајненс тинк“.

Според нивните проценки, доколку конфликтот на Блискиот Исток продолжи или ескалира, ефектите на поширока основа би почнале да се чувствуваат веќе во април, а позначаен интензитет би добиле од јуни годинава.

 

Владата ја анализира состојбата и не исклучува мерки по празниците

Со корекциите што ги направи Владата и почетните мерки за намалување на ДДВ-то за горивата од 18 на 10 проценти и можноста за намалување на акцизата е оневозможено инфлацијата да биде двојно поголема од таа за март, изјави вчера премиерот Христијан Мицкоски. Тој додаде дека Владата внимателно ја анализира состојбата и очекува на следната владина седница, по велигденските празници, да се предложат нови мерки, повеќе таргетирани за одредени целни групи граѓани и за одредени производи. И тие мерки, како што нагласи, би биле комбинирани и со намалување на данокот на додадена вредност, но и со ограничување на профитната маржа.

Премиерот повтори дека не смее да се носат одлуки под притисок, туку паметно и мудро бидејќи, како што истакна, никој не знае колку долго ќе трае целата оваа криза.

„Мора да се подготвиме за подолг период, а да бидеме среќни ако заврши побргу“, рече Мицкоски.