Што да очекуваме ако 30 прехранбени производи веќе поскапеле пред нафтениот шок?

На прстите од една рака можат да се избројат прехранбените производи што поевтиниле во Македонија во февруари споредено со јануари 2026 година, покажуваат податоците за просечните цени на мало на Државниот завод за статистика. Намалување на просечните цени во овој период имало само кај компирот, слатката зелка, брокулата и бисквитите, а кај речиси сите други се бележи поскапување. Станува збор за поскапувања пред почетокот на војната во Иран (нападот од САД и Израел почна на 28 февруари годинава).

Извесно е дека македонските граѓани сега ќе мораат да ги приспособат семејните буџети за нови поскапувања, кои веројатно ќе следуваат по растот на цените на нафтените деривати во земјава, предизвикан од разгорувањето на војната во Иран односно прекинот на снабдувањето со нафта од Персискиот Залив низ Ормускиот Теснец, што доведе до зголемување на цените на нафтата на светските берзи. Имено, искуствата покажуваат дека вообичаено производителите и трговците брзаат да ги вметнат повисоките транспортни трошоци во крајните цени на производите односно ги префрлаат на купувачите. А, кога цените еднаш ќе се зголемат, потоа многу тешко се враќаат на пониско ниво.   

Инфлација под два проценти немало со години

Статистичките податоци откриваат дека македонските граѓани со години не здивнале од континуиран пораст на цените на основните производи. Всушност, стапка на инфлација под два проценти, што се смета за нормален односно посакуван раст на трошоците на животот во Македонија, последен пат имало на почетокот на 2021 година.

Не треба да се заборави дека по почетокот на војната во Украина и енергетската криза што следуваше стапката на инфлација во Македонија уриваше рекорди и во одредени месеци ја надмина границата од 19,5 проценти. Трошоците на животот оттогаш до денес не престанаа да растат, иако со позабавено темпо.

Нафтениот шок што следуваше по разгорувањето на војната во Иран веќе резултира со пораст на инфлацијата во еврозоната во март, а извесно е дека слични, ако не и поголеми негативни ефекти ќе има и во Македонија. Државниот завод за статистика се очекува на 7 април да ги објави новите податоци за трошоците на животот во Македонија во март.  

ММФ бара затегнување

Мисијата на ММФ вчера забележа дека вкупната инфлација во Македонија се намали од врвот од 4,8 проценти во јули 2025 година на 2,9 проценти во февруари 2026 година, главно благодарение на забавувањето на базичната инфлација, додека „инфлацијата на цените на храната и пијалаците остана висока на 3,8 проценти“.

„Се очекува шокот на цените на енергијата што произлегува од тековната војна на Блискиот Исток да влијае на растот и повторно да ги разгори инфлациските притисоци. Се предвидува дека растот на реалниот БДП ќе забави на 3,1 проценти во 2026 година и ќе се конвергира кон својот проценет потенцијал од 3 проценти на среден рок. Во исто време, се очекува повисоките глобални цени на нафтата да ја зголемат инфлацијата на околу 4,5 проценти во 2026 година, што исто така предизвикува загриженост за можноста за покривање на трошоците за енергија“, наведуваат од ММФ.

Од фондот нагласуваат дека за да го ублажат влијанието, властите привремено го намалија ДДВ на горивото од 18 на 10 проценти и ослободија тешко гориво од државните резерви за да помогнат во контролирањето на трошоците за производство на електрична енергија.

Bloomberg Mercury

Од ММФ констатираат дека ризиците за перспективите се насочени надолу и дека продолжениот конфликт на Блискиот Исток и повисоките цени на енергијата, заедно со послабиот раст во ЕУ, би можеле дополнително да ја забават економската активност, да ја одржат инфлацијата повисока подолго време, да ја ослабнат надворешната позиција и да ја одложат тековната фискална консолидација.

„На домашен план, фискалните лизгања, особено од континуираните ад хок зголемувања на платите и пензиите и пречекорувањата на трошоците во големите инфраструктурни проекти, би можеле да ја попречат фискалната консолидација и да ја еродираат довербата на пазарот. Од позитивна страна, посилното спроведување на реформите би можело значително да ги подобри изгледите за раст“, посочуваат од ММФ.

Мисијата ја поздрави посветеноста на властите да го намалат фискалниот дефицит на 3,5 проценти од БДП во 2026 година.

„Ова би помогнало да се изградат фискални тампони за шокови и да се поддржи дезинфлацијата под фиксната стапка. Сепак, без конкретни мерки за даночна политика и администрација, предвидените зголемувања на приходите можеби нема да се материјализираат. Како резултат на тоа, дефицитот би можел да достигне 4,2 проценти од БДП. Постигнувањето на буџетската цел ќе бара цврста контрола на тековните трошоци, особено за пензии, плати и стоки и услуги, како и напори за намалување на трошоците за данок на ДДВ“, соопшти ММФ.

Оттаму додаваат дека поддршката на домаќинствата како одговор на тековниот шок на цените на енергијата треба да биде добро насочена, бидејќи субвенциите за сите нивоа, вклучувајќи ги и генерализираните намалувања на даноците, се неефикасни и регресивни.

„Затоа, привременото намалување на ДДВ треба постепено да се укине. Ранливите домаќинства треба да бидат поддржани преку постојните шеми за социјална помош, кои се релативно добро насочени во Северна Македонија, иако нивната покриеност и соодветност можеби ќе треба да се зајакнат. Неочекуваниот приход од ДДВ од повисоките цени на горивата би можел да се искористи за покривање дел од поврзаните трошоци“, посочуваат од ММФ.

 

Од ММФ укажуваат дека комбинацијата од шокот на цените на енергијата и сè уште силната домашна побарувачка налага понатамошно затегнување на монетарната политика.

„Модернизираната рамка на политиката на Народната банка е важно достигнување што ги зајакнува нејзината оперативна ефикасност и флексибилност. За да апсорбира повеќе ликвидност и да го подобри преносот, Народната банка треба да ги префрли своите аукции на благајнички записи на целосна распределба и да ја зголеми својата каматна стапка“, наведуваат од ММФ.

Персоналот на фондот препорачува калибрирање на политиката така што реалните каматни стапки на политиката насочени кон иднината постепено ќе се спојуваат кон неутралност - моментално проценета од персоналот на фондот на околу 2 проценти - на среден рок, како што инфлацијата се намалува.

„Доколку е потребно, би можеле да се зголемат и задолжителните резерви“, соопшти ММФ.