Македонскиот јавен долг под зголемен притисок: воен шок и спирала на рефинансирање

Јавниот долг на Македонија повторно е во фокусот на економската и политичката дебата, во време кога државата се соочува со комбинација од силни буџетски притисоци, глобална неизвесност и нови трошоци поврзани со енергетската криза предизвикана од војната на Блискиот Исток. Прашањето што сè почесто се поставува е дали земјата останува во рамките на одржлива задолженост или постепено влегува во зона на зголемен фискален ризик.

Владата на крајот на април ја донесе новата Фискална стратегија за периодот 2027-2031 година, во која споредено со претходната ревидирана стратегија за управување со јавен долг 2026-2030 се предвидуваат зголемени потреби за странско и домашно задолжување, како резултат на зголемени буџетски потреби за финансирање капитални и инфраструктурни проекти.

Вкупниот јавен долг според претходната стратегија бил проектиран на 62 отсто од БДП за 2026 година, а со новите проекции е намален за 0,5 процентни поени, на 61,5 отсто од БДП. Од Владата велат дека и покрај зголемувањето на странското и домашното задолжување, проектираното ниво на државен и јавен долг како процент од БДП е предвидено да има тренд на благо намалување до 2031 година, како резултат на проекции за повисок раст на БДП.

Државниот долг на Македонија на крајот на 2025 година изнесувал 8,75 милијарди евра или 51,6 отсто од БДП. Во рамките на државниот долг доминантно учество има долгот на централната влада, кој изнесува 99,9 отсто од вкупниот државен долг. Вкупниот јавен долг, пак, ги вклучува државниот долг и долгот на јавните претпријатија и трговските друштва во доминантна или целосна државна сопственост (гарантиран и негарантиран долг), кој на 31.12.2025 година изнесувал 10, 06 милијарди евра, што претставува 59,4 отсто од БДП.

Технички сѐ уште не е време за паника, но ризиците се зголемуваат

Ова ниво формално сè уште е под просекот на голем дел од земјите од еврозоната и е технички под прагот од „високa задолженост“ по критериумите на Светската банка, односно 60 отсто од БДП. Во рамките на ЕУ, на пример, просечниот јавен долг е над 81 отсто, а во еврозоната надминува 88 отсто. Гледано по тој критериум, Македонија не е проблематична земја. Но споредбата залажува. Развиените земји имаат длабоки пазари на обврзници, стабилни даночни основи, ниски ризик-премии и пристап до инструменти на Европската централна банка. За мала и отворена економија, заглавена во евроинтегративните процеси, каква што е македонската, соодносот долг-БДП, комбиниран со висок дефицит и растечки трошоци за сервисирање, е многу посериозен показател отколку за Франција или Шпанија со слични бројки.

Затоа аналитичарите предупредуваат дека проблемот не е само висината на долгот туку и темпото на ново задолжување, структурата на расходите и сè поскапото финансирање на државата.

Според најновата владина Стратегија за управување со јавниот долг, во наредниот среднорочен период достасуваат следните поголеми отплати: 700 милиони евра во 2026 година за отплата на еврообврзницата издадена во 2020 година, 500 милиони евра во 2027 година за еврообврзницата издадена во март 2023 година и 700 милиони евра во 2028 година за отплата на издадената еврообврзница во 2021 година.

Колку за илустрација, само каматите од јавниот долг во периодот 2026-2028 ќе ја чинат Македонија годишно во просек по 23,4 милијарди денари или околу 380 милиони евра. Институтот за економски истражувања „Фајненс тинк“ пресмета колку ја чини тоа државата ако се спореди со клучни инвестиции за благосостојбата на граѓаните и развојот на општеството: па така, просечниот буџетски товар за каматни плаќања е 74 пати поголем од капиталните инвестиции за јавен превоз, 227 пати поголем од инвестициите во градинки и дури 1.027 пати повеќе од инвестициите во домови за стари лица.

Во последниве неколку години Македонија влезе во циклус на интензивни јавни инвестиции и големи инфраструктурни проекти. Некои од нив се стратешки и долгоочекувани – како изградбата на автопатските коридори, железничките врски, енергетските инвестиции и модернизацијата на патната инфраструктура. Владата тврди дека токму тие проекти треба да бидат мотор на економскиот раст во следната деценија и да придонесат за повисок БДП, подобра поврзаност и поголема конкурентност на економијата.

Во буџетот за 2026 година капиталните инвестиции се проектирани на околу 40 милијарди денари (650 милиони евра), а Владата најавува продолжување на фискалната консолидација со буџетски дефицит од 3,5 проценти од БДП. Сепак, токму овие капитални проекти се еден од најголемите извори на фискален притисок. ММФ предупредува дека евентуални пречекорувања на трошоците и доцнења кај инфраструктурните проекти би можеле дополнително да ја влошат позицијата на јавните финансии.

Дополнителен проблем е што дел од задолжувањата не се појавуваат директно во централниот буџет. ММФ во последниот извештај укажува дека обврските на Јавното претпријатие за државни патишта, како и дел од енергетските субвенции, претставуваат значаен фискален ризик бидејќи фактички се државни обврски, иако формално се водат надвор од класичната буџетска рамка.

Во исто време новата енергетска нестабилност на Блискиот Исток отвора уште еден фронт за буџетот. Поради наглото поскапување на нафтата и стравувањата од нов инфлаторен бран, Владата веќе интервенираше со намалување на ДДВ за горивата и со користење на државните резерви за да се ублажи ценовниот шок. ММФ предупредува дека ваквите мерки, иако политички разбирливи, имаат цена за јавните финансии.

Двоен проблем

Проблемот е двоен. Од една страна, државата собира помалку приходи од ДДВ и акцизи – категории што традиционално се меѓу најважните буџетски извори. Од друга страна, растат трошоците за субвенции, социјални трансфери и помош за ранливите категории. Во услови кога цените на енергентите и транспортот влијаат врз целата економија, притисокот врз буџетот станува сè поголем.

Економските аналитичари предупредуваат дека токму комбинацијата од високи јавни расходи, скапи инфраструктурни проекти и потенцијално поскапо задолжување е најголемиот ризик за Македонија во наредните години. Особено ако глобалната инфлација повторно се забрза, централните банки би можеле да ги задржат каматните стапки на високо ниво подолго од очекуваното.

Тоа директно би се одразило врз државите како Македонија, кои зависат од меѓународните пазари на капитал. Во таков амбиент, секое ново задолжување со еврообврзници би можело да биде значително поскапо отколку пред неколку години.

Токму тука доаѓа прашањето за кредитниот рејтинг. Иако агенциите „Стандард и Пурс“ (Standard & Poor's)  и „Фич“ (Fitch Ratings) неодамна го потврдија стабилниот изглед на кредитниот рејтинг на Македонија, тие истовремено предупредуваат дека фискалната дисциплина и контролата на дефицитот остануваат клучни фактори за идните оценки.

Depositphotos

 

Министерството за финансии тврди дека состојбата е под контрола и дека земјата останува во рамките на умерена задолженост. Владата потенцира дека економскиот раст, засилените јавни инвестиции и постепената фискална консолидација треба постепено да го стабилизираат односот меѓу долгот и БДП.

Според проекциите на ММФ, економскиот раст би требало да остане над 3 проценти, иако нешто побавен поради енергетската криза и послабата европска побарувачка. Но Фондот истовремено предупредува дека ризиците се „насочени надолу“, особено ако конфликтот на Блискиот Исток се одолжи или ако дојде до нов раст на цените на енергентите.

ММФ: Фискалната консолидација мора да продолжи

Опозицијата, пак, обвинува дека Владата ја турка државата во опасна должничка спирала и дека капиталните проекти често се реализираат без доволна транспарентност и со ризик од огромни дополнителни трошоци. Некои од критиките се насочени кон моделите на финансирање на големите инфраструктурни проекти и кон растот на јавните расходи во предизборни и политички чувствителни периоди.

Синдикатите и дел од бизнис-заедницата имаат поинаква перспектива. Тие бараат државата да продолжи со антикризни мерки и заштита на стандардот, дури и ако тоа значи повисок дефицит на краток рок. Според нив, поважно е да се избегнат длабоко намалување на куповната моќ и забавување на економијата отколку агресивна фискална консолидација.

Но токму тука е суштинската дилема: колку долго Македонија може паралелно да финансира високи капитални расходи, антикризни мерки и сервисирање на постојниот долг, без притоа да влезе во зона на зголемен ризик?

ММФ смета дека фискалната консолидација мора да продолжи и препорачува постепено намалување на дефицитот кон два процента од БДП до крајот на деценијата. Фондот предупредува и на долгорочниот притисок што ќе доаѓа од пензискиот систем, кој, според проекциите, би можел дополнително да го зголеми јавниот долг во наредните години.

Еден од најголемите ризици останува токму структурата на македонската економија. Земјата е мала, увозно зависна и силно поврзана со европската економија. Тоа значи дека секое забавување во ЕУ, нов енергетски шок или турбуленции на финансиските пазари директно се прелеваат врз македонските јавни финансии.

Во такви услови, каматните стапки стануваат критичен фактор. Ако глобалните пазари проценат дека ризикот расте, државата би морала да плаќа значително повисоки камати за новите задолжувања. Тоа би создало дополнителен притисок врз буџетот, бидејќи сè поголем дел од приходите би одел за сервисирање стари долгови наместо за инвестиции или социјални политики.

Досега Македонија успеваше релативно стабилно да ги сервисира обврските, делумно благодарение на стабилниот курс на денарот и умерената доверба на меѓународните институции. Но економистите предупредуваат дека просторот за грешки се намалува.

Прашањето повеќе не е дали Македонија може да се задолжува – туку под кои услови, по која цена и за какви цели. Ако новите долгови создаваат продуктивна инфраструктура, повисока енергетска независност и долгорочен раст, тогаш тие може да бидат оправдани. Но ако растот на долгот се претвори главно во финансирање тековна потрошувачка и политички мотивирани трошоци, тогаш ризикот за јавните финансии значително расте.

Следните година-две ќе бидат клучни тестови за фискалната стабилност на земјата. Исходот ќе зависи не само од домашните политики туку и од глобалната економија, цените на енергентите и состојбата на меѓународните финансиски пазари. Во период кога светот повторно влегува во зона на геополитичка неизвесност, за малите економии како македонската цената на секоја погрешна фискална одлука станува сè повисока.