Македонците навлечени на протеини: Експанзија на фит-индустријата

Пред околу три децении кога некој ќе спомнеше протеини, првата асоцијација беа бодибилдерите, кои, според тогашните приказни, јадеа по дваесет-триесет јајца дневно за да изградат мускулна маса. Производите со висок процент на протеини, прашоци, шејкови и така натаму, освен што беа премногу скапи, како да беа и исклучиво „резервирани“ единствено за професионалните спортисти, оние што се натпреваруваа на големите спортски настани. Другите не ни помислуваа на консумирање протеински производи, а вистинска лудост беше и помислата да се јадат десетици јајца дневно.

Но во изминативе неколку години состојбата е целосно променета, практично се случи невиден бум во индустријата за здрава храна. Посебна еуфорија се протеинските производи. Овој нутриент го има во јогурти, пудинзи, сладоледи, чоколади, солени или слатки кремови, во пекарски производи, во леб, па дури и во грицки со ознака „хај протеин“ (high protein) или во превод „богато со протеини“. Денес протеините се продаваат во пакување од само неколку грама на полиците за млечни производи, а ги купуваат пензионери, спортисти рекреативци, вработени во канцеларии, студенти и, секако, родители за своите деца. Всушност, она што некогаш беше само и единствено за спортистите, денес е еден од најбрзорастечките сегменти во прехранбената индустрија.

 Денес постои зголемена свесност дека мускулната маса е важен дел од метаболичкото здравје Depositphotos

Протеинот е важен, но не е магична состојка

Според нутриционистката Вероника Минов, ваквиот тренд не е случаен. Од една страна, науката навистина ја потврдува важната улога на протеините во организмот: тие се неопходни за одржување на мускулната маса, ситост, обновување на ткивата, имунолошка функција, ензими, хормони и здраво стареење. Од друга страна, прехранбената индустрија многу успешно го препозна протеинот како збор што кај потрошувачите создава асоцијација на „здраво“, „фит“, „спортски“ и „погодно за слабеење“.

„Би рекла дека овој тренд има две страни: има научна основа, но има и силна маркетиншка компонента. Не значи дека населението одеднаш има драматично поголема потреба од протеини, туку дека интересот за протеините е зголемен поради фитнес-културата, социјалните мрежи, трендовите за слабеење, стареењето на популацијата и зголемената свесност дека мускулната маса е важен дел од метаболичкото здравје.“

Анализа на глобални производи богати со протеини покажува дека бројот на такви производи пораснал од 289 во 2013 година на 1.230 во 2023 година, што јасно покажува колку брзо индустријата го следи овој тренд. Но, важно е да се разјасни: кај просечен здрав возрасен човек, основните потреби за протеини најчесто може да се задоволат преку нормална, разновидна исхрана. Европските податоци дури покажуваат дека во повеќето европски земји препорачаниот количество на протеини веќе се надминува. Тоа значи дека проблемот не е секогаш „недостиг од протеини“, туку често е квалитетот на целокупната исхрана, распоредот на оброците, изборот на намирници и балансот меѓу протеините, влакната, јаглехидратите, мастите и микронутриентите.

Во однос на прашањето дали високопротеинските производи се поздрав избор, Минов вели дека одговорот е понекогаш да, но не автоматски. Како што појаснува таа, еден протеински јогурт со добар состав, малку додаден шеќер и доволно количество протеин може да биде корисна ужина, особено за лице што слабее, тренира, има поголеми потреби или тешко внесува протеин преку редовни оброци. Но протеински бар со многу заситени масти, шеќерни алкохоли, адитиви, калории и малку влакна не станува „здрав“ само затоа што на пакувањето пишува протеин.

Тука доаѓа таканаречениот ефект на здрав ореол (health halo effect) - ефект кога еден позитивен збор на пакувањето, како „протеин“, „фит“, „без шеќер“ или „природно“, прави потрошувачот да го доживее целиот производ како поздрав отколку што навистина е. Истражувања покажуваат дека нутритивните и здравствените тврдења на пакувањата можат да влијаат врз перцепцијата на потрошувачите и да направат тие помалку критички да ја читаат целата декларација.

„Практично кажано: протеинот е важен, но не е магична состојка. Производот треба да се гледа како целина. На пример, ако имаме протеински пудинг со 20 грама протеин, но и многу засладувачи, згуснувачи и мала нутритивна вредност, тоа може да биде практична опција повремено, но не треба да се претставува како основа на здрава исхрана. Од друга страна, обичен грчки јогурт, урда, јајца, риба, пилешко месо, леќа, грав или тофу може да дадат квалитетен протеин заедно со други корисни хранливи материи. За просечен здрав возрасен човек, препораката на ЕФСА е околу 0,83 грама протеин на килограм телесна тежина дневно. Тоа значи дека лице од 60 килограми има потреба од околу 50 грама протеин дневно, лице од 70 килограми околу 58 грама, а лице од 80 килограми околу 66 грама дневно. Овие количества не се тешко достижни. На пример, еден ден со две јајца, чаша јогурт, порција пилешко месо или риба, малку урда или мешунки веќе може да обезбеди доволно количество за многу луѓе“, вели нутриционистката.

Сепак, постојат групи кај кои потребите може да бидат поголеми. Тука спаѓаат постарите лица, лицата со намален апетит, лицата што слабеат и сакаат да ја зачуваат мускулната маса, спортистите, лицата што вежбаат со отпор, како и лицата во период на закрепнување по болест, операција или повреда. Кај постарите лица, експертските препораки често одат кон 1,0-1,2 грам по килограм дневно, а кај спортистите и лицата со редовен интензивен тренинг препораките најчесто се движат околу 1,2-2,0 грама по килограм дневно, во зависност од целта, типот на активност и енергетското количество. Но тука мора да се биде внимателен: повеќе не значи секогаш подобро. Особено кај лицата со хронична бубрежна болест, внесувањето протеини треба да биде индивидуално одредено со лекар и диететичар, бидејќи во одредени фази може да има потреба од ограничување на протеинот, додека кај лицата на дијализа потребите се различни. Значи, високопротеинскиот тренд не е за секого и не треба некритички да се следи.

„Кога потрошувачот купува производ означен како ’богат со протеини’, најважно е да не застане само на предната страна на пакувањето. Во Европската Унија, тврдењето ’извор на протеини’ може да се користи ако најмалку 12 отсто од енергетската вредност на производот доаѓа од протеини, а ’богато со протеини’ ако најмалку 20 отсто од енергијата доаѓа од протеини. Но тоа е само информација за протеинскиот удел, а не гаранција дека производот е нутритивно квалитетен. Затоа, потрошувачите треба да проверат неколку работи: колку грама протеин има во реална порција, колку шеќер има, колку заситени масти, колку сол, колку калории и каков е списокот на состојки. Добро е да се види и од каде доаѓа протеинот - од млеко, сурутка, јајца, соја, грашок, мешунки или претежно од колаген. Ова е важно затоа што не секој протеин има ист квалитет. Квалитетот зависи од аминокиселинскиот состав и сварливоста, односно колку телото навистина може да го искористи. ФАО нагласува дека квалитетот на протеинот не се мери само со количеството туку и со присуството и достапноста на есенцијалните аминокиселини“, посочува таа.

Добар пример се некои протеински барови. Една понова анализа на 1.641 протеински бар покажа дека иако голем дел формално може да се класифицираат како високопротеински, нивниот вистински протеински квалитет може да биде низок, особено кога содржат колаген или кога матрицата на производот ја намалува достапноста на аминокиселините. Тоа не значи дека ваквите производи никогаш не треба да се користат, туку дека не треба да ги изедначуваме со квалитетен оброк.

„Мојот практичен совет е: прво градете ја исхраната на вистинска храна, а протеинските производи користете ги како дополнителна, практична опција кога навистина има потреба. Добар извор на протеин е оној што доаѓа во пакет со хранлива вредност - на пример риба со омега-3 масни киселини, јогурт со калциум, јајца со микронутриенти, мешунки со влакна или урда/грчки јогурт со добар однос на протеин и калории. На крајот, најважно прашање при купувањето не треба да биде само дали има протеин туку што уште има во овој производ и дали навистина ми е потребен. Ако производот има добар состав, разумна калориска вредност, доволно протеин, малку додаден шеќер, умерено количество сол и заситени масти - може да биде добар избор. Но ако е само слатка преработена ужина со протеинска етикета, тогаш повеќе зборуваме за маркетинг отколку за вистинска нутритивна предност“, вели нутриционистката Минов.

Протеинската треска создаде недостиг од суровини

Дека еуфоријата околу протеините одамна не е само маркетиншки тренд туку веќе влијае и врз глобалниот синџир на снабдување покажуваат и најновите податоци од прехранбената индустрија. Побарувачката за протеински производи е толку голема што производителите веќе се соочуваат со недостиг од една од клучните суровини - концентратот од протеин од сурутка.

Веќе кажавме дека производителите на храна додаваат протеини во сѐ, од грицки, млечни производи, практично до леб. Но, како што пишува „Волстрит журнал“, клучната состојка на која се потпира индустријата почнува да недостига.

Концентратот од протеин од сурутка, суровина што со години се користи во производството на спортски напивки, адаптирано млеко за бебиња и други производи збогатени со протеини, денес е меѓу најбараните состојки во прехранбената индустрија. Но производството не успева да го следи растот на побарувачката.

Последиците, наведува „Волстрит журнал“, веќе се видливи и на пазарот. Цената на концентратот од протеин од сурутка 80, една од најкористените суровини во индустријата, која содржи 80 отсто протеини, достигна историски максимум од повеќе од 13 долари за фунта во САД, според податоците на компанијата за пазарни анализи „Веспер“ (Vesper). Тоа е речиси трипати повеќе во споредба со истиот период лани. Во меѓувреме, изолатот од протеин од сурутка, кој содржи уште поголем удел на протеини, поскапел за околу 50 отсто.

Причина не е само големата побарувачка туку и ограничените производствени капацитети. Протеинот од сурутка е нуспроизвод при производството на сирење, а неговата преработка во концентрати и изолати бара скапа опрема и нови производствени линии, чија изградба трае со години. Поради тоа, некои од производителите веќе ги имаат резервирано количествата за испорака и во текот на следната година, а аналитичарите предупредуваат дека побарувачката и натаму расте побрзо од понудата.

Протеинските производи стануваат редовен дел од асортиманот на речиси секоја поголема прехранбена компанија Depositphotos

 

И домашните компании му се приклучија на протеинскиот бум

Побарувачката за високопротеински производи не ја менува само понудата на глобалните компании туку и стратегијата на домашните производители. Ако некогаш ваквите производи беа резервирани за специјализирани продавници за спортска исхрана, денес тие стануваат редовен дел од асортиманот на речиси секоја поголема прехранбена компанија.

Според Љупчо Велески, директор за извоз во компанијата „Витаминка“, растот на овој сегмент е резултат и на поголемата побарувачка, но и на промените во самата прехранбена индустрија.

„Како и во други индустрии така и во прехранбената постојано се креираат нови трендови, но и потреби. Здравиот начин на живот последните години, можеби и децении, е ударен тренд, а паралелно со тоа се движат и новите категории во прехраната проследени со префиксите: здрава, функционална, био, органска, протеински богата, без додадени шеќери, масти и слично. Нормално, сето тоа е проследено со масовна маркетиншка кампања“, вели Велески.

Она што, според Велески, најмногу се промени во последните години не е само понудата туку и односот на потрошувачите кон храната што ја купуваат. Денешните купувачи се многу поинформирани отколку пред само неколку години. Тие не купуваат производ само затоа што е нов на пазарот, туку сѐ почесто ја читаат декларацијата, ги споредуваат нутритивните вредности и ги следат глобалните трендови во исхраната. Токму таквата промена во навиките ги принудува производителите постојано да развиваат нови производи и да ги приспособуваат постојните рецептури, бидејќи конкуренцијата повеќе не се води само со вкусот или цената, туку и со нутритивниот состав и пораката што производот ја испраќа до потрошувачот.

„Потрошувачите стануваат многу поедуцирани, па редовно ги читаат декларациите и ги следат новите трендови. И додека порано тоа беа консументи од една тесна група на потрошувачи, сега може да се најдат од сите возрасни категории и социјални профили“, додава Велески.

Иако протеинскиот сегмент бележи силен раст, според него тоа не значи дека автоматски носи и поголема заработка од традиционалните производи.

„Па мислам дека нема некоја разлика. Носител на профитот е снагата на брендот“, вели тој.

Сепак, тој очекува експанзијата на оваа категорија да продолжи и во наредните години, со уште поголем број нови производи и посилна конкуренција меѓу производителите.

„Дефинитивно ќе расте. Ќе има и силна екстензија на новитети. Покрај производителите, тој тренд го чувствуваат и трговците, па му посветуваат соодветно внимание на рафтовите. Од друга страна, и овде има хиперпродукција и страшен притисок на понуда, што целиот амбиент во оваа категорија го прави исклучително динамичен“, оценува Велески.