Дали САД ќе ги нападнат иранските острови и како ќе реагираат пазарите?

Американскиот претседател Доналд Трамп често носи важни геополитички одлуки токму кон крајот на неделата, што го потврдуваат операциите во Венецуела и инвазијата на Иран, кои се случија во сабота.

Денеска во САД е празник и американските берзи ќе бидат затворени три дена. Тешко е да се предвиди што ќе направи Трамп сега. Сепак, заострената реторика околу можната копнена операција во Иран и фактот дека тоа нема веднаш да влијае на пазарите укажуваат на можност за бурен викенд.

Копнена инвазија на Иран, конкретно копнена операција на некои стратешки важни острови во Персискиот Залив и Ормускиот Теснец, се подготвува веќе извесно време. Таков потег би претставувал нова фаза на ескалација и би отворил врата за силни ирански одмазди, пред сè против американски и заливски цели.

Како главна цел на можната американска операција се спомнува иранскиот остров Харг, кој се наоѓа околу 24 километри од иранскиот брег и претставува централна точка за извоз на околу 90 отсто од иранската сурова нафта. Иран сè уште го користи за извоз на нафта, додека израелските и американските сили кон средината на март веќе нападнаа воени објекти на островот.

Дали претседателот Трамп ќе го искористи продолжениот викенд на берзите и ќе нареди копнена операција на Харг (и други помали ирански острови)? Какво влијание би имал таков потег врз берзите и пазарот на нафта?

Копнена инвазија се подготвува веќе извесно време

Пред Трамп да излезе на бина за да одржи посебен говор за војната во Иран, многумина очекуваа најава за можен крај на конфликтот. Тоа не се случи. Наместо смирување, американскиот претседател инсистираше дека војната е неопходна, дека САД веќе победиле, дека конфликтите наскоро ќе завршат и дека е потребно да се продолжи со притисокот.

Во говорот не го спомена директно островот Харг, но во интервју за „Фајненшл тајмс“ (Financial Times) објавено во неделата рече дека САД можат да го заземат островот. „Можеби ќе го заземеме островот Харг, можеби и не. Имаме многу опции.“ Тој додаде дека таква операција би барала употреба на копнени сили и дека американската армија би морала да остане таму извесно време.

Заземањето на островот би им дало на САД силен преговарачки адут во можни преговори за крај на војната, особено околу иранските отстапки во рамките на евентуален договор. Иран во претходните два круга на нуклеарни преговори пред сегашната војна одби ограничување на збогатувањето на ураниумот, намалување на ракетните капацитети и прекин на поддршката на организации во регионот. Најновиот ирански услов се фокусира на суверенитетот над Ормускиот Теснец.

„Напад на Харг и негово заземање практично би го збришале од пазарот најголемиот дел од иранската нафта и би отвориле пат за поширока ескалација во Ормускиот Теснец, вклучувајќи напади на танкери, зголемување на трошоците за морски транспорт и сериозни нарушувања во синџирите на снабдување. Изјавите на Трамп укажуваат на три цели: воено да го ослаби Иран и да го принуди на согласност, да ја стабилизира цената на енергентите преку отворање на Ормускиот Теснец и да го зголеми преговарачкиот притисок преку закана за напад на клучната инфраструктура“, вели Матеј Вујаниќ, аналитичар на „Блумберг Адирја“.

Според извештаи од агенциите, во регионот овие денови пристигнале и дополнителни американски единици. Значајно е распоредувањето најмалку илјада војници од т.н. 82. воздушно-десантна дивизија, обучени за падобрански скокови на непријателска територија, за да ги заштитат клучните точки и аеродроми. Вкупно во регионот сега има околу 50.000 американски војници. За споредба, САД во 2003 година го нападнаа Ирак со коалициски сили што имаа околу 300.000 војници.

Bloomberg

Овој факт го менува очекувањето за брз крај на конфликтот. „Американско-израелската воена операција против Иран влегува во динамика на самоодржлива ескалација, каде што двете страни во конфликтот се убедени дека продолжувањето на борбите е поефикасно и поразумно отколку попуштањето“, коментира геополитичкиот стратег Велина Чакарова.

Таа нагласува дека тоа е одлучувачка логика на сегашната фаза. „Не станува збор за погрешна процена или случајност, туку за промислена заемна решителност да се продолжи војната барем до крајот на април или почетокот на мај. Излезот од оваа фаза бара или одлучна асиметрија на сили или пробив со посредство на трета страна или премногу високи економски трошоци што би ја принудиле една страна да ја промени калкулацијата.“

Геополитичкиот експерт Тери Хејнс како ризик го споменува и воениот потег за принудно отворање на теснецот. Според неговите зборови, тоа „може значително да ја зголеми волатилноста, во зависност од преземените мерки“. „Проблемот треба да се гледа како прашање: како да се онеспособи иранскиот извоз на нафта, бидејќи тоа е лост за отворање на теснецот, што укажува на широк спектар на можни акции“, додава тој.

„Големо внимание се посветува и на конвенционалните воени операции против островот Харг или иранските воени објекти, иако тоа денес сè уште е малку веројатно. Сериозна дипломатија за решавање на ситуацијата сега е поверојатна, делумно затоа што Трамп сè уште ја поттикнува“, коментира Хејнс за можната операција против островот Харг.

Харг не е единствениот остров на радарот на Трамп

Харг не е единствениот ирански остров што САД би можеле да се обидат да го заземат со копнена операција. Ормускиот Теснец го вклучува и островот Кешм, кој некои аналитичари го сметаат за најважна стратешка цел за американските маринци.

Пензионираниот либански бригаден генерал Хасан Џуни во интервју за „Ал џезира“ (Al Jazeera) објасни дека на Кешм постојат значајни ирански воени капацитети, вклучувајќи и подземен комплекс, кој го опишува како „град на ракети“. Според него, тие обемни системи служат пред сè за Иран да го надгледува или, ако е потребно, да го затвори Ормускиот Теснец.

Меѓу оние што сметаат дека вистинската цел на САД може да биде островот Кешм е и аналитичарот Мохамед Абу Бриг. Тој предупредува дека САД во регионот испратиле 18 авиони А-10 (A-10 Warthog), кои се посебно дизајнирани за задачи на непосредна воздушна поддршка. „Ова распоредување ја зголемува можноста за американска инвазија на кој било остров“, вели тој.

„Главната причина за можен напад на Кешм е што Иранците воспоставиле контролна точка помеѓу островот и копното; пловила што имаат дозвола за премин можат да продолжат, додека сè што плови западно од Кешм е цел за напад. Ако овa сценарио се реализира, Иран веројатно ќе преземе одмазда против земјите од Заливот, при што Обединетите Арапски Емирати ќе бидат на врвот на листата“, објаснува Абу Бриг.

Bloomberg

Како можни цели се спомнуваат и островите Абу Муса, Голем Тунб и Мал Тунб. Овие мали острови во Персискиот Залив одамна се извор на тензија меѓу Иран и ОАЕ, бидејќи Иран ги зазел во 1971 година, само неколку дена по повлекувањето на Обединетото Кралство од Заливот и непосредно пред основањето на ОАЕ. Иран на островите одржува воени единици.

Како нападот на Харг (или други острови) би влијаел на пазарот на нафта

Секоја блокада на иранскиот извоз на нафта од островот Харг веднаш би влијаела на пазарот на нафта. Иако Иран придонесува со околу три проценти од светската продукција, токму Харг е клучен извозен канал, кој ги надминува капацитетите на повеќето земји од ОПЕК. Голем дел од таа нафта завршува во Кина, која во случај на нарушувања би морала брзо да бара алтернативни извори, што дополнително би го зголемило притисокот врз глобалната понуда и цени, наведува „Блумберг“.

Важен е и иранскиот контранапад. Иран веројатно ќе реагира на заземањето на Харг со напади врз енергетската инфраструктура на земјите од Заливот, што дополнително би ги погодило пазарите на нафта и гас. Некои аналитичари исто така сметаат дека таков потег може да ги активира јеменските Хути, кои би почнале напади врз бродскиот сообраќај преку Црвено Море.

Инвазијата на Харг сигурно би создала оптимистичко сценарио за нафтата. Пазарот не гледа само на губењето на иранската нафта туку и на вториот круг ефекти: ризик од мини, напади на танкери, раст на осигурувањето и можни одмазди против инфраструктурата на други производители во регионот. Токму овој „ефект од втор ред“ е клучен. Дури и ограничено физичко нарушување може да предизвика несразмерен раст на цените поради премијата за ризик, барем краткорочно, објаснува Вујаниќ.

Аналитичарот на „Блумберг Адрија“ истакнува дека токму поради ова инвеститорите засега не веруваат во приказната за брз крај на конфликтот. „Пазарот смета на подолг период на нестабилност, каде што снабдувањето е несигурно, а геополитичката премија вградена во цената на нафтата е покачена. За други класи на имот тоа значи класична стагфлација.“

Клучниот краткорочен ефект од копнената акција на Харг, според Вујаниќ, би бил раст на цената на нафтата, што го зголемува инфлациското очекување и ги ограничува можностите за олеснување на монетарната политика, со што се покачуваат приносите и се притиска вреднувањето на акциите.

Кои се сигурни прибежишта? „Доларот и обврзниците ја преземаат улогата на безбедни засолништа, додека најизложени се енергетски чувствителните сектори, како транспортот, индустријата и потрошувачките производи. Дури и ако конечната цел на копнената инвазија е стабилизација на пазарот, патот дотаму води низ фаза на зголемена нестабилност и повисоки цени на енергијата, а потенцијално и во долгорочни проблеми, ако работите не се одвиваат според планот што го замислува Трамп“, заклучува аналитичарот на „Блумберг Адрија“.

Чакарова додава дека дури и во најоптимистичко сценарио со примирје до крајот на април или почетокот на мај, каскадните нарушувања во светските синџири на снабдување, на енергетските пазари, во системите за безбедност на храна и во финансиската стабилност ќе траат најмалку 12 до 24 месеци. „Времетраењето и сериозноста ќе зависат од географската изложеност, структурата на зависност од увоз и длабочината на стратешките резерви.“

Bloomberg

Манипулација на пазарот

Реториката на Белата куќа околу војната беше, благо речено, многу нееднаква. За време на конфликтот, Трамп често ги демантираше своите изјави веќе следниот ден, а сè повеќе се чини дека многу од нив беа наменети за смирување на пазарот.

Честото и брзо менување на изјавите на американскиот претседател веќе сериозно ги исцрпи инвеститорите и го намали обемот на тргување, бидејќи пазарите низ светот се соочуваат со постојан проток на често контрадикторни информации од сите страни.

„Се поставува прашањето дали прогнозите на Белата куќа се само привремена измама, наменета за смирување на загриженоста на пазарот поради ескалацијата на конфликтот и продлабочувањето на глобалната енергетска криза. Тоа би можело да им купи повеќе време на САД за создавање поголем воен притисок врз Иран и подготовка за подолга војна“, оцени пред една недела Франческо Саси, експерт за енергетика на Универзитетот во Осло.

„Пазарите сега разбраа дека вистинскиот или лесен крај на операциите во Иран е далеку од дофатот. Иран мора повторно да го отвори Ормускиот Теснец пред да биде можно какво било примирје, што со оглед на сегашните околности нема да се случи лесно. Најголемиот геополитички ризик во последните над 50 години ќе продолжи краткорочно и среднорочно без попуштање“, заклучува познавачот.