Може ли Трамп навистина да ги повлече САД од НАТО?

Претседателот на САД, Доналд Трамп, повторно остро ги нападна американските партнери во НАТО, овој пат поради нивната неподготвеност да му помогнат во водењето војна со Иран, при што сугерираше дека САД би можеле дури и да го напуштат воениот сојуз.

Неговиот најнов жесток напад врз европските сојузници следува откако некои од нив одбија да им дозволат на американските воени авиони да ги користат нивните бази за напади врз Иран. Тие исто така одбија да понудат помош за одржување слободна пловидба во Ормускиот Теснец сè додека конфликтот со Иран не се смири.

Малку е веројатно дека Трамп би можел еднострано да го прекине членството на САД во НАТО. Но самата основа на одвраќањето на НАТО е дека сојузот - со поддршка на најмоќната војска во светот - ќе притрча на помош ако една членка биде нападната. Додека Трамп е во Белата куќа, не е јасно дали овој принцип сè уште важи.

За што служи НАТО?

Основана во 1949 година, со цел да ја заштити Европа од советски напад за време на Студената војна, Организацијата на Северноатлантскиот договор стана симбол на темелното партнерство меѓу Северна Америка и Европа, засновано на заеднички политички и економски вредности. Целта на сојузот е координација на одбраната од потенцијални напади. Членството порасна од 12 на 32 држави.

Членот 5 на НАТО „ги поврзува неговите членки, обврзувајќи ги да се штитат меѓусебно, воспоставувајќи дух на солидарност во рамките на сојузот“. Тој утврдува дека напад врз една членка се смета за напад врз сите.

Членот 5 ја зголемува веродостојноста на стратегијата на одвраќање на сојузот со зголемување на ризиците за секој потенцијален агресор. Сепак, би било потребно повеќе од самo напад врз една членка на НАТО за да се активира одговор од сојузниците. Тие најпрво мора едногласно да се согласат дека навистина станува збор за ситуација од членот 5, а потоа да одлучат како да интервенираат. Членот 5 наведува дека членките ќе му помогнат на нападнатиот сојузник, индивидуално или колективно, и ја дефинира помошта како таква што може да вклучува употреба на вооружена сила, иако строго не ја наложува.

Членот 5 е активиран само еднаш, по нападите на 11 септември 2001 година врз Светскиот трговски центар и Пентагон. Тогаш сојузот користеше авиони за рано предупредување за да помогне во патролирањето на небото над САД.

Дали договорот на НАТО ги обврзува европските влади да ѝ дозволат на американската војска да ги користи нивните бази?

САД управуваат со мрежа на воени локации во Европа и рутински ги користат за проекција на моќ надвор од регионот, а не исклучиво за одбрана на европските сојузници во НАТО.

Не постои строга обврска за другите членки на НАТО да им одобрат безусловен пристап на американските сили до нивните воени објекти. Одобрението се дава во согласност со билатерални договори и спогодби и подлежи на национални и меѓународни закони.

Италија во март одби да им дозволи на американските авиони да слетаат во една од нејзините бази бидејќи авионите веќе биле во воздух кога било поднесено барањето за борбена употреба, што не оставило време за потребна парламентарна расправа. Шпанија, утврдувајќи дека американско-израелската војна против Иран го прекршува меѓународното право, го затвори својот воздушен простор за американските летови вклучени во воената операција. Откако Обединетото Кралство одби да дозволи користење на своите бази како појдовна точка за почетните американски напади врз Иран, премиерот Кир Стармер изјави: „Нема да го обврзам нашиот воен персонал на незаконски дејства.“

Дали Трамп одамна има проблем со НАТО?

Трамп долго време ги прикажува сојузниците во НАТО како некои што бесплатно ги користат ресурсите на САД, трошејќи минимални средства за сопствената одбрана, со знаење дека моќната американска воена машинерија секогаш ќе ја гарантира нивната безбедност. Импликацијата е дека тие им должат благодарност на САД и не треба активно да ја попречуваат нивната војска.

Трамп го прикажа рускиот воен конфликт со Украина како проблем со кој треба да се справуваат европските членки на НАТО. Тој неволно ја одржуваше американската помош за Украина, која тежнее да се приклучи кон сојузот.

Bloomberg

Какво е влијанието од критиките на Трамп?

Трамп повторно ја потврди посветеноста на САД кон клаузулата за заедничка одбрана на НАТО и ги ублажи нападите врз членките на сојузот во јуни минатата година, откако тие се согласија на значително зголемување на трошоците за одбрана.

Но неговите остри критики веќе ја поткопаа веродостојноста на организацијата. Идејата дека САД секогаш ќе притрчаат во помош во безбедносна криза е темел на одвраќањето на НАТО. Без тоа, членките на сојузот, особено оние во Источна Европа, стануваат многу поранливи на повторно експанзионистичка Русија, која ја тестира нивната колективна решителност. Западните разузнавачки агенции предупредуваат дека Русија за неколку години би можела да започне со тестирање на одбраната на сојузот на ранливи точки како што се балтичките држави Литванија, Летонија и Естонија.

Што е сега во прашање за Европа?

Европските лидери беа налутени поради отсуството на најава пред САД да започне војна со Иран, иако тие веројатно ќе го преземат поголемиот дел од последиците поради повисоките цени на енергентите. Во исто време, колку повеќе ги критикуваат САД, толку е поголем ризикот дека Вашингтон ќе ја прекине преостанатата помош за Украина и ќе го намали ангажманот во НАТО.

Рускиот претседател Владимир Путин започна масовно проширување на војската на својата земја во последниве години, токму во моментот кога Трамп се откажа од традиционалната улога на САД како гарант на глобалната безбедност. Европското зголемување на трошоците за одбрана ќе бара години за да се претвори во поверодостојна воена способност, а дури и тогаш не е јасно дали Европа може да ја реплицира координациската улога на САД во конфликт од големи размери или да се изедначи со нивните способности за надзор и извидување. Дополнително, значителен дел од средствата што регионот ги става на располагање за зајакнување на војската ќе бидат потребни за да се надомести американското финансирање за Украина, кое Трамп го прекина.

Дали повлекувањето од НАТО навистина е опција за САД?

Правно гледано, Трамп има ограничени можности. Закон донесен во 2023 година (за кој се залагаше тогашниот сенатор Марко Рубио, сегашен државен секретар на Трамп) го спречува американскиот претседател да го суспендира, раскине или откаже договорот за НАТО или да ги повлече САД од него, освен ако Сенатот не се согласи со двотретинско мнозинство или Конгресот не донесе нов закон. Ниту едно од овие сценарија не е веројатно, бидејќи републиканците што го поддржуваат сојузот веројатно ќе им се придружат на демократите за да спречат каква било акција што Трамп би можел да ја иницира преку Конгресот.

Сепак, Трамп има начини да го ослаби сојузот доколку го посака тоа.

Што друго би можел да направи Трамп за да го ослаби НАТО?

Тој би можел да ги повлече американскиот амбасадор и друг персонал од седиштето на НАТО или да го откаже американското учество во воени вежби или програми за размена на разузнавачки информации. Може да ја одложи воената помош или доброволните придонеси или - како што сугерираше во минатото - да одлучи да ги штити само оние сојузници што ги исполнуваат целите за трошоци за одбрана. Исто така, би можел да го намали присуството на американски трупи во Европа, кои во моментов изнесуваат околу 100.000.

Порадикален потег би било одбивање да се испратат трупи во согласност со членот 5 или повлекување на американскиот „нуклеарен чадор“, кој помага во заштитата на европските земји од потенцијални агресори.

Законот за авторизација на националната одбрана (НДАА/NDAA) за 2026 година поставува одредени ограничувања врз способноста на претседателот да го поткопа НАТО. Законот бара исполнување одредени услови пред САД да можат да го намалат присуството на своите сили во Европа под 76.000 за период подолг од 45 дена: министерот за одбрана мора да му потврди на Конгресот дека тој потег е во интерес на националната безбедност, а САД мора да се консултираат со сојузниците во НАТО.

Законот исто така го блокира секој обид за смена на американски офицер од должноста врховен командант на сојузничките сили во Европа (SACEUR) и забранува користење федерални средства за да се олесни повлекување од договорот за НАТО без одобрение од Конгресот. Сепак, Трамп и претходно успеал да пренасочува средства кон агенции или воени операции без одобрение од Конгресот, а би можел и да премести трупи без формално повлекување.