Новата регулатива за модната индустрија на ЕУ наскоро стапува на сила, какви ќе бидат последиците

Според официјалните проценки, во ЕУ секоја година се уништуваат од 4 до 9 отсто од непродадените текстилни производи уште пред некој да ги облече, што предизвикува околу 5,6 милиони тони емисии на јаглерод диоксид (CO₂) речиси колку нето-емисиите на цела Шведска. Причините се поврзани со последиците од економијата на брзата мода, каде што е полесно и поевтино да се уништат вишоците отколку да се продадат со големи попусти или ефикасно да се рециклираат. Токму во оваа практика сега директно интервенира новата европска регулатива, која ја принудува модната индустрија на една од најголемите оперативни промени во последните децении.

Во ЕУ, секоја година се создаваат околу 12,6 милиони тони текстилен отпад, од кои помалку од еден процент се рециклира во нова облека. Текстилниот сектор придонесува околу шест до осум проценти во емисиите на стакленички гасови, додека Европејците денес купуваат околу 60 проценти повеќе облека отколку пред 15 години. Голем дел од овие производи завршуваат во печки за горење или депонии по краток период на употреба или се извезуваат во земјите од глобалниот југ. Новата регулаторна рамка има за цел да го промени овој тренд со тоа што ќе им дозволи на земјите-членки да воведат таканаречена еко-модулација, механизам што ги наградува потрајните производи со пониски давачки и ги оптоварува производите за брза мода со повисоки трошоци.

Во овој контекст, на 9 февруари оваа година, Европската комисија усвои делегиран и имплементациски акт во рамките на пошироката шема за проширена одговорност на производителот, Регулативата за екодизајн за одржливи производи - РЕП (EPR), која им забранува на големите компании да уништуваат непродадена облека, обувки и модни додатоци. Регулативата, која е во сила од јуни 2024 година, се смета за еден од клучните инструменти на европската стратегија за одржлив текстил и циркуларна економија. Забраната за големите компании ќе стапи на сила на 19 јули 2026 година, средните компании ќе бидат вклучени од 2030 година, додека малите и микро компаниите засега остануваат ослободени. Во исто време, законодавството воведува задолжително известување за количините на фрлена стока и причините за отписите, што значи значително поголема транспарентност во секторот кој е познат по ограниченото објавување на вишок податоци.

Приближно 12,6 милиони тони текстилен отпад се создаваат во ЕУ секоја година. Фотографија: Depositphotos

Според европската комесарка за животна средина, Џесика Росвал, мерките треба да ја зајакнат конкурентноста на европскиот текстилен сектор и да го забрзаат преминот кон поциркуларна економија. „Текстилниот сектор е на чело на транзицијата кон одржливост, но предизвиците остануваат“, рече Росвал. „Податоците за отпадот покажуваат дека е итно потребна акција. Овие нови мерки ќе ѝ овозможат на текстилната индустрија да премине кон одржливи и циркуларни практики, а во исто време ќе ја зајакнат нашата конкурентност и ќе ги намалат зависностите.“

Крајот на уништувањето на залихите ги менува бизнис моделите на модните гиганти

За индустријата, ова означува крај на долго воспоставената практика во која уништувањето на вишокот залихи честопати беше најевтината опција за заштита на цените и имиџот на брендот. Големите трговци на мало, вклучувајќи ги групите како што се „Индитекс“ (Inditex), сопственик на популарниот бренд „Зара“ (Zara) и „Ејч енд Ем“ (H&M), ќе мора да го прилагодат планирањето на производството, логистиката и управувањето со враќањето. Сегментот на онлајн продажба е особено изложен, каде што високите стапки на враќање создаваат дополнителни вишоци. Новите правила го поттикнуваат развојот на алтернативни канали како што се продажбата во аутлет, секундарните пазари, поправките и рециклирањето, и го зголемуваат притисокот за попрецизно предвидување на побарувачката.

Седиштето на групацијата „Ејч енд Ем“ (H&M) во Стокхолм вели дека ја поздравува забраната за уништување на непродадени стоки за широка потрошувачка. „Веруваме дека законодавството испраќа силен сигнал дека текстилните производи мора да останат во оптек и да не завршат како отпад. Исто така е позитивно што правилата ќе важат подеднакво за сите компании, што помага да се обезбеди фер и униформна конкуренција низ цела ЕУ“, велат тие.

Групацијата „Заландо“ (Zalando), која ги поседува популарните онлајн платформи „Заландо“ и „Абаут Ју“ (About You), исто така не ги гледа новите правила како причина за посебна загриженост. Тие нагласуваат дека веќе имаат практично искуство со исполнување на барањата според системот за РЕП во неколку европски земји, вклучувајќи ги Франција, Унгарија, Холандија и Латвија, и дека внимателно следат како поединечните земји-членки на ЕУ ќе ја внесат директивата во националното законодавство.

„Ефективноста на системот за РЕП зависи од неговата имплементација. Ние сме посветени на координиран пристап низ целата ЕУ, особено кога станува збор за критериуми за еко-модулација на придонесите“, изјави компанијата за Блумберг Адрија минатата година.

Сепак, за земјите-членки, новите правила носат прилагодувања низ целиот синџир на снабдување - од управување со залихи до обработка на поврат и управување со отпад. Трговците на мало ќе мора да ги зајакнат системите за повторна употреба и рециклирање и да го подобрат следењето на производите. Ова не е само промена во животната средина, туку трансформација на економијата на европската модна индустрија, која ќе мора да се прилагоди на свет во кој уништувањето на непродадената облека повеќе не е прифатлива деловна практика.

Директните ефекти од овие промени ќе бидат нееднакви низ земјите и компаниите. Бидејќи словенечките текстилни компании генерално не се класифицирани како големи компании, новите европски правила за управување со непродадени текстилни производи засега нема да имаат директно влијание врз нив, што го потврдува и „Лиска“ (Lisca), словенечкиот производител на долна облека и костими за капење со седиште во Севница. „Управуваме со залихите преку попусти, сезонски распродажби и продажни места во нашата малопродажна мрежа. Исто така, донираме многу производи во добротворни организации и разни настани“, изјави директорката Хелена Зидарич Кожар.

Дали е време да се збогуваме со брзата мода и да се движиме кон одржливи материјали? Фото: Depositphotos

Текстилната регулатива: товар за индустријата или инвестиција во иднината?

Критичарите предупредуваат дека дополнителната регулација носи повисоки трошоци и административни оптоварувања, особено за компаниите што се натпреваруваат со производители надвор од Европската унија. Во Здружението на европските текстилни производители, ЕУРАТЕКС, уште при предлогот на новите правила изразија загриженост дека премногу сложена и поделена регулаторна рамка би можела да го отежне работењето и да создаде дополнителни административни обврски за компаниите. Во своето образложение, здружението ја нагласи потребата од поедноставување на правилата, избегнување прекумерни административни барања и усогласување на известувањето, предупредувајќи дека во спротивно политиките би можеле да ги отежнат иновациите и конкурентноста на индустријата.

Сепак, Брисел смета дека комбинацијата од забрана за уништување, задолжително известување и можната еко-модулација ќе ги пренасочи инвестициите кон поодржливи материјали и деловни модели.

Новите европски правила за управување со текстилот носат мерливи последици за модната индустрија. Како дел од рамката за проширена одговорност на производителите, тие би можеле долгорочно да го зајакнат значењето на квалитетот и одржливоста на материјалите, бидејќи компаниите ќе се обидуваат да ги ограничат вишоците и трошоците за нивна обработка.

Забраната за уништување непродадена стока, во исто време, ги поттикнува трговците побрзо да развиваат секундарни продажни канали, од аутлети до онлајн препродажба и обновување на производи, што може да ја зголеми понудата на ценовно подостапна користена или обновена облека и делумно да го ублажи притисокот врз цените на новите парчиња. Мерката на тој начин може постепено да ги трансформира деловните модели на европските модни компании: таа носи краткорочни трошоци поради прилагодувања во логистиката и управувањето со залихите, а воедно го забрзува преминот кон поодржливи и циркуларни производствени практики со долгорочни еколошки придобивки.