Зелената економија чука на врата, дали македонските компании се спремни?

Зелената транзиција полека станува една од клучните теми за иднината и на македонската економија, особено за малите и средни претпријатија кои се соочуваат со нови барања од европските пазари, повисоки енергетски трошоци и растечки притисок за воведување одржливи практики.

Дополнителен поттик треба да даде и новата грантова шема за поддршка на компаниите за зелено работење, преку која фирмите ќе можат да аплицираат за средства од 5.000 до 300.000 евра. Програмата е дел од проект вреден 25 милиони евра, од кои 22 милиони се предвидени за грантови, а првите јавни повици се очекуваат во средината на 2026 година. 

Но, колку домашните компании навистина се подготвени за ваква трансформација. Според експертот за стратешки менаџмент и зеленa транзиција, Никола Деребанов од „Вириди инвест“, проблемот не е само во инвестициите, туку и во начинот на размислување во компаниите.

Промената на размислувањето е првиот чекор кон зелената транзиција

„Реалноста е дека во однос на подготвеноста на претпријатијата, а особено кај малите и средни претпријатија, не зборуваме за подготвеност за инвестирање туку за промена на начинот на размислување во истите. Најчесто овие теми компаниите ги перцепираат како наметнат трошок, а не како инвестиција и многу од нив не ни ја истражуваат темата затоа што сеуште немаат голем законски притисок за имплементирање на вакви инвестиции. Компаниите кои се извозно ориентирани најчесто се првите кои се едуцираат за темата затоа што тоа е поставено барање од купувачите или ќе биде законска обврска во пазарите каде што се извезува.“

Зелената трансформација, додава тој, во многу случаи веќе постои во компаниите, но без да се препознава како таква.

„Зелените инвестиции не се непознати за нашите компании и многу од нив веќе и инвестирале во зелени технологии без воопшто да го користат терминот. Поради енергетската криза многу компании инвестираа во производство на електрична енергија од обновливи извори за да обезбедат делумно стабилно снабдување со енергија. Исто така доста компании инвестираа во замена на осветлувањето со ЛЕД светилки или во подобра изолација. Оттука можеме да заклучиме дека сите инвестиции кои една компанија ги спроведува, за да ја подобри својата ефикасност и да ги намали оперативните трошоци, а при тоа и да го намалува своето влијание врз животната средина спаѓаат во категоријата зелени.“

Грантовите што се најавуваат може да помогнат, но според Деребанов нивната ефикасност ќе зависи од тоа колку ќе биде едноставна процедурата.

Depostiphotos

„Не сум сеуште запознаен за критериумите кои се потребни за да се добијат овие грантови, но за мали и средни претпријатија секако дека вакви стимулации се добредојдени и дефинитивно ќе имаат ефект. Клучот за ефикасноста на програмата не е само износот, туку и едноставноста на процедурите и брзината на одобрување. Доколку процесот на аплицирање е административно тежок, потребно е доста време и креира неизвесност многу компании едноставно ќе се откажат уште пред да почнат. Како што кажав и претходно, зелените инвестиции треба секако да имаат позитивен ефект врз профитабилноста на компанијата и без грант, а грантот само ќе ги постави овие инвестиции повисоко во приоритетите на компаниите.“

Компаниите најчесто се соочуваат со неколку конкретни пречки кога се обидуваат да воведат поодржливи производствени процеси.

„Најчестата пречка е недостатокот на информации и посветен кадар кој би го водел проектот. Менаџментот е најчесто зафатен со тековното работење и нема капацитет длабоко да навлезе во тема која е нова за нив. Кога компанијата нема направено ниту базична анализа на потрошувачката на енергија и ресурси не знае и каде всушност губи пари. Третата голема пречка е пристапот до финансирање и приоритетите. Сопствените средства честопати не се доволни за поголеми инвестиции и инвестиции во кои периодот на поврат е поголем. Затоа сметам дека и грантовите кои ги споменавте претходно ќе имаат позитивен ефект врз спроведувањето на ваквите инвестиции.“

 

Енергетската ефикасност и соларните панели се први зелени инвестиции на компаниите

Според неговото искуство, компаниите најчесто почнуваат од енергетската ефикасност, затоа што резултатите се видливи релативно брзо.

„Енергетската ефикасност е дефинитивно на прво место бидејќи тука резултатите се видливи брзо, а сметките за струја и енергија се значаен трошок за производствените компании. Соларните панели станаа најпопуларна тема особено по енергетската криза. Оптимизацијата на производните процеси и управувањето со отпад заостануваат, иако тука всушност лежат некои од поголемите можности. Кај компаниите особено што работат со скапи суровини отпадот директно значи загубен приход.“

Тој посочува дека зелената транзиција не е само еколошко прашање, туку и економска логика.

„Основната функција на компаниите е да создаваат профит и тоа е сосема во ред. Очекувањето дека ќе се однесуваат еколошки одговорно само од принцип, без економска логика зад тоа е нереално. Затоа зелената трансформација навистина функционира кога инвестициите имаат смисла за компанијата и без притисок, односно долгорочно ги прават поефикасни, им ги намалуваат трошоците или пак им овозможуваат да продадат еколошки производи за кои потрошувачите се веќе спремни да платат и одреден премиум. Во овој случај нема никаква противречност меѓу екологијата и профитот. Проблемот настанува кај мерките кои се помалку исплатливи или кај мерки кои имаат смисла само ако ги применуваат сите истовремено. Ако една компанија сама ги имплементира, а конкурентите не, едноставно ја губи позицијата на пазарот. Затоа улогата на државата е клучна. Кога правилата важат за сите, зелената транзиција станува конкурентски неутрална. Затоа клучно е одговорноста да се бара во општеството и за овие прашања мора да се постигне консензус на светско ниво, што за жал во моментот не е случај. За мене лично одредени работи како нашето здравје и иднината на нашите деца немаат цена и затоа мора да се продолжи по патот кој го започна Европската Унија во овој процес.“

ЕСГ барањата и европските пазари го засилуваат притисокот врз компаниите

Притисокот за воведување ЕСГ стандарди веќе се чувствува, особено кај компаниите што извезуваат на европските пазари.

„Притисокот е реален и ќе расте во иднина, особено кај компаниите кои испорачуваат кон пазарите во ЕУ. ЕСГ прашалниците и барањата за документација ќе стануваат дел од стандардните тендерски постапки во иднина. Она што загрижува е дека ако на ова одговориме со нашиот типичен балкански менталитет и одговараме на овие прашалници формално, без вистинска супстанца зад одговорите, тој ризик може да се врати како бумеранг кога овие регулативи ќе станат уште построги и ќе бараат сериозна независна верификација.“

Неколку индустрии веќе се директно погодени од европските регулативи, особено од механизмот ЦВАМ (Carbon Border Adjustment Mechanism - механизам на ЕУ за јаглеродно гранично усогласување)

„Зелената трансформација е во фокусот на индустриите кои во моментов се директно погодени од ЦBAM како челикот, алуминиумот, цемент, вештачки ѓубрива и електрична енергија. Македонија е директно засегната затоа што извезува вакви производи кон ЕУ, а нема домашна цена на јаглерод. Имавме нацрт закон уште во 2021 година, но како и за доста други процеси, политичката волја недостасуваше. Резултатот е дека наместо да ги собираме тие пари ние, ги собира ЕУ. А пак ако предлогот за проширување на ЦBAM од декември помине и ќе бидат опфатени и каталитичките конвертори.“

Иако обврските за ЕСГ известување директно се однесуваат на големите компании, малите и средни претпријатија ќе бидат индиректно погодени.

„Што се однесува до ЕСГ известувањето тоа се однесува само на големи компании со над 1000 вработени и над 450 мил. евра приход. Но, малите и средните претпријатија во Македонија ќе имаат индиректен притисок, односно кога извезуваат на ваквите големи компании ќе мора да доставуваат ЕСГ податоци. Оттука сметам дека прехранбената индустрија, текстилната индустрија, автомобилската, односно сите извозно ориентирани индустрии ќе бидат на некој начин и принудени да имплементираат одредени зелени иницијативи.“

Depostiphotos

Зелената транзиција станува услов за конкурентност на европските пазари

Во пракса, голем дел од компаниите немаат доволно интерен капацитет сами да подготват стратегии за зелена транзиција.

„Сосема реално, само мал дел од македонските МСП имаат слободен интерен кадар самостојно да изготви кредибилна стратегија за зелена транзиција. Повеќето ќе имаат потреба од надворешна поддршка барем во почетната фаза, за да ја изанализираат реално состојбата, да одлучат кои мерки се приоритет и како да го пресметаат повратот на инвестицијата. Проблемот е дека квалитетните зелени консултантски услуги во Македонија сè уште се недоволно развиени, а дел од компаниите не знаат кому да се обратат.“

Првиот чекор, вели Деребанов, секогаш е анализа на потрошувачката и ресурсите.

„Почетната точка секогаш е мерењето. Не може да се менаџира нешто што не се мери. Компанијата треба да направи енергетски аудит и да разбере каде точно одат нејзините ресурси: струја, топлина, вода, суровини, итн.. Вториот чекор е приоритизација на активностите. Започнување со мерките кои носат најголем ефект за најмала инвестиција. Дури потоа има смисла да се размислува за поголеми капитални инвестиции како нови производствени линии, енергетски проекти и слично.“

Најбрзи економски ефекти најчесто носат мерките за енергетска ефикасност.

„Клучот е секогаш да се тргне од реални бројки на самиот бизнис, а не да се даваат генерички препораки. Мерките за енергетска ефикасност се мерливи и имаат пократок период на поврат и се секогаш добар почеток. Како на пример замена на стара опрема, подобра изолација, паметни системи за управување со енергијата... итн.. За компании со интензивен транспорт би била оптимизацијата на логистиката и воведувањето на електрични возила во флотата што исто така може брзо да даде резултати.“

Според него, зелената транзиција за македонските компании нема да биде прашање на избор, туку на време.

„Не станува збор за тоа дали, туку за тоа колку брзо. Верувајте тоа ќе биде многу побрзо отколку што повеќето компании мислат. Регулативите на ЕУ ќе го трансформираат пристапот до европските пазари во наредните 3-5 години. Компаниите кои ќе почнат денес со подготовките ќе имаат значителна конкурентска предност, не само во трошоците, туку и во способноста да ги задоволат барањата на купувачите без притисок и паника. Оние кои чекаат да бидат присилени, ризикуваат да ги изгубат своите европски партнери.“