Батериската трка на Балканот: Бугарија заработува, Македонија доцни

Соседна Бугарија во 2025 година стана најбрзорастечкиот пазар во Европската Унија за батериски системи за складирање енергија. Во текот на минатата година капацитетот во земјата бил зголемен за 1.100 отсто од околу 200 на речиси 2.500 MWh. Очекувањата за оваа година беа дека овој капацитет ќе порасне за уште четири до пет пати и тие се исполнуваат. Во моментов капацитетот изнесува 13.200 MWh, а инвестициите продолжуваат.

Ваквиот пример треба да го следи и Македонија, вели во разговор за „Блумберг Адрија“ професорот Кочо Анѓушев,  сопственик на „Феро Инвест“ и претседател на Македонската енергетска асоцијација (МЕА).

„Тие батериски системи придонесуваат Бугарија денес, во дневните часовите кога струјата е евтина да ја откупува од Романија и Грција, а во вечерните часови истата таа електрична енергија да им ја продава поскапо. Бугарија многу добро постапи во тој дел и има сериозни финансиски бенефити. Македонија може истото да го направи, треба да ја види оваа шанса, да не ја испушти и брзо да направи интервенција во овој дел“, вели тој.

Од Министерството за енергетика велат дека нивната цел е да се создаде предвидлива регулаторна и инвестициската рамка во која батериските системи ќе имаат јасна улога во обезбедувањето поголема енергетска сигурност, флексибилност и поефикасно користење на произведената електрична енергија затоа што тие се еден од клучните елементи за модернизација и стабилност на електроенергетскиот систем.

Вишоците струја се скапи и за стопанството и за државата

Анѓушев вели дека интересот за инсталирање батериски системи за складирање струја е голем затоа што тие што инвестираа во фотоволтаици се соочуваат со финансиски проблеми.

„Интересот потекнува оттаму што цената на електрична енергија во часовите кога фотоволтаиците произведуваат е многу ниска, а батериските системи овозможуваат таа електрична енергија која би требало да се продаде по многу ниска цена да се складира и да се продава подоцна, во часовите кога таа е поскапа“, вели тој.

Продавањето евтина струја не е проблем само за инвеститорите. Тоа има пошироко финансиско влијание затоа што инвеститорите имаат проблем да ги враќаат кредитите, што значи дека проблемот го пренесуваат и на банките. Проблем има и државата затоа што дневните вишоци ја нарушуваат рамнотежата на електроенергетскиот систем.

„Секаде има инсталирано премногу фотоволтаци, во часовите кога тие произведуваат, секаде има вишоци, секаде има ниски цени и тоа може да се види ако се споредат сите берзи. Затоа и државите треба да си го препознаат сопствениот интерес за инсталирање на батериски системи затоа што тоа ќе го балансира енергетскиот систем, или со други зборови ќе ги намали маките на МЕПСО за да го балансира системот. Значи, интерес постои кај инвеститорите од финансиски причини, додека од страна на државата би требало да постои поголем интерес од технички причини“, вели Анѓушев.

Административните процедури траат најмалку една година

Во текот на оваа година земјава треба да добие 96 батериски складишта за електрична енергија. Според податоците на Министерството за енергетика, во Годишниот план за изградба на енергетски објекти се опфатени системи за складирање на електрична енергија со вкупна инсталирана моќност од 2.027,198 MW и капацитет за складирање од 4.960,706 MWh. Од нив, 77 се интегрирани складишта во склоп на постојни или нови електроцентрали, а 19 се самостојни системи за складирање.

„Со зголемувањето на производството од обновливи извори, особено од сончеви електрани, потребата од складирање станува сè поголема, бидејќи овозможува произведената електрична енергија да се зачува во периодите кога производството е високо, а да се користи во периодите кога побарувачката е поголема. На овој начин батериските системи придонесуваат за подобро балансирање на производството и потрошувачката, намалување на оптоварувањето во периодите на врвна потрошувачка и поголема флексибилност и сигурност на електроенергетскиот систем“, велат од Министерството.

Во однос на процедурите за инсталирање батериски системи, Анѓушев вели дека административните барања траат најмалку година, па и година и половина. Според него, ова време на чекање може да се скрати.

„Министерството за транспорт и врски направи добар чекор што батериските системи што се инсталираат на постојните фотоволтаици ги третира како поставување опрема која може да се отстрани и за тоа не треба одобрение за градба и тоа е добро решено. Но сега процедурата бара да бидете и во енергетскиот план, што ја забавува процедурата“, вели тој.

За инвеститорот да влезе во енергетскиот план за следната година, аплицирањето треба да го изврши најдоцна до април во тековната година. Одговор дали влегува во енергетскиот план добива во ноември. Ако е одговорот позитивен, следната година може да почне со инсталирање.

„Ние како комора имавме предлог до Владата, со измените на Законот за енергетика да ги ослободи постојните фотоволтаици при инсталирањето на батерии. Тие да не бидат во енергетскиот план затоа што со тоа се забавува постапката, а при тоа нема зошто да не се дозволи инсталација за нив бидејќи тоа го решава проблемот и на инвеститорите и на државата како систем оператор, а и на банките поради нефункционалноста на кредитите“, вели Анѓушев.

Субвенции и кратки процедури

Повеќе европски земји нудат субвенции за инвеститори кои ќе инсталираат батериски системи. Меѓу последните што понудија поддршка е Словенија.

Во јуни 2025 година словенечкото Министерство за животна средина, клима и енергија најави програма од околу 17 милиони евра за поддршка на компании што ќе инсталираат батериски системи, при што субвенцијата покрива до 45 отсто од инвестицијата.

Годинава словенечкиот оператор на пазарот на електрична енергија, Борзен, отвори јавен повик вреден 10 милиони евра за батериски системи за складирање. И овој пат може да се кофинансираат до 45 отсто од трошоците.

Од македонското Министерство велат дека ги следат европските модели.

„Во однос на можноста за воведување субвенции за батериски системи, Министерството ја следи практиката на европските земји и потребите на домашниот енергетски пазар. Складирањето на енергијата е стратешки важно и ќе се разгледуваат соодветни модели за поттикнување на инвестициите, при што ќе се земат предвид ефектите врз стабилноста на системот, развојот на обновливите извори, пазарните услови и расположливите финансиски механизми“, ни рекоа оттаму.

Според Анѓушев, поддршката што се нуди во некои земји  е сосем разбирлива затоа што преку неа се штити системот.

„Кога имате преинсталиран капацитет на фотоволтаици и државата трпи штета затоа што системот тешко се балансира, а се користат ресурси и од други држави кои чинат пари. Значи, државата плаќа за системот да се избалансира. Притоа го губиме потенцијалот да продаваме струја на другите држави. Воедно, во часовите кога е струјата скапа, ние наместо да трошиме струја од наши батерии, таа струја ја увезуваме. Би било паметно да се воспостави некаков систем на стимулација за луѓето да ги поставуваат овие батерии, да им се овозможи да имаат што е можно полесни административни процедури бидејќи не е тоа интерес само на инвеститорите, тоа е поширок интерес за целокупната економија а и технички интерес на преносниот систем на државата“, заклучува Анѓушев.