Kоинoт на Трамп и моралниот хазард - кој ја плаќа цената на политичката моќ

Постојат финансиски балони и постојат политички скандали. Меѓутоа, ретко, се случува тие два света толку да се испреплетат што веќе не е јасно каде завршува пазарот, а каде започнува злоупотребата на моќта. Токму тоа е случајот сега со крипто-паричка на Трамп ($TRUMP).

Мим-коинот поврзан со претседателот на најмоќната светска економија изгуби 94 отсто од вредноста во однос на својот историски максимум, пишува „Фајненшл тајмс“ (Financial Times). Според податоците на „Коинбејс“ (Coinbase), $TRUMP достигна највисока вредност од околу 74 долари во средината на јануари 2025 година, веднаш по лансирањето, а на почетокот на февруари 2026 година неговата вредност се движи меѓу 4 и 5 долари по токен.

Со други зборови, токен што во еден момент чинеше повеќе од 70 долари денес се тргува по цена што практично ја брише илузијата за „инвестиција“. За оние што влегоа во играта доцна, а тоа речиси секогаш се мали инвеститори, исходот беше предвидлив: масовни загуби. Но, оваа приказна не е за уште еден пропаднат крипто-проект, туку за тоа кој стои зад него и што тоа значи за тргувањето во услови на заматени граници меѓу политиката и берзата, односно меѓу дејствувањето и (не)одговорноста.

  Драматичен пад на паричката на Трамп од врвот на вредноста до денес

Foto: Coinmarketcap

Повеќето би рекле дека ваквите драматични падови се типични за криптовалутите, поради што и ги следи непопуларниот епитет „ризична имотна класа“. Меѓутоа, случајот со паричката на Трамп веќе не е само пазарен ризик, туку политички посредуван ризик.

Ако се навратиме на мим-коините како доге, пепе или шиба, таму ризикот е очигледен и уште понагласен отколку кај поутврдените парички како биткоинот, бидејќи вложувачите знаат дека „купуваат шега“, односно еуфорија. Кај паричката на Трамп, од друга страна, ризикот е замаскиран со политички авторитет. Со други зборови, пазарот не се однесува исто кога токенот го носи името на претседателот на САД и кога го носи името на жаба или куче.

Не е дека немало предупредувања.

Габор Гурбач, поранешен директор за стратегија за дигитална актива во инвестициската компанија „Ван Ек“ (VanEck) и основач на „Поинтс Вил“ (PointsVille), веднаш по лансирањето на крипто-паричката на Трамп изјави дека мим-коините „ја чинат Америка, претседателството и неговото семејство многу кредибилитет“, додавајќи дека последиците од лансирањето на токените на Трамп и Меланија „сè уште ни почнале“.

Повеќе од една година подоцна, последиците се тука.

 

 

Макс Кајзер, американски финансиски аналитичар, инвеститор и еден од најгласните, но и најконтроверзните поддржувачи на биткоинот, ја нарече паричката на Трамп со погрден израз. За дел од вложувачите, таков коментар можеби ќе беше доволен сигнал, но тоа не значи дека оние што не го послушале Кајзер се „виновни“. На крајот на краиштата, колку и да е стручно мислењето на Кајзер во оваа област, тоа сепак останува само „едно мислење“. Подеднакво наивни би изгледале и вложувачите што слепо ги следат, на пример, исклучиво советите на Кајзер

 

 

Навидум „најбезопасниот“ политички инструмент

Паричката на Трамп не настана како технолошки експеримент или обид за унапредување на финансискиот систем. Нејзината вредност не почиваше на употребливост, иновација или дури на основна економска логика. Единствениот реален капитал на таа паричка беше - името. Оттука, уште на старт можеше да се претпостави дека $TRUMP функционира повеќе како финансиски дериват на политички бренд, отколку како самостоен финансиски инструмент. Со него не се тргуваше врз основа на очекувани приходи или деловен модел, туку врз основа на емоции - лојалност или антипатија, идентитет и култура на конфликти во длабоко поделено американско општество.

Купувањето на овој токен, затоа, беше подеднакво политичка порака колку и шпекулативен потег. Токму тука лежи клучната разлика во однос на другите крипто-балони. Во случајот со $TRUMP, не стануваше збор само за обична потрага по брза заработка на крилјата на крипто-бумот, туку и за користење на политичката моќ како двигател на финансиската еуфорија. А еден од основните проблеми во таков сценарио е асиметријата на ризикот.

Според анализа објавена од „Ројтерс“ (Reuters), проектот преку надоместоци и во раната фаза на тргување генерирал десетици милиони долари, додека стотици илјади мали инвеститори останале со загуби — што не било исклучок, туку образец.

Кај ваквите проекти, првите актери и оние што го контролираат интензитетот на „жешката приказна“, воедно се и тие што излегуваат први, и тоа со профит, додека мнозинството влегува подоцна - водено од доверба, а не од факти и завршува со загуби. Гледано исклучиво финансиски, традиционално, таквиот однос веднаш би го отворил прашањето за манипулација на пазарот. Во крипто-светот тоа често се оправдува со тезата дека станува збор за „ризик што инвеститорот свесно го прифаќа“. Меѓутоа, кога лицето на тој ризик е претседателот на САД, таквото релативизирање тешко се брани.

Значи, на прашањето дали инвеститорите знаеле во што влегуваат, одговорот е краток - знаеле. Но, оваа приказна не може да се гледа само од „технички“ агол. Од една страна, паричката на Трамп немаше деловен модел, не ветуваше приходи, дивиденди или употребливост и јасно припаѓаше на категоријата мим-коини со екстремна волатилност; од друга страна, ризикот не беше неутрален, туку политички мотивиран - преку името и авторитетот што ја менуваа перцепцијата за тоа во што, всушност, се вложува.

Накусо, одговорноста на инвеститорите постои, но не е симетрична со одговорноста на оние што политичката моќ ја претворија во пазарен сигнал. Можеби е полесно да се каже дека инвеститорите испаднале наивни, но поискрено е да се каже дека волатилноста на паричката на Трамп всушност ги (раз)откри границите на системот што дозволува политичката моќ да се користи како финансиски мотор, без јасни правила, одговорност и последици.

 

Институционален вакуум

Да ја замислиме обратната ситуација — претседателот на Федералните резерви да промовира приватен финансиски производ; или американскиот министер за финансии да лансира шпекулативен инструмент наменет за пошироката јавност. Такво сценарио би било незамисливо, особено во актуелната американска политика, во која Трамп постојано ја поткопува довербата во првиот човек на Фед, Џером Пауел, затоа што „тој (Трамп) смета“ дека Пауел не си ја врши добро работата.

Претседателот на САД, инаку, има навика своите неистомисленици да ги напаѓа користејќи авторитет и навреди, а не аргументи. Кога монетарната политика не му служи на неговиот политички интерес, претседателот на Фед веднаш престанува да биде значајна фигура на една толку важна институција — и станува „некомпетентна мета“.

Ако Џером Пауел, во некој случај, издадел сопствен мим-коин, Трамп тоа би го доживеал како скандал, провокација и злоупотреба на функцијата — не затоа што верува во институционална етика, туку затоа што тоа директно би го поткопало неговиот наратив.

Лидерот на САД од Фед очекува две работи: да биде моќен, но не премногу независен, и да влијае врз пазарите, но во насока што нему (на Трамп) му одговара. Оттука, мим-коин на Пауел би бил „крајно неприфатлив“.

Прво, би ги разоткрил двојните стандарди. Ако претседателот на Фед не смее ни да твитне за каматните стапки без внимателно одмерен тон, како тогаш би можел да лансира шпекулативен токен? Токму тоа би ја оголило фактичката состојба дека Трамп си дозволува она што на другите им го оспорува. Второ, Пауел со тоа би демонстрирал политичка моќ — способност со едно единствено име да поттикне пазарна еуфорија. Реакцијата на Трамп, најверојатно, не би била расправа за етика, туку обвинување дека Пауел е „опасен“ за пазарите или „политички мотивиран“. И трето — веројатно најважно — коин на Пауел би ја поткопал основната хиерархија што Трамп се обидува да ја воспостави, а тоа е дека политиката има право да влијае врз пазарите, но институциите немаат право да ги користат пазарите за лични интереси.

Bloomberg

Меѓутоа, во сивата зона на крипто-светот, каде што регулативата често се повлекува пред наративот за „иновација“ (феномен, манија, еуфорија), границите со текот на времето се заматија. Паричката на Трамп јасно покажа колку далеку може да оди нормализацијата на судирот на интереси кога е добро спакувана во еуфорија.

Дури и ако формална правна одговорност не постои, политичка и морална би требало да постојат. Во овој случај, меѓутоа, тие изостанаа. А, ако ваквиот модел не се доведе под знак прашање, тогаш вложувачите во крипто или во други поризични облици на имот ќе останат трајно заробени во облак од огромен ризик — без никаква одговорност. Тоа е лудо возење за кое никој разумен не би купил билет.

Во моментот кога политичката моќ, без последици, станува финансиски мамец, пазарот престанува да биде неутрален и се претвора во средство за експлоатација. Со други зборови, пазарот повеќе не ја наградува проценката на ризикот, туку припадноста — а цената на крајот ја плаќаат поединците со трајно нарушена доверба во системот.

Падот на цената е најмалиот проблем

На крајот, иронијата е што падот на паричката на Трамп за повеќе од 90 отсто можеби и не е најлошото што се случи. Пазарите ќе заборават, графиците ќе се израмнат, ќе дојдат нови токени.

Она што останува е фактот дека е можно да се спои највисоката политичка функција во светот со најнискиот облик на финансиска шпекулација — и притоа тој спој да не предизвика никаква сериозна институционална реакција. Во таа смисла, паричката на Трамп не е само пропаднат мим-коин, туку симптом на нова пазарна болест - безгрижно уживање на моќта без контрола, одговорност и етика.

Ако ова е иднината на криптото, тогаш проблемот не е во волатилноста. Проблемот е во вредностите на системот.