Сонцето ќе ја штити Европа од летен струен удар

Производството на струја од сонце и ветер во Европската Унија лани за првпат беше поголемо од производството од фосилни извори. Според најновиот извештај на аналитичкиот центар „Ембер“, чија примарна цел е забрзување на зелената транзиција, во текот на 2025 година ветерната и сончевата енергија генерираа над 30 отсто од електричната енергија во ЕУ или 841 TWh. Сите фосилни извори заедно генерираа 29,0 отсто или 809 TWh струја.

Трендот на раст на обновливите извори на енергија е константен во последната деценија, се наведува во извештајот. „Овој раст забрза во последните пет години, кога нивниот удел во електричната енергија на ЕУ се зголеми за повеќе од 10 процентни поени (од 19,7 во 2020 година до 30,1 отсто во 2025 година). Ова е во силен контраст со падот на енергијата од фосилни извори во истиот период, која се намали за речиси 8 процентни поени - од 36,7 во 2020 година на 29,0 отсто во 2025 година“, наведуваат аналитичарите на „Ембер“.

Минатата година беше рекордна за производството на струја од сонце. Оваа енергија се зголеми за над 20 отсто, односно за 62 TWh (+20,1 отсто), во споредба со 2024 година. Ова зголемување може да се спореди со годишното производство на три француски нуклеарни електроцентрали.

Обновливите извори обезбедија речиси половина од електричната енергија во ЕУ во 2025 година (47,7 отсто, 1.331 TWh). И покрај необичните временски услови, уделот на обновливите извори остана стабилен во споредба со 2024 година (47,9 отсто).

Цените растеа и во 2025 година

Сепак, зголеменото производство прекуден не беше доволно за да го запре трендот на раст на цените на електричната енергија. Големопродажните цени на струјата, според „Ембер“, се зголемија во 21 земја од ЕУ во 2025 година во споредба со 2024 година. Најголем раст, од 22 отсто, е регистриран во Австрија, а најмал, од 3 отсто, во Грција.

Главната причина за овие зголемувања беа наглите скокови на цените во утринските и вечерните часови. Тоа се периодите кога најголем дел од струјата доаѓа од гас.

„Согорувањето фосилен гас обично е најскапиот начин за производство на електрична енергија. Во 2025 година просечната цена на електричната енергија од гас се движеше меѓу 101 евро/MWh и 112 евра/MWh низ ЕУ. За време на часовите со највисока употреба на гас во 2025 година цените во просек беа за 11 отсто повисоки отколку во 2024 година“, се наведува во извештајот.

Споредбата покажува дека во часовите кога чистата енергија (особено соларната) е поголема, обично меѓу 7 и 16 часот, големопродажните цени на електричната енергија пораснале само за 3 отсто.

Во Германија, на пример, цените на електричната енергија скокнаа за 19 отсто за време на периодите со висока употреба на гас, но пораснаа само за 8 отсто кога имало доволно сонце.

 

Можат ли сонцето и ветрот да ја заштитат Европа од струен удар?

Во текот на енергетската криза во 2022 година цените на струјата драматично се зголемија во текот на летните месеци. Двигател на цената беше трката на европските земји да ги наполнат складиштата со гас за претстојната зима.

Во моментов европските складишта за гас се исполнети околу 28 проценти, што е над пет процентни поени помалку во споредба со пред една година. Европскиот комесар за енергија Дан Јоргенсен ги повика земјите од ЕУ навремено да почнат да ги полнат складиштата со гас за да се избегне притисок врз цените на крајот од сезоната.

„Во споредба со 2022 година сме подготвени многу подобро. Сепак, нашата изложеноста на нестабилниот светски пазар е очигледна, па затоа е неопходно да се подготвиме за претстојната зима навремено и координирано. Што побрзо полнење на складиштата би овозможило искористување подолг период за складирање и поголема приспособливост на пазарните услови, со што би се ублажил притисокот врз цените и би се избегнал летниот метеж пред следната сезона“, рече тој.

Во март цените на гасот нагло се зголемија по почетокот на конфликтот на Блискиот Исток, особено по иранскиот напад врз најголемиот производител во Катар. Но засега високите цени на гасот не се пресликуваат на цените на струјата, затоа што производството од обновливи извори го ублажува ударот.

Македонската влада уверува дека струјата нема да поскапи

Цената на струјата за домаќинствата нема да се менува до јули годинава, а Владата уверува дека нема да има поскапување затоа што земјата располага со доволни количества јаглен, снабдувањето со електрична енергија на пазарот е стабилно, а има и доволно ресурси за домашно производство од обновливите извори на енергија.

„Во моментов ЕСМ има на располагање некаде околу 3.200 тони мазут, кои може да ги повлече кога сака, доколку има потреба. Акумулациите се над 40 отсто пополнети, што е доволно количество вода и за производство на електрична енергија и за земјоделците за наводнување. Деновиве во одредени моменти од денот ЕСМ продава на берзи и заработува од 100.000 до 150.000 евра на ден. Нема да има зголемување на цената на електричната енергија за граѓаните, така што целата состојба е под контрола“, изјави неодамна премиерот Христијан Мицкоски.

Што се однесува до компаниите што се на слободен пазар, тие не се целосно имуни на движењата на берзанските цени, но состојбата е многу подобра во однос на 2022 година.

„Токму затоа е важно што по 2022 година има силен раст на фотоволтаици и други ОИЕ, а тој раст веќе ја намали увозната зависност од електрична енергија. ФЕЦ веќе не е симболична инвестиција, туку реален фактор за поголема отпорност. Истовремено, многу индустриски и комерцијални капацитети инвестираа во сопствено производство од ОИЕ, со што иако не станаа целосно неутрални, станаа делумно заштитени. Моделот на потрошувачи-производители се шири и институционално се поддржува, што е важна промена за идната структура на потрошувачката и производството“, вели во изјава за „Блумберг Адрија“ Никола Битрак, главен извршен директор на „Коленко“ и член Македонската асоцијација за сончева енергија „Солар Македонија“.

Раст на цените не може да се исклучи, вели тој, затоа што соларната енергија помага, но не е доволна сама по себе, и натаму на земјата ѝ е потребна базна енергија.

„Колку ќе биде сериозен ризикот зависи од времетраењето на кризата и од регионалните канали за набавка. Тоа важи и за нафтените производи, гасот и увозната електрична енергија. Значи, високата пенетрација на соларната енергија ја намалува ранливоста, но не ја елиминира“, вели Битрак.

Што покажуваат пресметките од другите земји?

На пример, во Велика Британија цените на електричната енергија произведена од гас се зголемија за 42 отсто од почетокот на најновата глобална криза. Трошокот за производство на енергија од гас достигна 110,42 фунти за MWh во првите четири недели од кризата во споредба со 77,75 фунти за MWh во неделата пред тоа.

Но капацитетите од ветер и сонце изградени во последните пет години помогнаа да се намали производството на електрична енергија од гас во земјата, па се намалија и набавките на скапиот енергент. Доколку производството на енергија од гас во 2026 година не беше намалено во однос на нивото од 2021 година, трошокот за гас користен во производството на електрична енергија во првите четири недели од најновата криза со фосилни горива ќе беше за 52 отсто повисок. Наместо тоа, зголемениот капацитет на обновливи извори во Британија од последната криза го намали производството на гас за 39 отсто и избегна околу 7 милиони фунти дневни трошоци за набавки на гас.

За летово се очекува германското производство на соларна енергија да доживее силен раст, а тоа ќе помогне Европа делумно да се заштити од последиците од војната во Иран преку намалување на побарувачката за увоз на течен природен гас.

Соларното производство на најголемиот европски енергетски пазар ќе изнесува во просек околу 16,5 гигавати од април до септември, што е зголемување од приближно 31 отсто во споредба со минатата година, покажуваат податоците на „Блумберг НЕФ“. Тоа ќе ја намали побарувачката за гас за производство на електрична енергија за околу 29 отсто во истиот период, што е еквивалентно на околу девет товарни пратки со ЛНГ, пресметаа аналитичарите на „Блумберг“.