Во кое сценарио е Македонија: новиот конфликт ги буди стравовите од 2022 година

Инфлацијата во еврозоната дополнително ќе забрза поради војната на Блискиот Исток. Околу половина од испитаниците во анкетата што ја спроведе „Блумберг њуз“ велат дека сметаат дека изгледите за економскиот раст засега остануваат во голема мера непроменети, но за инфлацијата работите се потешки.

Цените на енергентите се главната причина за зголемениот инфлациски притисок. Во текот на вчерашниот ден цената на нафтата од типот брент во еден момент надмина 84 долари за барел, за потоа да се спушти на 81 долар.

Според економистите на „Блумберг“, ако цената на црното злато остане на ова ниво и во наредниот период, тогаш таа ќе има скромно влијание на инфлацијата и ќе предизвика млака реакција на централните банки во однос на затегнувањето на монетарните политики.

Најцрното сценарио на економистите на „Блумберг“ е цената на нафтата да достигне до 108 долари за барел. Во таков случај инфлацијата значително ќе забрза, а мерките на централните банки ќе зависат од очекувањата што ги имаат. Во секој случај, глобалните аналитичари велат дека секој раст на цената на енергентот од 5 отсто на годишно ниво додава 0,1 процентен поен на просечната инфлација.

Како реагираше Европа во 2022 година?

Исто како и сега во Иран, и во 2022 година на крајот на февруари Владимир Путин ја започна инвазијата во Украина. Веднаш потоа стигна реакцијата на пазарите на енергентите. Цената на нафтата тогаш беше значително повисока од денес. На првиот ден од нападот врз Украина, на 24.2.2022 година, типот брент се тргуваше по 99 долари за барел. По само една недела стигна до близу 113 долари, а до осми март се доближи до 128 долари за барел.

Сега растот на цените на нафтата почна од пониска основа. Во петокот пред воената интервенција, нафтата брент се тргуваше по цена од 72 долари за барел.

Цените на гасот со новата војна се почувствителни. Откако „Катар енерџи“, најголемиот снабдувач на Европа со течен природен гас (ЛНГ), го прекина производството по воените напади врз нивниот комплекс „Рас Лафан“, цените вртоглаво скокнаа и се на највисоко ниво во последните три години.

Во 2022 година цените на овој енергент достигнаа кулминација дури во август, што се преслика и на цените на струјата. Кризата се пренесе и во 2023 година

Скапите енергенти ја придвижија и инфлацијата во Европа. Пред почетокот на војната во Украина стапката беше над 5 отсто, а веќе во март се доближи до 7,4 отсто. Највисоката стапка во еврозоната беше достигната во октомври, 10,6 отсто.

Кампањата за зголемување на каматните стапки како одговор на инфлацијата почна во јули 2022 година, а до највисоките 4 отсто стигнаа во септември 2023 година. Потоа почна намалувањето. Сегашното ниво од 2 отсто важи од јуни лани. По последните настани, се прогнозира и ново зголемување на основната камата на ЕЦБ.  

Во Македонија реакциите беа побурни

Во 2022 година цените на дериватите во земјава забележаа драматичен раст. Бензините во правата недела од конфликтот во Украина поскапеа за 9, а дизелот дури за 23 денари.

По ваквите ценовни шокови беше поставен механизам за заштита на потрошувачите. Регулаторната комисија за енергетика прави секојдневни пресметки и утврдува дали се создадени услови за менување на цените. Вонредни одлуки се носат секогаш кога пресметките покажуваат дека во крајната малопродажна цена ќе има зголемување или намалување од најмалку 2 денара по литар за бензините, дизел-горивата и за екстра-лесното гориво.

„Со ваквиот пристап се обезбедуваат сигурност, стабилност и предвидливост на пазарот со нафтените деривати, а сѐ со единствена цел да се заштитат потрошувачите од големи ценовни осцилации“, објаснуваат од Комисијата.

Но силниот раст на енергентите веднаш се преслика на стапката на инфлација. Веќе во април 2022 година таа надмина 10 отсто. Врвот и во земјава беше во октомври, кога ДЗС измери близу 20 отсто.

Скапата струја предизвика раст на цените на сите производи, а смирувањето оди многу потешко отколку во еврозоната, каде што уште лани беа постигнати целните 2 отсто. Во земјава, 2025 година заврши со инфлација од над 4 отсто, а минатиот месец забави на 3 отсто.

На ваквите стапки НБРМ реагираше со зголемување на каматните стапки. Највисоката стапка од 6,3 отсто важеше од септември 2023 до август 2024 година. Од крајот на минатата година поради промена на оперативната монетарна рамка, каматата на благајничките записи изнесува 4 отсто, но монетарната политика не се менува и останува претпазлива.

Сегашните сценарија за Македонија се поумерени

И во моментов НБРМ внимателно ги следи сите поместувања поврзани со конфликтот на Блискиот Исток и е подготвена да реагира со соодветни инструменти доколку се појават поизразени и подолготрајни ефекти врз домашната економија.

„Засега, најверојатните сценарија се умерени, со оцени за побрзо смирување на воените операции, ограничени ефекти врз снабдувањето и цените на енергентите и помали економски последици. Доколку дојде до ескалација и ако се покаже дека ефектите од конфликтот се подолготрајни, со посилни притисоци врз инфлацијата и девизните резерви, централната банка има простор да реагира со повеќе инструменти за стабилизација што ѝ стојат на располагање“, изјави вицегувернерката Ана Митреска во интервју за телевизијата Телма.

Митреска посочи дека каналите преку кои може да се пренесе растот на светските цени на енергентите и кај нас се директни и индиректни. Директните се однесуваат на пренесувањето на овој раст директно врз домашните цени, како и врз вкупниот увоз.

Индиректните ефекти би ги почувствувале преку промените на економските изгледи на нашите трговски партнери, односно земјите од Европската Унија. Досегашните оцени за последиците од конфликтот за европската економија посочуваат на ограничени ефекти врз инфлацијата и растот или, со други зборови, нема очекувања за некои големи промени во надворешното опкружување за домашната економија гледано низ оваа перспектива.