Светот се врти кон нуклеарки, во Македонија сѐ уште се забранети

Конфликтот во Иран донесе високи цени на енергентите, кои се предвесник на нова битка со инфлацијата. Европа вторпат во четири години е изложена на ризик од рецесија, со оглед на тоа што облозите за затегнување на монетарните политики растат.

По почетокот на руската инвазија врз Украина, Европа го замени рускиот гас со енергент од Блискиот Исток, главно од Катар. Минатата година дури петтина од светските количества на течен природен гас помина низ Ормускиот Теснец, кој сега е блокиран.

Растечките цени на гасот во 2022 година предизвикаа значителен раст на цените на струјата, што сега не е случај поради бумот инвестиции во обновливи извори, но потребата за базна енергија што сонцето и ветрот не можат да ја обезбедат станува сѐ посилна.

Токму тоа е причината европските земји повторно да се вратат кон нуклеарните централи. Во деведесеттите години од минатиот век дури третина од струјата во Европа доаѓаше од нив, а сега само околу 15 отсто. Тоа, според претседателката на Европската Унија, Урсула фон дер Лајен, беше „стратешка грешка на Европа да се откаже од сигурен, достапен извор на енергија со ниски емисии“.

Европа ќе го поттикнува развојот на мали модуларни реактори

Европската комисија неодамна ја претстави стратегијата за поттикнување на развојот на т.н. мали модуларни реактори (SMR), технологија што многумина ја гледаат како клучна за замена на фосилните горива и задоволување на растечките потреби за енергија на вештачката интелигенција и центрите за податоци.

Фон дер Лајен најави дека тие треба да бидат оперативни во Европа до почетокот на 2030-тите. Како дел од стратегијата, комисијата ќе создаде гаранција од 200 милиони евра за поддршка на приватни инвестиции во технологијата, со финансиски средства што ќе доаѓаат од системот за тргување со емисии на ЕУ.

Според последниот извештај на Меѓународната агенција за енергија, до 2030 година нуклеарната енергија, заедно со обновливите извори, ќе генерира половина од вкупното количество електрична енергија во светот. Во извештајот уште се наведува дека тоа е значителен раст ако се земе предвид дека во моментов 42 отсто од вкупната струја доаѓа од овие два извора.

Кога станува збор само за нуклеарната енергија, извештајот покажува дека производството постави нов рекорд во 2025 година. Перспективата останува позитивна и во следните пет години. Растот ќе биде детерминиран од силната побарувачка за струја потребна за центрите за податоци за вештачка интелигенција.

Земјите се приспособуваат на новите потреби. На овој план предничи Јапонија, каде што повторно се активираат реакторите, Франција го зголеми  производството, а нови капацитети се градат во Кина, Индија и други земји. Најголемиот дел од растот до 2030 година ќе дојде од земјите во развој, со Кина, која сама ќе учествува со околу 40 проценти од глобалното зголемување.

Според Светската асоцијација за нуклеарна енергија (World nuclear association), 30 земји во светот разгледуваат, планираат или почнуваат нуклеарни програми. Други 20 земји покажуваат интерес на ова поле. Од европските земји, на списокот се македонските соседи Албанија и Србија, потоа Хрватска, Норвешка, Полска, Естонија, Латвија, Литванија, Ирска и Турција. Нови нуклеарни планови има и Бугарија, а Германија по 15 години се враќа на овој тип енергија. Италија ги разгледува сите опции по долги 40 години од затворањето на последниот нуклеарен реактор.

Србија

Србија ќе ги забрза подготовките за своите први нуклеарни централи, бидејќи се соочува со нагло зголемување на потрошувачката, а истовремено се обидува да ги укине застарените термоцентрали. Земјата планира да изгради нуклеарна централа, која би била готова до 2040 година.

Бугарија

На крајот на минатата година бугарската влада потпиша договорот со канадски конзорциум за продолжување на проектот на „Козлудој“ за изградба на два реактора. Договорот, проценет на „стотици милиони евра“, ќе обезбеди специјализирани технички консултантски услуги и надзор на управувањето со проектот за сите негови главни фази. Целосната сума, пак, потребна за изградба на двата нови реактора се проценува на најмалку 13 милијарди евра.

Словачка

Американскиот министер за енергетика Крис Рајт и премиерот на Словачка, Роберт Фицо, на почетокот на оваа година во Вашингтон потпишаа меѓувладин договор за продлабочување на соработката во цивилната употреба на нуклеарната енергија, во обид да се намали зависноста на земјата од руските енергетски резерви. Договорот предвидува изградба на нова реакторска единица од 1.200 мегавати на локацијата Јасловске Бохунице. Постојните нуклеарни централи во Јасловске Бохунице и Моховце покриваат повеќе од половина од потрошувачката на електрична енергија на Словачка.

Полска

Земјата планира да има нуклеарен реактор до 2036 година како дел од планот за диверзификација на енергетското портфолио. Во проектот се вклучени американските компании „Вестингхаус“ ( Westinghouse Electric Co.) и „Бехтел“ (Bechtel Group Inc.). Вкупната проценета цена на првата централа е околу 53,4 милијарди долари.

Во Полска пред 15 години беа затворени нуклеарните централи, а сега и јавноста е позитивно расположена за ваквите проекти. Во плановите сакаат да се вклучат и децата на милијардерот Зигмунт Солорз преку учество на нивната енергетска компанија.

Италија

Речиси 40 години откако Италија го затвори својот последен нуклеарен реактор - и 15 години по неуспешниот обид да се поништи таа одлука - тимот на премиерката Џорџа Мелони се консултира со експерти и води дискусии за тоа како да се рестартира производството на атомска енергија.

Официјалните лица бараат да видат каква нуклеарна технологија би можеле да увезат. Тие се заинтересирани и за големи нуклеарни централи, како и за таканаречени мали модуларни реактори, кои, во теорија, може да се изградат поевтино и побрзо. Поддржувачите велат дека овие мини-реактори би можеле да помогнат во замена на фосилните горива и да ги напојуваат енергетски гладните вештачка интелигенција и центри за податоци.

Албанија

Во 2023 година Албанија и Италија постигнаа договор за изградба на нуклеарка во Албанија. Инвестицијата тешка 4 милијарди евра треба да резултира со нуклеарна централа, со моќност од 1.500 мегавати.

Германија

И оваа земја пред 15 години одлучи да ги затвори нуклеарките, а во 2023 година беше затворен последниот реактор. Сепак, минатата година земјата повторно стана полноправна членка на асоцијацијата „Нуклеар Европа“ (Nucleareurope).

Иако Германија моментално не управува со нуклеарни централи, земјата е дом на повеќе компании од синџирот на снабдување и циклусот на гориво. Таа игра клучна улога во европскиот нуклеарен синџир на вредност, особено бидејќи политичкиот пејзаж во земјата се развива кон попозитивна рамка за нуклеарната енергија.

„Енергијата од ветропарковите е само преодно решение, а во иднина Германија ќе мора да се потпре на енергијата од нуклеарна фузија“, изјави неодамна германскиот канцелар Фридрих Мерц.

Според него, долгорочната цел на Берлин е Германија прва во светот да пушти во работа комерцијален фузиски реактор, по што другите методи на производство би станале непотребни. Нуклеарната фузија, за разлика од класичната нуклеарна енергија заснована на цепење на атомите (фисија), подразбира спојување на лесните атомски јадра во потешки, при што се ослободуваат огромни количества енергија.

Естонија

Земјата има план до 2050 година да биде јаглеродно неутрална, за таа цел се планира постепено напуштање на производството од нафтени шкрилци и изградба на нуклеарни постројки. Два реактора треба да бидат готови до 2035 година.

Литванија

Ова е уште една од земјите што под притисок на Европската Унија во 2009 година го затворија последниот реактор, а некогаш дури 70 отсто од струјата во Литванија била генерирана од нуклеарните постројки. Во јуни 2024 година парламентот на Литванија ја усвои новата Национална стратегија за енергетска независност, која ја вклучува нуклеарната енергија како стратешка опција. Стратегијата предвидува донесување одлука за воведување мали модуларни реактори (SMR) до 2028 година, со прва единица од околу 500 MWe која би започнала со работа до 2038 година и до 1,5 GWe капацитет до 2044 година.

Турција

Земјата развива планови за воспоставување нуклеарни постројки од 1970 година, а сега овие планови се клучен дел од економскиот раст на Турција.

Една нуклеарка финансирана од Русија веќе е во градба, а француско-јапонски конзорциум треба да почне со градба н автор-објект. Кина во партнерство со американска компанија чека во редот за третата нуклеарка.

Македонија

„Блумберг Адрија“ во повеќе наврати пишуваше дека во земјава сѐ уште е во сила закон од времето на СФРЈ со кој се забранува изградба на нуклеарки. Експертската јавност во земјава, пак, е поделена за тоа дали е потребно укинување на забраната и изградба на нуклеарни централи во земјава.

Според професорот од Машинскиот факултет во Скопје, Ристо Цицонков, Македонија засега не треба да влегува во ваков проект затоа што е скап.

Професорот Дејан Трајковски од Техничкиот факултет во Битола смета дека земјава треба да го следи глобалниот тренд иако станува збор за скапа инвестиција, од околу 4,8 милиони евра по мегават инсталирана моќност. Но, според професорот, нуклеарките произведуваат електрична енергија со полна моќност 24/7, па брзо ги враќаат вложените средства.