Што значи ескалацијата на тензиите меѓу Иран и САД за нафтата?

Растечките тензии меѓу САД и Иран веќе ги кренаа цените на нафтата на највисоко ниво во последните шест месеци. Трговците со нафта внимателно следат дали ќе дојде до натамошна ескалација што би можела да го наруши производството на сурова нафта во Иран или да ја натера владата во Техеран да ја блокира клучната поморска рута што ја користат неколку големи извозници на енергија во регионот.

САД распоредија значителен воен капацитет во регионот, а американскиот претседател Доналд Трамп изјави дека размислува за ограничен напад врз Иран, додека врши притисок врз неговата влада брзо да постигне договор за ограничување на нуклеарната програма. Напад или потег на Иран за ограничување на пристапот до Ормускиот Теснец, преку кој минува околу една четвртина од светската нафта што се транспортира по море, би можел да има последици за глобалните пазари на нафта.

Колку е значајна нафтената индустрија на Иран?

Влијанието на Иран е намалено во последните години поради долгогодишните санкции и ограничените странски инвестиции. Вкупно, земјата учествува со околу 3 отсто во глобалната понуда, со производство од приближно 3,3 милиони барели дневно.

Производството на нафта во Иран е погодено од санкции и недоволни инвестиции
Квартално производство на сурова нафта

Bloomberg

Иран започна да ја развива својата нафтена индустрија на почетокот на 20 век, под будното око на британската влада, која настојувала да обезбеди сигурни извори на снабдување. Децении подоцна земјата стана основачка членка на Организацијата на земјите извознички на нафта (ОПЕК) и се искачи до позицијата втор најголем производител во рамките на картелот. На својот врв, во средината на 1970-тите, Иран беше меѓу најважните светски снабдувачи со нафта, со удел од повеќе од 10 отсто во глобалното производство на сурова нафта.

Тоа водство почна да се распаѓа по Иранската револуција во 1979 година, кога новиот режим ги истера странските компании од нафтениот сектор, со што беа ограничени инвестициите и пристапот до странска експертиза. Производството на сурова нафта нагло опадна и никогаш повеќе не се врати на рекордните нивоа.

Исламската Република сепак го зголеми извозот по завршувањето на војната меѓу Иран и Ирак кон крајот на 1980-тите, со цел да го поддржи економскиот раст. Европските и американските енергетски компании со текот на времето се обидоа повторно да влезат во секторот. Но тие напори пропаднаа во 2018 година, кога првата администрација на Трамп се повлече од иранскиот нуклеарен договор, меѓународен договор за ограничување и надзор на нуклеарната програма на земјата, во замена за укинување на санкциите и повторно ги воведе санкциите.

Денес Иран е четвртиот најголем производител на нафта во рамките на ОПЕК, зад Саудиска Арабија, Ирак и Обединетите Арапски Емирати, според податоците за производство за јануари.

Иран е четвртиот најголем производител во ОПЕК
Удел во вкупното производство на нафта на картелот по земји членки во јануари 2026 година

Bloomberg

Кој купува иранска нафта?
Соочен со меѓународните санкции, Иран сега се потпира на Кина, која презема околу 90 отсто од неговиот извоз на сурова нафта. Таа им се продава на независни рафинерии со значителен попуст.

Иако официјалните царински податоци укажуваат дека Кина нема увезено иранска сурова нафта од средината на 2022 година, пратките се одвиваат преку нетранспарентни трговски мрежи и таканаречена „темна флота“ од претежно постари танкери. Тие текови достигнаа речиси 1,25 милион барели дневно во јануари, наспроти 898.000 барели дневно една година претходно, покажуваат податоците од аналитичкиот центар и компанија за следење бродови „Кплер“ (Kpler Ltd.).

Меѓу другите земји што продолжиле да купуваат ирански товарни пратки е и Сирија.

Како би влијаел нов конфликт врз глобалниот пазар на нафта?
Голем дел од производството на Иран, до 2 милиони барели дневно, завршува во кинеските рафинерии, кои би биле принудени да бараат алтернативни извори на снабдување доколку дојде до сериозно нарушување на тоа производство.

Но поголемиот ризик лежи во заканата за Ормускиот Теснец, столбот на глобалното снабдување со нафта, преку кој Саудиска Арабија, Ирак, Обединетите Арапски Емирати и Катар транспортираат голем дел од својата сурова нафта.

Зошто Ормускиот Теснец е толку важен?
Ормускиот Теснец е тесен морски премин што го поврзува Персискиот Залив со Арапско Море. Иранската влада претходно изјави дека има капацитет да воведе поморска блокада во периоди на засилени геополитички тензии, иако досега никогаш целосно не го блокирала пловниот пат. Доколку дојде до нарушување на овој клучен трговски теснец, во ризик би се нашле испораките на нафта, течен природен гас и течен нафтен гас од Ирак, Кувајт, Саудиска Арабија и Обединетите Арапски Емирати.

Низ теснецот дневно минуваат околу 16,5 милиони барели нафта, вклучувајќи го и најголемиот дел од иранскиот извоз. Саудиска Арабија извезува најмногу преку оваа поморска рута, со приближно 5 милиони барели дневно, но може да ги пренасочи пратките преку нафтовод долг околу 746 милји што се протега преку кралството од исток кон запад до пристаниште на Црвено Море, каде што нафтата се товари на бродови за понатамошен транспорт. И Обединетите Арапски Емирати можат да го заобиколат овој теснец, транспортирајќи околу 1,5 милион барели дневно преку нафтовод што завршува на Оманскиот Залив.

Затворање на Ормускиот Теснец најверојатно би ги нарушило испораките на нафта од Блискиот Исток кон Азија. Во јуни, кога во регионот ескалираа тензиите за време на 12-дневниот конфликт меѓу Израел и Иран, референтната цена за супертанкер што превезува 2 милиони барели сурова нафта од Блискиот Исток кон Кина нагло порасна.

Ормускиот Теснец е клучна излезна точка за извозот на нафта и гас од Блискиот Исток
Иран соопшти дека има капацитет да го затвори теснецот во периоди на засилени тензии

Bloomberg

Колку е важна нафтата за иранската економија?
Извозот на нафта останува клучен столб на иранската економија, и покрај долгогодишните напори за намалување на зависноста од суровата нафта и диверзификација кон тешка индустрија, текстил и рударство.

Нафтениот сектор придонел со околу 2 процентни поени во растот на БДП на Иран во 2023 година, година во која економијата порасна за околу 5 отсто, што јасно покажува колкав удел имала нафтата во вкупниот економски раст.

Иако санкциите го принудија Иран да ја продава својата нафта со значителен попуст во однос на меѓународните референтни цени за да привлече купувачи, земјата сепак остварила проценети приходи од околу 2,7 милијарди долари само во ноември. Процената се базира на пресметки на „Блумберг“, со дисконтна цена од 45 долари за барел, по одбивање на трошоците за транспорт и други давачки.

Сепак, приходите од нафта би можеле дополнително да бидат под притисок доколку кампањата на Трамп за „максимален притисок“ врз Иран, која вклучува серија американски санкции од неговото доаѓање на власт, ги обесхрабри кинеските купувачи. Дополнителен удар врз заработката би следувал и доколку иранската влада ги намали цените за да ѝ конкурира но руската сурова нафта, која се продава по многу пониски цени.