Хрватска е втора во светот по производство на врвни фудбалери - како?

Бројката што објаснува сè е 4,81. Толку славни фудбалери на милион жители, според податоците на проектот „Пантеон“ (Pantheon) на Универзитетот МИТ (MIT), произведе Хрватска во последните 165 години. Повеќе од Холандија и Аргентина, повеќе од Шпанија, Италија, Белгија и Бразил заедно. Единствено што е подобро од тој резултат е Уругвај, со 11,3, но тоа е посебна приказна.

Во пресрет на Светското првенство 2026 година, истражувањето на аргентинскиот економист Даниел Штејнигарт, објавено во билтенот „Атлас“ (The Atlas), потсетува на нешто што премногу се зема здраво за готово  - успехот на Хрватска во фудбалот, неговата големина и причините за него.

Проектот „Пантеон“ на МИТ ја мери глобалната препознатливост на јавните личности според бројот на јазични верзии на нивната страница на Википедија и зачестеноста на посетите. Од илјада најславни фудбалери во историјата, родени меѓу 1850 и 2015 година, Хрватска има 4,81 на милион жители. Уругвај предничи со 11,3, но Хрватска го држи второто место пред Холандија (4,58) и Аргентина (3,82).

Зад тој апстрактен број стои конкретна листа: Лука Модриќ, Звонимир Бобан, Давор Шукер, Иван Ракитиќ, Марио Манџукиќ, Матео Ковачиќ, Роберт Просинечки... Секој од нив оставил трага која ги надминува границите на најпопуларниот спорт во светот, во медиумите, во културната меморија, во разговорите што се воделе на десетици јазици.

Франција, земја со 68 милиони жители и два трофеја светски шампион, постигна скор од 1,12. Германија, со четири трофеи, 1,22. Бразил, кој во општата свест е синоним за фудбал, само 1,44.

Динамо Загреб и извозната машинерија

Кога се зборува за хрватскиот фудбалски систем, секогаш, порано или подоцна, се стигнува до едно место  - Максимир. Динамо Загреб е, според глобалните стандарди, една од најефикасните академии во светот. Студија која ги анализираше играчите кои поминале најмалку три сезони во младинските погони меѓу 15 и 21 година, покажа дека Динамо, гледано според минутите одиграни во петте најголеми европски лиги, е на шестото место во светот, веднаш зад Ајакс, Ривер Плејт, Спортинг Лисабон, Бока Јуниорс и 1860 Минхен.

Од младинскиот погон на Динамо излегоа Модриќ (Реал Мадрид), Матео Ковачиќ (Манчестер Сити), Јошко Гвардиол (Манчестер Сити), Дани Олмо (Барселона) и десетици играчи кои ја формираа основата на репрезентацијата во последните 30 години.

На Мундијалот 1998 година, кога Хрватска дебитираше како самостојна држава и веднаш освои бронзен медал, седум од 23 играчи во тимот на Чиро Блажевиќ беа производ на Динамо. На Мундијалот 2018 година, кога Хрватска стигна до финалето и загуби од Франција, тој број порасна на десет. Од сите клубови на планетата, Динамо даде најмногу свои играчи кои настапија во финалниот натпревар на Светското првенство.

Извозна сила која не зависи од трофеи

ЦИЕС (CIES Football Observatory), независна истражувачка институција за фудбалска аналитика, ја рангираше Хрватска како прва земја во светот според извозот на фудбалери по жител. Меѓу 2020 и 2025 година, 855 хрватски играчи настапувале во странски лиги, во 63 случаи во Италија, но и низ Азија, Америка и остатокот од Европа. Квантитетот создава квалитет.

HINA/Damir Senčar

Хрватска е осма според апсолутни бројки. Кога ќе се стави во однос со популација од четири милиони жители, нема рамна. Таа логика не е иста како логиката на Бразил или Англија. Бразил извезува бидејќи има 215 милиони луѓе и не може да го апсорбира сиот талент што го произведува. Хрватска извезува бидејќи целиот систем, од најрана возраст, е структуриран околу тоа играчот што побрзо да се пласира на пазар кој може да го плати повеќе отколку што може домашната лига.

Југословенски корен кој не смее да се заборави

Секоја анализа на хрватскиот фудбал што не го зема предвид југословенскиот период е нецелосна. Поранешна Југославија беше, парадоксално, исклучително конкурентна спортска држава. Играчите од Хрватска со децении се натпреваруваа во југословенската Прва лига во сериозна конкуренција со клубови кои беа на ниво на европски титули. Играчите што излегуваа од неа беа, според сите достапни мерила, поподготвени за европско ниво од играчите кои доаѓаат од помали и помалку конкурентни домашни лиги.

Репрезентацијата на Југославија беше, во текот на целото свое постоење од 1920 до 1992 година, редовен учесник на Светските првенства и европските натпреварувања. Третото место на Мундијалот во 1930 година во Уругвај, четвртото место на Светското првенство во 1962 година во Чиле, финалињата на Европското првенство во 1960 и 1968 година  - сето тоа во директна конкуренција со тогаш доминантните западноевропски и јужноамерикански селекции.

Тој систем не исчезна со распадот на државата, туку се трансформираше. Она што исчезна беше големината на домашниот пазар. Наместо една силна лига со 18 клубови од шест републики, останаа мали, сиромашни домашни лиги кои мораа што побрзо да ги продаваат талентите. Иронично, таа потреба стана предност. Динамо Загреб не можеше долго да ги задржи Модриќ или Ковачиќ, финансиски не беше во таква позиција, а веќе ги немаше ниту ограничувањата од поранешниот систем според кои играчот требаше да наполни 28 години за меѓународен трансфер. Динамо продаваше, а со тие продажби ја финансираше следната генерација.

Америка како тест на отпорноста

За Хрватска, Мундијалот 2026 е тест на транзиција. Златната генерација  - Модриќ, Ракитиќ, Манџукиќ, Ловрен, Перишиќ  - веќе си замина, а останаа само потсетници на деновите на најголема слава. Модриќ има 40 години и игра за Милан. Перишиќ сè уште е во составот. Но зад нив доаѓаат Јошко Гвардиол, Патар Сучиќ, Јосип Станишиќ и други играчи кои се формирани во академијата на Динамо Загреб или во европски клубови, и кои поминале низ истиот систем што ги формираше нивните претходници.

Хрватска е во Групата Л со Англија, Панама и Гана. На хартија, проодна група, но теренот секогаш е друга приказна.