Македонија не е исклучок: Се плашевме од картички, сега сета приватност ја делиме со четбот

Ако до пред неколку години се плашевме да платиме електронски, несигурни за безбедноста на личната сметка, сега не само што немаме такви бариери туку и речиси секојдневно влегуваме во долги разговори со четботови.

На што се должи оваа промена во толку краток рок? Експертите велат дека оваа промена не е случајна, туку е резултат на повеќе паралелни развојни процеси во повеќе сектори.

Лилјана Пецова-Илиеска, програмска директорка за приватност и интернет во ИМПЕТУС, вели дека пресвртницата дојде со пандемијата, кога онлајн плаќањата станаа неопходни.

„Кога технологијата станува дел од секојдневието (е-банкарство, е-управување, е-трговија), психолошката бариера опаѓа“, вели таа во разговор за „Блумберг Адрија“.

Погодноста го намалува стравот

Според неа, не се смени нашата перцепција туку се сменија технологијата, пристапот и можностите. Следствено, се сменија навиките и процесите за користење онлајн услуги.

„Погодноста ја надминува перцепцијата на ризик. ВИ-алатките денес штедат време, генерираат содржини, анализираат податоци. Корисноста ја ‘засенува’ загриженоста. Но довербата не значи целосно разбирање за тоа како функционираат алатките за преработка на податоци. Голем дел од корисниците користат ВИ без да ги разберат моделите на обработка на податоци, алгоритамската логика или потенцијалните ризици“, вели Пецова-Илиеска.

И тука доаѓаме до дигиталната писменост и прашањето како тие онлајн услуги да се користат на безбеден начин. Факт е дека постојаната употреба на вештачката интелигенција нѐ прави ранливи затоа што сме значително изложени на виртуелните пријатели.

„Ранливоста денес е повеќеслојна. Изложени сме преку оставање дигитални траги (метаподатоци, локација, навики). Платформите креираат профили за таргетирање, за директен маркетинг или индиректно профилирање за други цели на дезинформации и манипулација - алгоритмите фаворизираат содржини што имаат поголема ангажираност - тоа привлекува повеќе читаност“, вели нашата соговорничка.                   

Од социјални мрежи до трговија со деца На крајот на јануари Канцеларијата на Обединетите нации за дрога и криминал (UNODC) објави случај за трговија со деца во Македонија. Имено, полициски службеник, обучен од Канцеларијата за работа со напредни техники за сајбер-истраги за идентификување и решавање случаи на трговија со луѓе, помогна да се извлечат податоци од телефонот на осомничен и откри видеодоказ за трговија со деца. Се утврди дека детето жртва било контактирано преку социјални мрежи, каде што трговецот стекнал доверба преку директни пораки. За само три дена властите успеале да ја потврдат локацијата на жртвата и да уапсат 12 соучесници. Платформите каде што децата и тинејџерите бараат пријателство и прифаќање може да бидат злоупотребени од трговците, кои често објавуваат измамнички огласи за работа или промовираат експлоататорски услуги. Користејќи ги јавно достапните лични информации и анонимноста на интернетот, трговците воспоставуваат контакт со потенцијални жртви и ги регрутираат онлајн, се наведува во објавата на Канцеларијата.

  

Децата се особено ранливи

Државната статистика објавува податоци за лица што користат интернет на возраст од над 15 години, за помладите од нив не се води статистика, но јасно е дека бебињата веќе не јадат без телефон или таблет. А токму децата се и најранливи.

„Децата немаат развиен критички капацитет. Тие се подложни на алгоритамска зависност, не ја разбираат комерцијалната логика на платформите. А тоа е постојано да те влече назад кон содржинска зависност. Едно е да се користат дигитални алатки во образовни процеси, а сосема друго е да се остави тој простор достапен за децата без никакви ограничувања. Во тој случај само ја намалуваме одговорноста на возрасните (технолошките компании и државата) и не ги заштитуваме децата“, вели Пецова-Илиеска.

                    

Како да се заштитиме? Според Пецова-Илиеска, има повеќе начини: 1. Индивидуално ниво (сајбер-хигиена): двостепена автентикација (2FA), проверка на дозволи за апликации, ограничување на споделувањето лични податоци, критичко читање содржини. 2. Семејно и образовно ниво: дигитална писменост од најрана возраст, разговори со децата за алгоритмите, не само за „опасни лица“, поставување јасни временски граници. 3. Регулаторно ниво: примена на европските стандарди (DSA, GDPR), надзор над платформите, обврска за транспарентност, сертификација, усогласување. Без регулација, товарот целосно паѓа врз поединецот - што не е реално во дигиталната економија, каде што алгоритмите имаат огромна моќ.

Регулацијата е неопходна

На глобално ниво, во тек се два процеса. Од една страна, во САД најголемите технолошки гиганти се соочуваат со тужби поради зависноста што наводно ја создаваат, а повеќе европски држави најавуваат регулација за пристапот на децата до 14 години до социјалните мрежи.

За нашата соговорничка е неопходна регулацијата чија главна цел е да се реши проблемот на преголема зависност од дигитални платформи - особено кај младите и децата.

„Јас поддржувам воведување и поставување стандарди - по примерот на европските регулативи. Регулацијата е потребна затоа што платформите имаат транснационална моќ, алгоритмите директно влијаат врз психолошкиот развој на младите, државата има обврска да создаде заштитна рамка за децата“, вели таа.

Во земјава во тек е онлајн петиција „Нашите деца не се алгоритам“, а резултатите се поларизирани. Едни ја поддржуваат регулацијата како чекор кон одговорност на платформите, додека други ја перципираат како ограничување на слободата на интернет.

„Но ова не е прашање на цензура, туку на баланс меѓу иновација и заштита. Не смееме да западнеме во технофобија, но ни во техноромантизам. ВИ, дигиталните платформи и алгоритмите се алатки. Прашањето е кој ги контролира, со каква транспарентност и со какви заштитни механизми, кој ги собира податоците и врши дополнителна обработка и за какви цели итн. Довербата треба да се темели на сериозен пристап, регулација, договорни механизми, механизми за пријавување, едукација и одговорност - не на слепа фасцинација од ВИ и дневнополитички изјави“, вели Пецова-Илиеска.