Компјутерската моќ станува нова стока, Хрватска веќе инвестира 50 милијарди

Лери Финк, извршен директор на „Блекрок“ (BlackRock), најголемиот инвестициски фонд во светот со повеќе од 11 билиони долари средства под управување, минатата недела изјави дека со компјутерската моќ наскоро ќе се тргува на финансиските пазари како што денес се тргува со нафта, гас или пченица.

Во исто време, Хрватска ја објави најголемата приватна инвестиција во својата историја: ВИ дата-центарот „Пантеон АИ“ (Pantheon AI) во Топуско, вреден 50 милијарди евра. Станува збор за проект чија вредност е приближно еднаква на половина од годишниот БДП на Хрватска.

Овие два настана покажуваат колку брзо се менува глобалната економија. Дата-центрите стануваат стратешки ресурс околу кој се формира сосема нов пазар.

Хрватска влегува во инфраструктура што регионот засега не може да ја следи

Додека повеќето земји во регионот сè уште зборуваат за дигитализација, Хрватска практично веќе влезе во европската трка за ВИ инфраструктура. На самитот „Три мориња“ во Дубровник кон крајот на април, американскиот конзорциум „Пантеон Атлас“ (Pantheon Atlas) објави дека во Топуско ќе гради еден од најголемите ВИ дата-центри во Европа. Изградбата треба да почне на почетокот на 2027 година, додека целосното пуштање во работа е планирано за 2029 година.

Размерите на проектот тешко можат да се споредат со остатокот од регионот. Словенија развива ВИ инфраструктура во Марибор вредна околу 150 милиони евра. Србија кон крајот на април пушти во употреба нов суперкомпјутер во Државниот дата-центар во Крагуевац, додека вредноста на новиот дата-центар се проценува на околу 50 милиони евра.

Разликата во големината на проектите тешко може да се прикаже на ист графикон. Инвестицијата од 50 милијарди евра во Топуско е приближно 330 пати поголема од проектот во Марибор и околу 1.000 пати поголема од вредноста на новиот дата-центар во Крагуевац. Таквиот сооднос укажува дека Топуско се разгледува како потенцијален европски ВИ јазол.

Доколку проектот се реализира во најавениот обем, инвестицијата од 50 милијарди евра би претставувала најголем приватен проект во историјата на Хрватска и еден од најголемите инфраструктурни потфати во Европа. Токму поради неговата големина, во Хрватска во последните недели се води дебата за енергетската, финансиската и оперативната изводливост на проектот.

Причината поради која капиталот доаѓа токму во Хрватска нема многу врска со самото Топуско.

Хрватска на инвеститорите истовремено им нуди неколку предности: членство во ЕУ и НАТО, релативно достапно земјиште, постабилна регулаторна рамка и висок удел на обновливи извори на енергија. Во време кога ВИ-компаниите бараат локации за инфраструктура што троши количества електрична енергија споредливи со оние на помали градови, тоа станува сериозна конкурентска предност.

Дополнително, инфраструктурата во Западна Европа е практично исполнета. Франкфурт, Лондон, Амстердам, Париз и Даблин имаат рекордно ниски слободни капацитети на дата-центрите, додека ограничувањата во снабдувањето со енергија станаа главна пречка за понатамошниот развој на ВИ-индустријата.

„Пазари како Германија, Холандија или Ирска веќе се прилично заситени, што отвора простор за нови играчи како Хрватска“, изјави за „Блумберг Адрија“ Ален Делиќ, заменик-претседател на Хрватското здружение на менаџери за безбедност.

Најголемиот дел од најавената инвестиција не се однесува на градежни работи во Хрватска. Во современите ВИ дата-центри меѓу 80 и 90 отсто од вкупниот капитал се троши за набавка на компјутерска опрема, пред сè графички процесори на „Енвидија“ (Nvidia), мрежна инфраструктура и системи за ладење. Со други зборови, од најавените 50 милијарди евра најголемиот дел би завршил кај глобалните технолошки добавувачи, а не во локалната економија.

Прашањето за енергијата е уште посериозно. ВИ дата-центрите што користат стотици илјади најсовремени графички процесори денес трошат меѓу еден и два гигавати електрична енергија. Тоа е моќност споредлива со еден нуклеарен реактор или со околу 20 отсто од вкупниот производствен капацитет на хрватскиот електроенергетски систем. Поради тоа, во Хрватска во последните недели се води дебата како таквата инфраструктура би била финансирана, напојувана и изградена во пракса.

Термински договори за компјутерска моќ веќе постојат

Идејата за тргување со компјутерска моќ можеби звучи апстрактно, но таков пазар практично веќе постои.

Американската „КорВив“ (CoreWeave), компанија која започна како фирма за рударење криптовалути, денес управува со 43 дата-центри и повеќе од 250.000 графички процесори за вештачка интелигенција. Нејзините најголеми клиенти, меѓу кои се „Мета“ (Meta) и „Опен еј-ај“ (OpenAI), однапред резервираат компјутерски капацитети преку повеќегодишни договори вредни десетици милијарди долари.

Тоа е особено важно затоа што ВИ инфраструктурата стана ограничен ресурс. Најнапредните графички процесори на „Енвидија“ (Nvidia) се распродадени години однапред, додека времето на чекање за приклучување на големи дата-центри на електроенергетската мрежа во одделни европски градови надминува пет, па дури и десет години.

Финк во тоа гледа основа за создавање пазар на фјучерс-договори за компјутерска моќ. Исто како што денес постојат термински пазари за енергенси, метали или земјоделски производи, инвеститорите сè посериозно ја разгледуваат можноста и компјутерските капацитети да се стандардизираат како финансиска актива.

Доколку пазарот дополнително созрее, следниот чекор би можеле да бидат стандардизирани финансиски деривати за ГПУ капацитети. Тоа би им овозможило на фондовите, банките и компаниите да купуваат и продаваат идни ВИ капацитети без директно да поседуваат дата-центри, а дата-центрите во Србија, Хрватска и Словенија би можеле да ја продаваат својата компјутерска моќ и да остваруваат приходи. Во пракса, компјутерската моќ би станала нова класа финансиска актива.

Компјутерската инфраструктура влегува во билансите на компаниите

За финансиските директори и технолошките компании ова повеќе не е само ИТ-тема. Ако цената на компјутерската моќ стане пазарно променлива, тогаш компаниите што користат ВИ системи добиваат нов вид оперативен ризик. Трошокот за ГПУ инфраструктурата би можел да варира слично како цените на електричната енергија, гасот или горивата.

Поради тоа, компаниите што развиваат сопствени ВИ производи сè почесто преминуваат од модел на плаќање „по користење“ кон долгорочни резервации на капацитети. Големите корисници сакаат предвидливи трошоци и загарантиран пристап до инфраструктурата во време кога побарувачката расте многу побрзо од понудата.

Тезата на Финк дека со компјутерската моќ ќе се тргува како со нафта денес звучи амбициозно. Сепак, фактот што најголемите светски ВИ компании веќе резервираат капацитети години однапред покажува дека пазарот се формира многу побрзо отколку што се очекуваше.

Регионот се движи во добра насока, но доколку Хрватска успее да изгради инфраструктура од најавениот обем во Топуско, за првпат една земја од регионот би станала сериозен извозник на ВИ капацитети за остатокот од Балканот и за Централна Европа. Тоа би значело промена на улогите, во која компјутерската моќ станува подеднакво важна како енергетската инфраструктура или транспортните коридори.