Македонија и регионот не се исклучок: Колку нè чини оваа војна?

Дека историјата се повторува, можеби најдобро се гледа на примерот на американската (и израелската) политика на Блискиот Исток. Последната епизода на бесмислени војни поради кои страда целиот свет ја започна Доналд Трамп, кој во партнерство со Бенјамин Нетанјаху го нападна Иран пред нешто повеќе од еден месец. Поводот за војната, судејќи по некохерентните изјави на Трамп, не му е јасен ниту нему. Уште помалку е јасно како ќе заврши сето тоа – дури и со постигнато примирје – но затоа многу добро знаеме какви последици ќе има конфликтот врз глобалната економија

Катастрофално е можеби малку тежок збор за да се опише исходот ако по некое чудо војната заврши брзо, но е сосема коректна процена ако конфликтот се одолжи или дури ескалира. Глобалната економија сè уште во голема мера зависи од нафтата, а блокадата на Ормускиот Теснец низ кој поминува една петтина од светското снабдување ја турка цената на барелот нагоре и, последично, ги зголемува цените на сè

Владите во земјите од регионот ќе настојуваат да ги ублажат последиците со веќе видени мерки – ограничување на цените на горивата. Но инфлацијата не се скротува толку лесно. Тоа можеби најмногу го чувствуваат граѓаните на Хрватска, на кои растот на цените им ги пустоши домашните буџети веќе со години, а ни во другите земји од регионот не е многу подобро. Како што времето одминува, сè поизвесно е дека поскапувањата и овој пат, како и во 2022 година, ќе станат хронични.

Брз крај на војната би можел да биде само почеток на проблемите

Ако војната на Блискиот Исток заврши утре, тоа не значи дека светската економија веднаш ќе закрепне. Напротив, последиците ќе се чувствуваат уште долго. Колку долго? Го прашавме главниот економист на Хрватската стопанска комора (ХГК), Горан Шаравања.

„Прво, танкерите мора да се вратат на соодветни позиции за повторно непречено да го снабдуваат светот и со нафта и со нафтени деривати. Бидејќи не станува збор за авиони, тој процес ќе трае со месеци, а не со денови, додека во меѓувреме производството на нафта мирува. Второ, ќе биде потребно време земјите од Блискиот Исток да го вратат производството на нафта и гас на предвоените нивоа. Кувајт, на пример, проценува дека ќе му бидат потребни три-четири месеци за враќање на предвоеното ниво на производство, но со напомена дека допрва треба да се утврди дали лежиштата се оштетени, во кој случај дел од производството би можел трајно да се изгуби. Катар, освен што прогласи виша сила во врска со производството на течен природен гас и процени дека 17 отсто од извозните капацитети се оштетени во иранските напади врз постројката Рас Лафан, проценува дека ќе му бидат потребни од три до пет години за санација на штетите и враќање на производството. Дополнително, сè уште не ги знаеме размерите на штетата на иранско-катарското гасно поле Јужен Парс, кое пред неколку недели беше бомбардирано од израелските сили“, детално образложи Шаравања.

Во понегативно сценарио, ако војната потрае подолго, неминовно следуваат пад на побарувачката и значително забавување на економскиот раст, бидејќи ваков обем на недостиг од нафта, нафтени деривати, гас, ѓубрива, хелиум, сулфур и слично на подолг рок влијае врз производствените процеси, расположливите приходи и домашната побарувачка, напоменува Шаравања.

По овој доста депресивен вовед, да видиме како државите од регионот Адрија се справуваат со растот на цените и загрозувањето на животниот стандард на граѓаните.

Блумберг Адрија

 

Хрватска – неславен шампион по инфлација

Инфлацијата во Хрватска, за жал на нејзините жители, не е никаква новост, но најновата ескалација поттикната од растот на цените на енергентите ги фрла во очај.

Според првата процена на Државниот завод за статистика (ДЗС), годишната стапка на инфлација мерена со националниот индекс на потрошувачки цени (CPI) во март достигна 4,8 отсто, што е значително повеќе од 3,8 отсто забележани во февруари.

Уште поголема причина за загриженост е податокот на „Евростат“ според кој Хрватска, со хармонизирана стапка на инфлација (HICP) од 4,7 отсто, повторно се искачи на врвот на неславната листа меѓу 21 членка на еврозоната.

Анализата на главните компоненти на индексот открива дека главен двигател на овој ценовен удар е категоријата енергија. Цените на енергентите во март беа дури за 11,3 отсто повисоки отколку во истиот месец минатата година. Тоа, секако, може „да се должи“ на ескалацијата на конфликтот со Иран.

Значаен придонес кон повторното разгорување на инфлацијата во Хрватска имаат и услугите, кои на годишно ниво се поскапи за 7,8 отсто, додека во однос на февруари пораснаа за 0,7 отсто. Цените на храната, пијалаците и тутунот, кои имаат најголем удел во потрошувачката кошница, пораснаа за поумерени 3,9 отсто на годишно ниво.

Depositphotos

 

Со практично двојно повисока стапка на инфлација од просекот на еврозоната и монетарна политика во рацете на Европската централна банка (ЕЦБ), која мора да се води според сите земји членки, Хрватска го дочека и второто поголемо поскапување на горивата на бензинските пумпи во последниот месец, па така литар дизел (во моментот на пишување на текстот) достигна 1,85 евро, бензинот 1,66, додека синиот дизел, кој најмногу се користи во земјоделството и рибарството, достигна цена од 1,36 евро за литар.

Владата продолжи да ги ограничува цените и да ги намалува акцизите за да го ублажи ударот од поскапувањата, но премиерот Андреј Пленковиќ порача дека повеќе нема простор за ограничување на цената на дизелот, бидејќи акцизите се исцрпени, а маржите на дистрибутерите се минимални.

„Ние, кога станува збор за еуродизелот, го исцрпивме целиот дел од акцизата што се однесува на приходот на државниот буџет. Постои минимален дел што е европска акциза. Пишувавме до Европската комисија, изразивме желба да навлеземе и во тој дел од акцизите за да можеме и на тој начин да влијаеме врз крајната цена на литар од тоа гориво. Тие ќе го анализираат тоа, постои процедура. Сметаме дека тоа е можност за сите членки на Унијата, особено ако кризата ескалира. Од друга страна, сè уште имаме можност за измена на Законот за ДДВ“, изјави Пленковиќ.

Што уште можат да направат властите за барем делумно да го олеснат животот на граѓаните, кои инфлацијата сè посилно ги „оданочува“, повторно го прашавме главниот економист на Хрватската стопанска комора Шаравања. Тој исто така повикува на дејствување на ниво на ЕУ, за сите земји членки да можат релативно рамномерно да реагираат на ситуацијата.

„Некои од мерките, и во Хрватска и во ЕУ, сигурно ќе бидат насочени кон ограничување на потрошувачката на енергија. Станува збор, на крајот, за голем шок на страната на понудата, кој не може да помине без пад на побарувачката. Истовремено, би очекувал помош за најзагрозените слоеви на населението. Овде е многу важно да се каже дека Централниот регистар на население наскоро ќе стане оперативен, па Владата ќе има пристап до информации за имотот на населението, што ќе ѝ овозможи многу поквалитетно да ја насочи помошта кон најпотребните. Покрај подобрувањето на ефектите од мерките на социјалната политика, Владата со тоа треба да ја зајакне и фискалната позиција. Како што гледаме во десеттиот пакет мерки, повеќе од половина од средствата се насочени кон среднорочни и долгорочни мерки за зајакнување на отпорноста на економијата. Може да очекуваме уште такви мерки“, порачува Шаравања.

Тој додава дека модерната економија, сепак, на крајот почива на фосилни горива, па владите мора да обезбедат извори на енергија. Шаравања потсетува дека италијанските власти поведоа иницијатива за одложување на затворањето на термоцентралите на јаглен до 2038 година, додека и Германија размислува во истиот правец.

„Тешко е да се очекува, поради растот на премијата на ризик, дека ќе се реализираат планираните инвестиции во истражување и производство на нафта и гас на Блискиот Исток на среден рок. Во тој контекст, би било илузорно да не се очекува дека сите земји ќе заземат попрагматичен пристап кон фосилните горива и ќе поттикнат активности во областа на истражување и производство на фосилни горива, како и развој на нуклеарни технологии, со истовремено барање дополнителни подобрувања во енергетската ефикасност во транспортот, градежништвото и индустријата. Така се постави Западот и по нафтените шокови во 1970-тите години“, смета Шаравања.

Со други зборови, зелената транзиција се става на пауза штом ќе се појават проблеми со енергентите. На тоа сме сведочеле повеќепати низ историјата, последен пат пред неколку години, по нападот на Русија врз Украина. Прагматизмот во вакви ситуации го победува идеализмот, но тоа не е правило во политиките на Европската Унија туку, напротив, токму поради тоа и се наоѓаме во енергетски незавидна позиција.

Голем скок на инфлацијата и во Северна Македонија

Инфлацијата и во Македонија повторно зема замав. Според најновите податоци на Државниот завод за статистика, во март годишната стапка порасна на 4,9 отсто. Тоа е забележлив скок во споредба со февруари, кога изнесуваше 2,9 отсто.

Почетниот шок, уште на почетокот на март, се случи на бензинските пумпи. На почетокот на конфликтот со Иран, горивото дизел се продаваше по цена од 71 денар за литар. Во првата недела од април цената достигна 95 денари за литар, а беше формирана со владини мерки и попуст од три денари за литар од најголемиот снабдувач на бензински пумпи во земјата, компанијата „Окта“. Без тие интервенции, цената на дизелот би била 110 денари за литар.

Првиот чекор за намалување на ценовниот шок го презеде владата со намалување на данокот на додадена вредност (ДДВ) од 18 на 10 отсто. „Владата се одлучи за многу силна фискална мерка. Се откажа од значителен износ. Вишокот што би го прибрала во буџетот од поскапите горива, одлучи на некој начин да им го врати на граѓаните. Намалувањето е дури и поголемо од она што би го прибрала од поскапите горива“, изјави за „Блумберг Адрија“ Борче Треновски, универзитетски професор и претседател на Здружението на економисти.

Две недели по првата мерка, Владата укина и дел од акцизите, чиј ефект, според економистите, не е толку голем како намалувањето на дел од ДДВ.

„Овие одлуки се директен одговор на барањата и реалните потреби на граѓаните и компаниите. Ова е најбрзиот начин да се ублажи ударот и да се спречи ширење на поскапувањата низ целата економија. Ова е интервенција што го прекинува синџирот на поскапувања. Со стабилизација на цената на горивото се штитат и цените на храната, транспортот и услугите“, изјави премиерот Христијан Мицкоски.

Сепак, податоците за инфлацијата во март покажуваат дека најголемиот удар бил врз цените на храната, каде што годишниот раст изнесува 7,5 отсто.

Привремено олеснување

Затоа, за Васко Костов, предавач на Универзитетот „Хајделберг“ во Скопје, мерките се аналгетици, односно ја намалуваат болката само краткорочно.

„Потребни се долгорочни структурни решенија, а не ад хок мерки што се преземаат во паника. Работата не е да се гаснат пожари во август, туку да се подготвиме за следната сезона за да не се случат. Доживуваме аграрен парадокс. Од земја што во поранешна СФРЈ имала капацитет да прехрани 20 милиони луѓе, станавме земја што увезува храна за помалку од два милиона луѓе. Кога увезувате, не увезувате само производ, туку увезувате и туѓа криза, туѓи трошоци за транспорт, туѓа инфлација. Денес сме пасивни приматели на цени“, истакна тој за „Блумберг Адрија“.

Компаниите сè уште не ги почувствувале целосно проблемите што ги носи затворањето на Ормускиот теснец. Освен нафтата, растат и цените на металите, главна суровина за македонската индустрија.

„Во услови на раст на цените на овие суровини, компаниите се соочуваат со зголемени трошоци за набавка, намалена добивка и зголемен притисок врз ликвидноста. Освен тоа, растот на цените на суровините индиректно влијае врз инфлацијата, преку зголемување на цените на производите“, изјави за „Блумберг Адрија“ Владанка Трајкоска, директорка на компанијата „Раде Кончар – сервис и поправка на електрични производи“ и претседателка на Организацијата на работодавци.

Ова зголемување на цените на производите не може навремено да се пренесе на крајните потрошувачи, што претставува дополнителен проблем во целата ситуација.

„Со оглед на тоа што договорите што ги имаат компаниите се долгорочни и договорно фиксни, постои ограничена можност за навремено пренесување на зголемените трошоци врз крајните корисници, што дополнително ја влошува економската стабилност на компаниите“, објаснува таа.

Малите и средните претпријатија исто така ќе бидат силно погодени. Според Ромео Костадинов, потпретседател на македонската Федерација на стопански комори, за нив се потребни целни мерки, бидејќи од пандемијата во 2020 година ова е трета последователна криза.

Исцрпени резерви

„Без државна поддршка, нивната борба за опстанок ќе биде тешка. Ова е трета последователна криза, веќе немаат резерви“, рече тој.

Според мислењето на експертите, следните мерки за заштита на животниот стандард, особено на ранливите категории граѓани, треба да бидат понасочени. Можеби треба да се размисли и за користење на државните нафтени резерви, но мора да се земе предвид и цената по која тие во иднина ќе се надополнуваат, бидејќи состојбата во државата не е добра.

„Јавниот долг изнесува околу 60 отсто од БДП и е на работ на одржливост. Силните фискални мерки што Владата сега ги користи ќе создадат дополнителен притисок, а на крајот некој ќе мора да ја плати цената - или државата, или компаниите, или граѓаните. Затоа ни е потребна рамнотежа што ќе се постигне со таргетирани мерки - таму каде што се најпотребни“, вели Треновски.

И тука се јавува потребата од уште една рамнотежа, онаа меѓу инфлацијата и растот. „Одржувањето рамнотежа меѓу борбата против инфлацијата и економскиот раст е уметност. Но ако инфлацијата се засилува, дел од економскиот раст мора да се жртвува, бидејќи во спротивно штетата од неконтролирана инфлација ќе биде поголема отколку од понизок економски раст. Ако инфлацијата порасне и дојде до стагфлација, ќе биде тешко да се свртат работите“, изјави поранешниот министер за финансии, академик Таки Фити, за „Блумберг Адрија“.

Според него, ако конфликтот потрае, ќе бидат потребни ребаланс на буџетот и рационализација на трошоците.

„Мерките што сега се преземаат ќе резултираат со пониски приливи во буџетот. А ако работите продолжат вака, понудата на нафта ќе се намали на светските берзи. Единствен спас во таква ситуација се рационализација на трошоците и екстремно штедење. Дефинитивно ќе мора да се направат ребаланс на буџетот и намалување на непродуктивните буџетски трошоци за да се издржат годината и кризата“, рече Фити.

Институтот за економски истражувања и политики „Фајнанс тинк“ има три сценарија за движењето на инфлацијата во Северна Македонија до крајот на годината, а колку подолго трае конфликтот, толку сценариото е понегативно. Според основното сценарио, стапката на инфлација во 2026 година сигурно ќе биде повисока од претходните проекции и ќе изнесува 3,5 отсто. Од друга страна, според екстремното сценарио, ќе порасне на 8,2 отсто.

Што се однесува на економскиот раст, ММФ предвидува дека реалниот раст на БДП ќе забави на 3,1 отсто во 2026 година. Минатата година заврши со раст на БДП од 3,5 отсто.

Depositphotos

Брз пренос на растот на цените во БиХ

Економскиот аналитичар Фарук Хаџиќ во разговор за „Блумберг Адрија“ вели дека ситуацијата околу Ормускиот Теснец во овој момент повеќе не може да се набљудува исклучиво како геополитички ризик, со оглед на развојот на настаните, бидејќи сега постојат и елементи на конкретен енергетски шок, кој веќе навлезе во нивото на раст на цените и на другите производи.

Во текот на март цената на нафтата брент порасна за повеќе од 55 отсто, од ниво под 80 долари на над 110-115 долари за барел, со пазарни очекувања дека, во случај на подолго затворање на теснецот, би можела дополнително да расте, што веќе би било опасно и катастрофално за светската економија.

„Истовремено, процените упатуваат дека потенцијално се загрозени до 20 отсто од глобалното снабдување со нафта, односно 13-14 милиони барели дневно, што е клучна разлика во однос на претходните нарушувања, со оглед на тоа што сега станува збор за реално физичко нарушување на страната на понудата“, објаснува Хаџиќ.

За Босна и Херцеговина тоа речиси веднаш значеше многу директен и брз пренос врз цените на горивата, па така дизелот на почетокот на март изнесуваше околу 2,55 конвертибилни марки (КМ) за литар, а во рок од неколку недели на некои бензински пумпи ја надмина границата од 3,50 КМ, што е раст од приближно 40 отсто.

„Овој раст всушност сè уште е помал во споредба со скокот на цените на нафтата на светскиот пазар, што значи дека постои дополнителен простор за корекција нагоре ако високите цени потраат. Со други зборови, дел од шокот сè уште не е целосно пренесен на домашниот пазар, бидејќи клучниот канал на инфлација во БиХ е токму преку цените на дизелот“, додава Хаџиќ.

Дизелот е доминантен инпут за транспортот, земјоделството и индустријата, а секое зголемување на неговата цена се пренесува низ цените на храната и основните производи. Емпириските податоци од други пазари покажуваат дека ваков шок може краткорочно да додаде околу еден до два процентни поени на инфлацијата, што во контекст на Босна и Херцеговина значи премин од зона на „ниска инфлација“ назад во зона на значителен раст на цените. Проблемот е што тој ефект не е веднаш видлив во статистиките, но домаќинствата брзо го чувствуваат преку секојдневните трошоци.

Неизвесноста е еден од најголемите проблеми

Друг често занемарен канал е логистиката. „Затворањето или ограничувањето на преминот низ Ормускиот Теснец исто така ги зголемува трошоците за транспорт и осигурување, покрај веќе споменатиот раст на цените на горивата. Веќе се бележат промени во рутите на танкерите и зголемување на трошоците за испорака, што значи дека стоката физички патува подолго и стигнува поскапа до Европа. За Босна и Херцеговина, која логистички е увозник на енергија и суровини и извозник на полупроизводи, тоа значи двоен удар, пред сè преку поскапи инпути и поскап транспорт“, вели тој.

Ефектот врз домашните компании, особено малите и средните, е многу конкретен и мерлив, нагласува Хаџиќ.

Како што вели тој, ако се претпостави дека трошокот за енергија и транспорт во структурата на трошоците на индустриските компании често изнесува 10-20 отсто, тогаш глобалниот раст на цените на енергијата од 30-50 отсто лесно може да значи зголемување на вкупните трошоци за работење од пет до 10 отсто.

„Во сектори како металите, обработката на дрво или транспортот, тоа директно ја „јаде“ профитната маржа, која веќе е ниска, што значи дека во такво опкружување компаниите немаат многу опции - или да ги зголемат цените, што ја намалува конкурентноста, или да ги намалат трошоците, што често значи одложување инвестиции или притисок врз растот на вработеноста“, вели тој.

Според него, третиот дел од проблемот е неизвесноста.

„Важно е да се напомене дека ова во никој случај не претставува класичен цикличен раст на цените, бидејќи никој, па ни компаниите, не може да предвиди колку ќе чини барел нафта за еден месец, дали тоа ќе биде 90, 120 или 150 долари“, заклучува Хаџиќ.

Во практика, тоа може да доведе до намалување на нарачките, пократки договори и поголеми „сигурносни маржи“, што дополнително го забавува нивото на економската активност.

Колку подолго трае војната толку се потешки последиците

Кога станува збор за Србија, Милојко Арсиќ, професор на Економскиот факултет на Универзитетот во Белград, процени дека, ако војната на Блискиот Исток продолжи, домашната економија би можела да се соочи со забрзување на инфлацијата, раст на каматните стапки, а може и со рецесија до крајот на оваа година. Практично сè зависи од траењето на конфликтот меѓу Израел и САД со Иран, како и од закрепнувањето по непријателствата.

Соговорникот на „Блумберг Адрија“, пред објавата на официјалните податоци, изрази очекување дека првиот ефект од овие настани врз економскиот амбиент во Србија ќе се види токму во извештајот за инфлацијата за март. „Мислам дека инфлацијата на пазарот на енергија ќе влијае врз инфлацијата во Србија, преку раст на цените на увозните производи, зголемување во дејностите каде што енергијата се користи како суровина и слично“, рече професорот. Неколку дена подоцна, претседателот на Србија, Александар Вучиќ, објави дека, според прелиминарните податоци, стапката на инфлација во март изнесувала 2,8 отсто во споредба со 2,5 отсто во февруари.

Како што додаде Арсиќ, „ефектот врз вкупната инфлација ќе биде поголем ако високите цени подолго се задржат и се исцрпат краткорочните мерки, како што се намалување на акцизите на нафтените деривати, административни ограничувања на цените на горивата и интервенции од стоковните резерви“, бидејќи „сето тоа има ограничен рок на траење“.

Во моментот на пишување на текстот најавеното намалување на акцизите од 60 отсто сè уште не беше спроведено, бидејќи законски е можно намалување од 20 отсто - износ за кој давачката е намалена. Сепак, ако намалувањето од 60 отсто би се применувало до крајот на оваа година, се проценува дека фискалните загуби би можеле да достигнат една милијарда евра. Во тој случај некои од расходите би морале да се намалат за да се контролира буџетскиот дефицит, нагласува Арсиќ.

Тој напоменува дека „можеби веќе постои мала интервенција со резервите“, а кога станува збор за административните ограничувања на цените, потсетува дека цените на нафтените деривати во Србија веќе подолго време се одредуваат секој петок. Според него, одржувањето на цените на исто или слично ниво носи ризик од пренесување на загубите врз производителите и дистрибутерите на нафта и „тие кратко можат да го издржат тоа, но по некое време ќе го намалат производството, ќе дојде до недостиг, така што тоа повеќе не може да се одржи“.

Раст на каматите како лек за инфлацијата

Во текот на вториот квартал инфлацијата би можела да ја достигне горната граница на целниот опсег од 4,5 отсто, процени тој. „Што ќе се случува понатаму зависи од цените на енергентите и политиките на Владата и Народната банка на Србија.“ Тој не ја исклучува можноста за зголемување на референтната каматна стапка, со тоа што тоа не би можело да го спречи влијанието на светските цени на енергентите врз инфлацијата, но ќе влијае врз ограничување на растот на инфлациските очекувања и може да ги ублажи секундарните ефекти, односно прелевањето врз другите производи.

Покрај растот на инфлацијата како прва клучна последица, би дошло и до намалување на државните приходи и зголемување на веќе споменатиот фискален дефицит, бидејќи државата губи дел од своите приходи со намалувањето на акцизите на горивата.

На прашањето дали постојат уште некои фискални амортизери што би можеле да се искористат за ублажување на економските последици од блискоисточниот конфликт, Арсиќ ги издвојува субвенциите за одредени компании. „Ако некои компании, на пример, се погодени од контролата на цените - треба да им се дадат субвенции. Ако не ги зголемиме цените на гасот во земјата иако тие пораснале, а потоа ’Србијагас’ има загуби и не може да им плати на Русите за гасот, тогаш тоа би го платила државата.“ Тоа, пак, води до раст на расходите и фискалниот дефицит, па спаѓа во мерки што се применливи краткорочно, но не и долгорочно.

Трета последица би можела да биде зголемување на трошоците за работење, особено во индустриите што се големи потрошувачи на енергија или ја користат енергијата како суровина. „Тоа доведува до намалување на обемот на активности, на пример, во индустријата за пластика и во производството на вештачки ѓубрива.“

Црниот облак на рецесијата

„Забавувањето на економската активност може да доведе до рецесија, не само во Србија туку и во светот.“

Економистите проценуваат дека економскиот раст оваа година веројатно ќе биде понизок од планираниот, не само поради растот на цените на енергентите туку и поради воведувањето данок на јаглерод при извозот во ЕУ, како и неизвесноста околу иднината на српската нафтена индустрија, што дополнително ги влошува изгледите за раст во 2026 година. Тука е и прашањето за структурните проблеми на самиот модел на економски раст, како и исходот од претстојната земјоделска сезона.

Исто така, Арсиќ смета дека, ако војната на Блискиот Исток продолжи и светските цени на енергентите останат високи, ребаланс на државниот буџет ќе биде неопходен, но не го очекува во првата половина од годината, туку подоцна, бидејќи недостигот од приходи може да се финансира од буџетските резерви и дополнително задолжување.

Според неговата процена, државата во моментов сигурно може да ги сервисира своите обврски кон странство, имајќи предвид дека отплатата на надворешниот долг главно се врши преку рефинансирање и дека Србија моментално има непречен пристап до меѓународните финансиски пазари благодарение на својот кредитен рејтинг, како и дека трошокот за задолжување сè уште е понизок од трошокот на кредитите што се рефинансираат.

Од друга страна, ако блискоисточниот конфликт трае кратко, потенцијалните шокови за домашната економија може да се амортизираат токму преку трите веќе споменати мерки: намалување на акцизите, користење на резервите и административно ограничување на цените, според соговорникот. „Тоа подразбира не само брз крај на војната туку и обновување на снабдувањето со нафта и гас во краток временски период, што е можно под услов потребната енергетска инфраструктура да не е сериозно оштетена.“

Говорејќи за притисоците врз логистиката и премиите за осигурување, професорот рече дека досега нарушувањата во синџирите на снабдување се првенствено поврзани со транспортот на енергентите.

„Ако веќе не е можно да се извезува преку Персискиот Залив, тогаш можеби е безбедно преку Црвено Море. Сега, ако војната се прошири и таму почнат судири, тоа би значело заобиколување на Африка, што значително би ги зголемило трошоците. Што се однесува на самиот транспорт, енергијата е многу важен елемент - бродовите што превезуваат, како што знаеме, користат нафтени деривати, па цените на транспортот во тој случај исто така растат. Засега нема општо нарушување на синџирите на снабдување и нема причина да се очекува такво нешто, освен ако, на пример, не се затвори Суецкиот Канал. Тогаш тоа би било проблем за сите производи од Кина, а ако мора да се заобиколува Африка, тоа би довело до намалување на понудата на тие производи и зголемување на трошоците“, заклучи Арсиќ.

Словенија: на погрешно место, во погрешно време

Словенија и нејзината економија војната ги затекна во многу чувствителен момент, непосредно пред парламентарните избори, поради кои фокусот на политичарите беше насочен кон борбата за власт, а не кон можните последици од конфликтот со Иран.

Тоа е голем проблем за економијата бидејќи, според економистите, војната по своите економски последици значително ќе ги надмине временските рамки на тековната година. „Не можеме да избегнеме повисока инфлација“, изјави Бојан Иванц, главен економист на Стопанската комора на Словенија (ГЗС), дури ни по склучувањето привремено примирје во Заливот.

„Можеби ќе можеме да се радуваме на пониски цени во третиот квартал“, внимателно е оптимистичен Иванц.

Предизборниот контекст во Словенија е важен не само поради пренасочувањето на вниманието и енергијата на премиерот Роберт Голоб кон тешкото формирање влада туку и затоа што во предизборната атмосфера глобалната енергетска криза доби карактер на политизирана пресметка меѓу најголемиот трговец со гориво во земјата и владата.

Имено, владата ја обвини управата на „Петрол“ дека намерно создава недостиг од гориво на пумпите (особено дизел) и на тој начин фрла лошо светло врз (не)дејствувањето на владата. Од компанијата одговорија дека проблемот не е недостиг од  гориво, туку зголемена побарувачка на бензинските пумпи поради најавеното зголемување на малопродажната цена на горивото и разликите во цените во соседните земји, што предизвика навала од странци да купуваат поевтино гориво во Словенија.

Оставајќи ја настрана војната со зборови, Словенците добија увид во она што ги очекува во првите недели од војната со Иран. Недостигот од гориво и предвидените зголемувања на цените на енергијата прво ја погодија првата алка во синџирот на снабдување на економијата - логистиката. Во својот апел до владата, Стопанската комора наведе дека „секторот на патниот транспорт се соочува со ситуации во кои горивото не е достапно на поединечни продажни места или количествата се ограничени“. Што, според нив, „директно го загрозува обезбедувањето на транспортните услуги, предизвикува доцнења, ги зголемува трошоците и ги нарушува синџирите на снабдување“. Нарушувањата, предупредија оттаму, би можеле да имаат „непосредни последици за логистичкото снабдување на економијата и општеството во целина“.

Државата една недела предоцна ја ограничи снабденоста со гориво и за физички и за правни лица, изјави економистот Богомир Ковач за РТВ Словенија кон крајот на март. На прашањето за последиците врз словенечката економија и корпоративниот сектор, тој одговори песимистички: ни се закануваат инфлација, повисоки каматни стапки, пад на економскиот раст и, на крајот, рецесија.

Тој беше критичен и кон временската рамка на владините мерки за справување со растечките цени на енергијата. „Пред сè, владата може да се погрижи за чувствителните професионални потрошувачи, како што се земјоделците, почувствителната индустрија, и таму да се обиде да ги надомести недостигот од количества од една страна и цената од друга“, предложи тој во однос на компензацијата на притисоците врз корпоративниот сектор.

Предвесници на кризата

Петер Пишек, претприемач во камионскиот транспорт и претседател на Секторот за транспорт при Занаетчиско-претприемачката комора на Словенија (ОЗС), ги сумираше проблемите на превозниците на следниов начин: „Ситуацијата е критична; ако државата не реагира веднаш, вистински колапс на синџирите на снабдување може да се случи за многу кратко време“.

Според него, поскапувањето на енергијата и логистичките проблеми се првите предвесници на претстојната криза. „Оваа криза повеќе не е проблем на превозниците, туку е проблем на државата. Без гориво нема транспорт, без транспорт нема храна, лекови и функционална економија“, беше јасен Пишек.

Цените на горивата во Словенија пораснаа на историски нивоа од почетокот на војната - дизелот поскапе за речиси 30 отсто и во моментов чини дури 1,894 евро за литар. На прес-конференција кон крајот на март, Весна Нахтигал, директорка на Стопанската комора, ги предупреди политичарите на застојот и ја повика владата да преземе конкретни мерки „со моментален позитивен и предвидлив ефект врз компаниите“. Првата жена на деловната заедница истакна дека сегашната влада мора да ги усвои „во форма на итни интервентни мерки“. Меѓу нив издвои ограничување на цената на електричната енергија за компаниите, соодветно намалување на мрежната такса и пониско оданочување на енергентите.

„Ги повикуваме политичарите да бидат единствени, да соработуваат и брзо да дејствуваат“, рече Нахтигал, наведувајќи конкретни мерки за намалување на оптоварувањето од електричната енергија, природниот гас, нафтата и моторните горива.

Depositphotos

Владата веќе донесе некои мерки поради енергетската криза, односно намалување на акцизите, со што го ублажи растот на цените на одделни горива, на што додаде пазарно засновани структурни мерки и ослободување на стоковните резерви.

Како што изјави извршниот директор на Стопанската комора на Словенија, Митја Гореншчек, за „Блумберг Адрија“ пред иранската криза, словенечката економија веќе се соочувала со голем број структурни предизвици - од економското забавување на најголемиот партнер Германија, преку скапа енергија и бирократски пречки, до растечка конкуренција од земјите од јадранскиот регион (особено Босна и Херцеговина) и трендот на деиндустријализација.

Нахтигал процени дека наведените предизвици за словенечките претприемачи само ќе се влошат со иранската криза. „Во последните четири години индустриското производство се намали за 4,4 отсто“, рече таа, наведувајќи ги како причини значителниот раст на трошоците за работна сила и неконкурентните цени на електричната енергија во Словенија. Влошувањето на ситуацијата на Блискиот Исток и затворањето на Ормускиот Теснец само дополнително ги зголемуваат цените на сите енергенти, додаде таа.

Стопанската комора на Словенија и Министерството за економија, туризам и спорт оваа недела се договорија за формирање работна група за справување со последиците од кризата.

Потенцијални мерки

Меѓу можните мерки што владата во заминување ги разгледува за да ги ублажи трошоците за храна за претприемачите во прехранбената индустрија, според најавите на министерката за земјоделство Матеја Чалушиќ, е и намалување на ДДВ за храната, иако Министерството за финансии во февруари се спротивстави на тоа. Според неа, понискиот ДДВ обично не се одразува во намалување на цените. „ДДВ претставува многу квалитетен извор на јавни финансии, поради што експериментите со намалување на ДДВ обично се ризични. Јавните приходи сигурно би се намалиле, додека користа од тоа е неизвесна“, го коментираше предлогот претседателот на Фискалниот совет Даворин Крачун.

Освен енергентите, главниот економист на Стопанската комора на Словенија, Иванц, ја истакна и кризата во снабдувањето со голем број производи базирани на енергенти (алуминиум, вештачки ѓубрива, пластика и слично). Клучниот ризик за Европа и Словенија останува прелевањето на растот на цените на енергијата врз крајните цени на моторните горива, електричната енергија, храната и многу други производи. За Словенија тоа значи дополнителен притисок врз трошоците на компаниите, влошување на конкурентноста и поголема неизвесност во планирањето на производството.

„Кризата во Персискиот Залив не е толку криза на снабдување колку што е криза на цените, бидејќи поголемиот дел од енергентите што ги испорачуваат земјите од Заливот е наменет за азиските купувачи. Сепак, природниот гас и нафтените деривати обезбедуваат 45 отсто од националните енергетски потреби на Словенија. Тешко е да се намали потрошувачката, бидејќи тоа го обезбедува функционирањето на економијата“, рече тој.

Според Иванц, енергетскиот шок ќе влијае речиси врз сите активности во Словенија, бидејќи повеќето ќе се соочат со ценовен шок. Некои би можеле да забележат и пад на побарувачката, и тоа во индустријата, трговијата и другите услужни сектори, каде што доминираат малите и средните претпријатија.

Исто така, треба да се напомене дека најголемиот дел од германската економија го сочинуваат токму вакви компании, кои се клучни партнери на домашните доставувачи. Покрај иранската криза, поврзана со енергијата, треба да се додаде дека извозно ориентираните економии на ЕУ и понатаму се изложени на зголемени царини во трговијата со САД. Тие беа утврдени од претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, и американскиот претседател Трамп во неформален трговски договор во голф-ресортот Тарнбери во Шкотска кон крајот на минатиот јули.

Големите европски извозници, како Германија и Франција, се клучни партнери за словенечките мали и средни претпријатија. Енергетски интензивната автомобилска индустрија, која претставува столб на економијата, остварува повеќе од осум милијарди евра годишни приходи, а повеќе од 80 отсто од вкупното производство се извезува на странски пазари. Податоците на Стопанската комора на Словенија и словенечкиот автомобилски кластер АЦС покажуваат дека Германија учествува со околу 40 отсто во извозот на индустријата. Кога станува збор за влијанието на иранската војна врз цените на електричната енергија, претседателот на Енергетската комора на Словенија (ЕЗС), Александер Мервар, изјави дека цените на пазарите на фјучерси и на фјучерс-договорите за вториот, третиот и четвртиот квартал од 2026 година пораснале за 36-38 отсто. 

Предизборната дарежливост на Голоб

Словенија се соочува со веројатно долгорочни економски последици, влегувајќи во макроекономски неповолна состојба на јавните финансии. Тоа повторно е резултат на изборната динамика, бидејќи владата на Голоб ја искористи предизборната трка за воведување популарни мерки - од бонуси за Божиќ до зголемување на минималната плата на илјада евра нето. Станува збор за мерки што, според стручната јавност и надзорните институции како Фискалниот совет, значително ја влошиле структурната рамнотежа на јавните финансии.

Тие исто така ја засилуваат инфлациската спирала што ја најавува иранската криза и многу веројатниот одговор на ЕЦБ, која треба да интервенира со рестриктивна монетарна политика на следниот состанок во април. Воведувањето задолжителна божиќница во ноември 2025 година директно го оптовари државниот буџет со околу 120 милиони евра, што беше трошок за исплати за околу 190 илјади вработени во јавниот сектор. Сепак, вистинскиот финансиски ефект од мерките се крие во загубата на буџетските приходи. Бидејќи божиќните додатоци беа целосно ослободени од даноци и придонеси, Фискалниот совет предупреди дека „државниот буџет дополнително е ускратен за повеќе од 250 милиони евра“ поради ненаплатени давачки.

Шридингеровиот буџет

Паралелно со тоа, претприемачите беа шокирани од зголемувањето на минималната плата, која од почетокот на 2026 година изнесуваше околу илјада евра нето. Станува збор за зголемување од повеќе од 16 отсто во бруто-износ, што, според Стопанската комора и другите организации на работодавци, „ги надминува финансиските можности на многу компании“ и создава опасно израмнување. Како одговор на критиките за мерките, министерот за финансии Клемен Боштјанчич изјави само дека „во буџетот има или нема доволно средства. Буџетот е сложена работа“.

Во меѓувреме Фискалниот совет во своите извештаи за 2026 година забележува дека дефицитот на општата држава во 2025 година се зголемил на -2,5 отсто од БДП, а во 2026 година, според прелиминарните процени, се очекува да изнесува дури -2,1 милијарда евра, при што одлучувачки фактор биле „повисоките трошоци за работна сила поради почетокот на реформата на платите и воведувањето зимски одмори“.

Неговиот претседател Даворин Крачун изјави за „Блумберг Адрија“ дека владините мерки за справување со кризата треба да бидат „насочени кон најранливите групи и јасно временски ограничени. Истовремено, не треба да ги искривуваат ценовните сигнали и со тоа да ги намалуваат стимулите за потрошувачите на енергија да се приспособат на очигледните структурни промени на енергетските пазари“.

Во првите три месеци од 2026 година Словенија забележа дефицит од 701 милион евра, што е за 250 милиони евра повеќе отколку во истиот период минатата година. Главниот дел од дефицитот настана во март, кога изнесуваше 585 милиони евра. Фискалниот совет оцени дека растот на приходите веќе минатата година забавил, главно поради послабите деловни резултати на компаниите и смирувањето на состојбата на пазарот на трудот. Според нив, растот на расходите главно е резултат на зголемувањето на трошоците за работна сила поради воведувањето нов систем на плати.

 

– Во подготовката на текстот учествуваа и Наташа Хаџиспиркоска-Стефанова, Алеш Ковачич, Нејра Џаферагиќ и Ана Ристовиќ.