Суфицит на стоки со енергетски дефицит како темелна слабост на европската економија

ЕУ е индустриска сила која е принудена да го увезува својот главен производствен инпут. Од сите нејзини слабости за кои се расправа повеќе од една деценија - од преголема бирократизираност, недостиг на иновативност, до парализа во одлучувањето - најголемиот структурен проблем е недостигот на домашни извори на енергенти и зависност од нивниот увоз.

Денешната енергетска криза поради војната во Иран е само најнов доказ за таа фактичка состојба. Последиците од наглото одвојување од повеќедецениската енергетска поврзаност со Русија (некогаш СССР) сè уште не се целосно материјализирани, а веќе започна нов енергетски удар.

Русија повеќе не е соодветен извор на енергенси поради (гео)политичката одлука да се прекине снабдувањето со нафта, гас, јаглен и други суровини од таа држава поради нападот врз Украина. Увозот од Блискиот Исток ќе биде отежнат уште некое време бидејќи инфраструктурата за експлоатација и транспорт на енергенти е оштетена. Норвешка нема доволни капацитети за да ги покрие сите потреби на ЕУ. САД се наметнуваат како единствен снабдувачки правец, но сегашната администрација во Вашингтон веќе покажа дека не е најсигурен надворешно-трговски партнер.

ЕУ извезува сѐ освен енергија

Од анализата на надворешно-трговскиот биланс на ЕУ е јасно дека сите категории освен енергенти и суровини се генератори на суфицит. Дефицитот се појавува првенствено во трговијата со енергенти, а во помала мера и со суровини. Секој месец во 2025 година дефицитот во надворешната трговија со енергенти изнесувал меѓу 22 и 30 милијарди евра, а со суровини меѓу 0,9 и 3 милијарди евра.

Суфицитот во трговијата со хемиски производи, машини, храна и пијалаци, како и со превозни средства, сепак е повеќе од доволен за да го покрие дефицитот на енергија и суровини, па во 2025 година ЕУ колективно остварила вкупен трговски суфицит (производи без услуги) од 133 милијарди евра. Всушност, низ целиот 21 век постоеле само три пократки периоди кога ЕУ остварувала трговски дефицит со производи во однос на остатокот од светот: 2000–2001, 2008–2009 (почеток на глобалната финансиска криза) и 2022 (енергетска криза и високи цени на енергенти).

Приближно може да се каже дека ЕУ по прашање на надворешната трговија се наоѓа меѓу Кина и САД. Не е главен светски увозник како САД, ниту главен светски извозник како Кина, но истовремено е и голем извозник и голем увозник. Ранливоста на европскиот модел е токму во цените на енергентите.

Зависноста на ЕУ од увоз на нафта е ефективно стопроцентна. Домашните извори во 2024 година покривале помалку од 4 проценти од потребите. Ситуацијата со природниот гас условно речено е малку подобра, но зависноста од увоз од 85 проценти е сè уште висока. 

Од каде доаѓа енергијата во ЕУ?

Во 2021 година 40 проценти од увозот на гас и 25 проценти од увозот на нафта во ЕУ пристигнуваа од Русија. Поради нападот на Русија врз Украина и последователното воведување санкции кон Русија, ЕУ постепено ги диверзифицираше своите снабдувачки правци, иако сè уште се увезуваат значителни количини гас од Русија.

Диверзификацијата на снабдувачките правци за нафта и нафтени деривати е спроведена, па освен уделот на Норвешка и САД, пораснале уделите на Казахстан, Либија, Саудиска Арабија, Нигерија и Ирак. Сите тие држави и во 2021 година учествувале со повеќе од 5 проценти во увозот на нафта и нафтени преработки во ЕУ. Категоријата „Останати“ пораснала од 16-17 проценти на 31,5 проценти во третиот квартал од 2025 година, што е силен сигнал за ширење на бројот на снабдувачки правци.

По прашање на природниот гас ситуацијата е потешка, бидејќи уште во 2021 година околу 40 проценти од тој енергент во ЕУ пристигнувал од Русија. Зависноста од рускиот гас е заменета со зависност од гас од САД (ЛНГ) и Норвешка (гасоводи). Но ЛНГ пристигнува и од Алжир, Катар, Нигерија, Тринидад и Тобаго, како и од Перу. Со гасоводи дополнително пристигнува од Алжир, Обединетото Кралство и Азербејџан.

Алтернативни снабдувачки правци

Во голема мера ЕУ веќе почна да преминува на алтернативни правци, делумно заобиколувајќи ги традиционалните снабдувачи од Блискиот Исток, САД, Русија и Норвешка. Четири се главни алтернативни правци кои веќе се користат или би можеле да се користат: Каспискиот (Казахстан, Азербејџан), северноафриканскиот (Алжир, Либија), субсахарскиот (Нигерија, Ангола, Гана) и јужноамериканскиот (Бразил, Гвајана).

Каспискиот правец веќе се користи близу максималниот капацитет. Јужниот гасоводен коридор, преку кој се транспортира гас од Азербејџан, минува главно низ Турција. Тоа само по себе е политички нестабилно бидејќи ѝ дава на Турција многу моќ во односите со ЕУ. Казахстан нема излез на отворено море, па нафтата од него во ЕУ пристигнува преку гасоводи преку Русија и Турција.

И северноафриканскиот правец е во голема мера веќе максимално искористен, делумно поради лошата инфраструктура во која недоволно се инвестира. Тоа е најблиска и најевтина рута, но Алжир нема капацитет за проширување на инфраструктурата, а Либија е премногу политички нестабилна за да биде сигурен извор.

Субсахарскиот правец има голем потенцијал, но комбинацијата од лоша инфраструктура, корупција, кражби и несигурна безбедносна ситуација го прави во голема мера неисплатлив. Извозот се одвива исклучиво преку морски пат (за разлика од гасоводи), што значи дека ЕУ се натпреварува со останатите големи купувачи како Индија, Кина и Индонезија. Зајакнувањето на тој правец како алтернатива бара големи инвестиции од страна на европските компании и соработка со африканските власти, а такви проекти траат со години пред да дадат видливи резултати.

Во јужноамериканскиот правец постои неискористениот потенцијал на Бразил, кој е голем извозник на нафта. Проблемот е оддалеченоста и директната конкуренција со Азија и САД, но веќе постојат назнаки дека ЕУ презема значителен удел од тој пазар. Капацитетите на Гвајана за извоз на сурова нафта - и тоа од тип кој одговара на рафинериите во ЕУ (лесна нафта) - значително растат. За 2026 година ѝ се предвидува раст на БДП од 16 проценти токму поради тоа. Сè поголем дел од тој извоз оди во ЕУ, иако не станува збор за количини што можат да ја заменат загубата на испораки од Блискиот Исток. Но кон крајот на 2025 година Американската управа за енергетски информации предвидуваше дека во 2026 година половина од растот на светското производство на сурова нафта ќе доаѓа од три јужноамерикански држави: Бразил, Гвајана и Аргентина.

 

Долгорочната ранливост на ЕУ

ЕУ за три години успеа да направи нешто што изгледаше невозможно - драстично да го намали увозот на енергенти од Русија и да го стабилизира снабдувањето. Но тоа не го реши проблемот, бидејќи Блискиот Исток се покажа како несигурен снабдувачки правец, а во САД е на власт администрација која не е сигурен партнер. Норвешка не може сама да ги покрие сите потреби на ЕУ.

На краток рок ЕУ ќе мора да ги следи светските пазари и да се бори за секоја испорака на нафта и гас со Азија. На среден рок продолжува диверзификацијата на набавката на енергенси, при што најголем потенцијал за нафта има јужноамериканскиот правец, а за гас субсахарскиот. На долг рок ЕУ засекогаш ќе остане ранлива додека зависи од увоз на енергенти, па паметната енергетска транзиција е прашање на економска и стратешка безбедност.