Во Европа сѐ повеќе се краде од маркети – како е во Македонија?

Малопродажните синџири низ Европа не можат глава да кренат од кражбите што се случуваат во нивните маркети, трендот е растечки последниве години, а економските штети се сѐ поголеми, иако официјалната полициска статистика за овој тип криминал вели поинаку.

Во Велика Британија на пример бројот на кражби во продавниците, буквално од полица што се вели (англ. shoplifting), во последниве дваесетина години имал најниско ниво за време на пандемијата на ковид, но оттогаш секоја година расте, па во 2025 година само во Англија и Велс изнесувал над 530 илјади. Тоа е раст од дури 20 отсто за само една година, а цели 42 отсто повеќе во однос на последната претпандемиска година, 2019, според британското Биро за национална статистика, пренесе „Блумберг“ деновиве. 

Но официјалната статистика прикажува само мал дел од тоа што навистина се случува на терен. Огромен дел од ваквите престапи не се ни пријавува во полиција. Британскиот малопродажен конзорциум (The British Retail Consortium – BRC), асоцијација на трговците на мало, излезе со бројка од 5,5 милиони откриени случаи на кражба во 2025 година или околу 15.000 дневно. Кон ова треба да се додадат и кражбите што воопшто не се регистрирани ниту пријавени.

Штетата што ја трпат трговците од овие кражби изнесува над 2,2 милијарди фунти (околу 2,5 милијарди евра) годишно, од која најголем дел ја прават организираните банди што систематски целат на продавниците низ целата земја.

Но, ако се погледне британската статистика за сите видови кражби, впечатокот е дека овој криминал генерално е во пад. Вкупниот број на криминални престапи поврзани со кражба е пораснат во однос на периодот од пандемијата, но е помал од претпандемиското ниво. Па, ако во 2018 и 2019 година имало по околу два милиона кражби, во 2024 и 2025 година бројката се движи околу 1,78 милион престапи.

Слично е и во Германија, каде што трговците од година на година забележуваат дека сѐ повеќе стока им исчезнува од рафтовите, а полицијата бележи надолен тренд на кражбите генерално. Па така, во 2024 година трговците, откако направиле попис на резервите, утврдиле загуба од речиси пет милијарди евра, годишен пораст од три отсто и највисок износ откако Институтот за малопродажба ЕХИ (EHI Retail Institute), со седиште во Келн, ги прави овие истражувања.

  Криминалните групи им прават сѐ поголема штета на трговците

Како што пренесе „Блумберг“, овој пораст се должи најмногу на петте отсто раст во ситните кражби по маркетите, но и на растечкиот број кражби поврзани со организираните криминални групи, кои вообичаено крадат стока вредна најмалку 1.000 евра при секој престап. Анализата што се базира врз податоците од 98 трговски синџири во Германија, со над 17.000 продавници, открива и дека трошоците за подобра заштита и обезбедување на крајот ги креваат малопродажните цени на производите за околу 1,5 отсто. Целокупниот малопродажен сектор во земјата вработува околу три милиони луѓе и генерира годишни продажби од околу 630 милијарди евра.

Клучен предизвик, се забележува во студијата, е справувањето со зголемената улога на организираните криминални групи (англ. Organized Retail Crime – ORC), кои се поврзани со приближно една третина од вкупните загуби во производи минатата година. Во извештајот се забележува дека крадците обично целат на мали вредни предмети, како што се алкохол и кафе во супермаркетите, бричеви и парфеми во аптеките и електроника или брендирана облека. Цел на ваквите типови организирани криминални групи, кои често дејствуваат исклучително професионално и прекугранично, се и продавници на луксузен накит, часовници и друга скапа стока.

Иако податоците од германската полиција покажуваат пад на бројот на пријавени случаи на кражба во продавниците од 2023 година наваму, од ЕХИ тврдат дека процените на резервите во маркетите даваат попрецизна слика за реалните нивоа на кражба. Тоа е затоа што околу 98 отсто од инцидентите со кражба во продавници остануваат неоткриени.

„Многу трговци на мало се фрустрирани затоа што пријавите до полицијата ретко водат до правосудни санкции“, вели за „Блумберг“ Штефан Гент, главен извршен директор на германското здружение на малопродажба ХДЕ (HDE). „Затоа и најчесто ги избегнуваат бирократските процедури за поднесување кривична пријава.“

Наместо тоа, продавниците често инвестираат во свои безбедносни мерки како што се камери за надзор, детективски операции и обука на персоналот. Еден од четири трговци на мало во германската студија изјавил дека го зголемил својот буџет за безбедност во 2024 година.

  Се краде буквално сѐ

Во Македонија исто така официјално бројот на кражби е во опаѓање. Според податоците на Министерството за внатрешни работи, бројот на кривичните дела кражби од 2019 година наваму паѓа, па ако пред седум година оваа бројка била 4.589, во пандемијата паднала на околу 3.000, за во 2024 и 2025 година да изнесува 2.226 и 1.935 пријавени случаи, соодветно. Тоа значи повеќе од двојно намален број на пријавени кражби. Паѓа бројот и на тешки кражби, од 9.000 во 2019 година на 7.300 за време на пандемијата, по што следува скок на 8.150 во 2022 година. Но потоа, во следните три години статистиката на МВР бележи значително намалување, односно во 2025 „само“ 4.342 пријавени дела тешка кражба. При тешките кражби продавниците се на четврто место од целните објекти на крадците, по куќите, возилата и становите, со околу 6,5 отсто учество во вкупниот број на тешки кражби.

Меѓутоа, оваа статистика во принцип не ги бележи поситните кражби што се случуваат секојдневно, претежно во поголемите маркети и продавниците во шопинг-моловите. Се обидовме да откриеме што најмногу се краде, како трговците на мало се борат против кражбите и како ваквите случаи се решаваат на суд, како и да дознаеме колку приближно штета прави овој криминал врз финансиските биланси на домашните трговци. Сепак, повеќето од најголемите малопродажни синџири што работат во нашата земја не сакаа официјално да одговорат на нашите прашања. Најчестиот одговор што го добивме од овие компании е дека тие не споделуваат вакви и слични податоци јавно, „со цел да ги заштитат и почитуваат сите потрошувачи и партнери и да обезбедат фер односи“.

Од она што неофицијално го дознавме, се краде буквално сѐ од стоките за широка потрошувачка – храна, козметика, пијалаци, кафе, електроника, облека итн.

„Понекогаш крадците ги фаќаме ние од продажниот персонал на самото место, а понекогаш лицата од обезбедувањето. Имаме јавно објавено дека секој украден производ се наплаќа десеткратно, но тоа не ги поколебува оние што решиле да украдат нешто. Некои од нив дури и ја плаќаат таа сума, само за да не повикаме полиција и сл., но и ретко викаме полиција, затоа што претежно станува збор за поситни ставки, кои и не подлежат под кривично гонење“, ни рече раководител од еден скопски голем маркет, дел од малопродажен синџир, кој сакаше да остане анонимен.

Крадците, како што вели тој, најчесто ги пуштаат да си одат без никакви последици, иако често тие се доста агресивни, па дури и не сакаат да ја вратат украдената стока. Или ако станува збор за повторувачи на делото, викаат и полиција, но според неговите зборови овој тип на кражби ретко се санкционираат кривично, освен ако не станува збор за разбојнички кражби, со примена на сила, оружје и слично. Ситните кражби според македонската регулатива се гонат само по приватна тужба, а сѐ што е над пропишаниот износ од половина просечна плата се смета за кривично дело кражба, каде што е пропишана парична или затворска казна.

Од шефот на обезбедувањето во еден скопски шопинг-мол, пак, дознавме дека освен со случајни крадци, се судираат и со организирани групи, кои „оперираат“ и повеќепати во истите продавници.

„Нема да верувате какви сѐ начини смислуваат за да дојдат до посакуваните производи. Облекуваат едни фармерки преку други, повеќе блузи или џемпери одеднаш, изработуваат некакви специјални ќеси што прават физичка бариера за сензорот на излез од продавницата да не може да ги регистрира безбедносните тагови што се закачени на производите, како и ред други ‘креативни’ решенија. Почесто се краде во големите продажни простори, што е логично, затоа што е потешко да ве забележат, а исто така повеќе се краде во есенските и зимските месеци, кога се носат поголеми јакни, кои се посоодветни за криење на украдените предмети“, вели тој.

  Инфлацијата и ризикот од сиромаштија се главни причини

Нашите соговорници сметаат дека инфлацијата и зголемената сиромаштија последниве години предизвикува сѐ почесто луѓето да крадат за да се прехранат, што значи дека посегнуваат претежно по основни прехранбени производи. „Сѐ почесто имаме постари луѓе, пензионери, што крадат паштети, конзерви, сирење итн., но има и посетители на продавниците што крадат поскапи козметички препарати, потрошувачка електроника, облека од скапи брендови и сл. Освен за лично користење, тие крадат и производи што подоцна ги препродаваат за многу пониски цени од малопродажните.“

Сѐ поскапата храна и производите за широка потрошувачка предизвикуваат револт и во развиените економии од Европската Унија, па, како што вели авторот на претходно споменатата германска студија Франк Хорст, „тешко е да се каже дали луѓето едноставно не можат повеќе да си дозволат одредени производи или делумно причината е своевиден протест за тоа што мора да платат толку високи цени“.

Во западноевропските земји е присутен и наративот дека напливот од мигранти во последниве 10-15 години придонел исто така за растот на криминалот, во што спаѓа и крадењето во продавници, како и другите типови на кражби карактеристични за европските метрополи, како џебните кражби и сл. Овие тврдења особено се застапени кај крајно десничарските политички партии, кои токму на наративот „мигрантите се виновни за вашите проблеми“ добиваат сѐ повеќе гласови последниве години.

Сепак, официјалните европски институции засега не нудат унифициран доказ за директна причинско-последична врска помеѓу миграцијата и општиот раст на ситниот криминал. Причината е што статистиките во многу земји не се водат на идентичен начин, а дополнително постои и силен ризик од политичка злоупотреба на податоците.

Истражувањата покажуваат дека во некои држави постои натпросечна застапеност на лица со мигрантско потекло во одредени категории криминал, особено кај урбаното џебно крадење и организираните кражби. Но аналитичарите предупредуваат дека тука често се преклопуваат повеќе фактори: сиромаштија, гетоизација, невработеност, недоволна интеграција, ниско образование, дејствување на транснационални криминални групи.

Во Германија, на пример, некои од медиумите и индустриските асоцијации објавија извештаи според кои значителен дел од организираните кражби бил поврзан со групи со мигрантско потекло. Но ваквите тврдења честопати се предмет на критики поради методологијата и ризикот од генерализација. Некои од експертите предупредуваат дека криминалот не може да се објаснува исклучиво преку етничко или миграциско потекло.