Потребна ли е реформа на вториот пензиски столб?

Во текот на 2025 година близу 285 милиони евра или 1,67 отсто од македонскиот БДП биле пренесени во задолжителните пензиски фондови. Вкупните уплатени придонеси лани забележале раст од 12,95 отсто во однос на уплатените придонеси во 2024 година, покажуваат податоците во годишниот извештај на Агенцијата за супервизија на капитално финансирано пензиско осигурување - МАПАС.

Исплатите од задолжителните фондови сѐ уште се мали. Според податоците од МАПАС, во 2025 година се реализирани  534 исплати. Најголем дел од нив, 263, се по основ на семејна пензија. Следната најголема ставка, 126 исплати, се еднократни исплати по основ на наследство. И во двата случаи станува збор за смрт кај членовите на вториот столб,.

„Бројот на исплати е многу мал, бидејќи членовите се млади лица. Најголем дел од исплатите се во случаите на смрт на член, преку остварена семејна пензија, или исплата на наследство, па исплатите по основ на остварена инвалидска пензија, а најмал е бројот на еднократни исплати на членови и исплати на членови преку програмирани повлекувања“, велат од МАПАС.

Вториот столб е воведен од 2006 година и до 2030 година треба значително да се зголемат исплатите од него затоа што поголем дел од членовите ќе се стекнат со право на старосна пензија, а вредноста на пензијата ќе зависи од „висината и редовноста на уплатата на придонесите во приватните пензиски фондови и приносот што го остварува пензискиот фонд што го избрал членот на капитално финансирано пензиско осигурување. Значи, висината на пензијата за членовите од вториот столб е збир на пензија од првиот и вториот пензиски столб, а доколку има уплати и во третиот столб, може да има пензија и од доброволното пензиско осигурување“, велат од МАПАС за „Блумберг Адрија“.

Дали реформата беше успешна?

Вториот пензиски столб беше воведен во 2006 година со помош на Светската банка. Ваквата реформа беше спроведена во повеќе земји, иако концептот беше оспоруван од некои водечки економски експерти. Токму поради тие несогласувања дебатите за вториот столб насекаде низ светот траат до денес.

Доцент Никола Алтипармаков, професор на Економскиот факултет при Универзитетот во Белград, чие поле на истражување ги опфаќа пензиските системи во земјите од Источна Европа, во разговор за „Блумберг Адрија“ вели дека меѓу економистите што имаа забелешки на концептот на Светската банка е и нобеловецот Јозеф Штиглиц.

„Поради големите професионални контроверзии, сите развиени земји од Северна Америка и Западна Европа го отфрлија воведувањето на вториот столб, оценувајќи дека транзициските трошоци за јавните финансии извесно би биле огромни, а потенцијалното зголемување на идните пензии крајно неизвесно. Сепак, под влијание на лобирањето на Светската банка, голем број земји од Латинска Америка и Источна Европа се осмелија да воведат втор столб“, вели Алтипармаков.

Доцент Никола Алтипармаков, Економски факултет - Белград/Приватна архива

За жал, според него, две децении подоцна се покажува дека иницијалните критики биле повеќе од оправдани - транзициските трошоци се огромни, а првите генерации пензионери од вториот столб добиваат пониски пензии од нивните колеги што останале само во првиот столб.

„Ваквиот негативен исход не е присутен само во Македонија; пред тоа истото се случуваше и во Унгарија, Хрватска, Словачка или Бугарија. Сите овие земји беа принудени да им овозможат на осигурениците враќање во првиот столб за да остварат соодветно ниво на пензиски примања. Првично тоа беа еднократни, вонредни мерки, но бидејќи стана јасно дека станува збор за траен проблем, Хрватска во 2019 година трајно им овозможи на сите осигуреници од вториот столб доброволно да се вратат и да се пензионираат во првиот столб. Иако постојат поволности за пензионирање во вториот столб, како што е еднократно подигање 20 отсто од пензиската заштеда, огромното мнозинство на Хрвати, сепак, избира да се врати во првиот столб за пензија“, објаснува Алтипармаков.                      

По 20 години, фискалната математика е јасна и немилосрдна - вториот столб не успева да ги зголеми пензиите, но транзицискиот трошок успева да ги „зароби“ јавните финансии и почнува да го блокира нормалното функционирање на основните функции на државата. Повеќегодишното отсуство на отворено и одлучно соочување со овој проблем доведе до тоа македонскиот втор столб, со 6 отсто пренасочени придонеси, да остане најголем во цела Европа и, како што минува времето, сè повеќе да ги урива јавните финансии и макрофискалната стабилност, објаснува доцент Никола Алтипармаков.

Мали приноси во вториот столб

Реформата ќе беше успешна ако вториот столб им обезбедеше на своите осигуреници, во согласност со ветувањата на Светската банка, принос што ќе биде повисок од стапката на раст на БДП, вели нашиот соговорник.

„Две децении подоцна се покажа дека стапките на принос на вториот столб во сите земји од Источна Европа се пониски од стапката на раст на БДП. Тоа значи дека оваа реформа не успеа, ниту ќе успее, да ги зголеми износите на пензиите во однос на нивоата што ги обезбедува државниот пензиски систем“, вели тој.

Според податоците од МАПАС, седумгодишниот принос на ниво на задолжително капитално финансирано пензиско осигурување за периодот од 2019 до крајот на 2025 година сведен на годишно ниво изнесува 5,51 отсто номинално или само 0,16 отсто  во реален износ.

„На крајот на 2025 година се забележува поголем принос во номинален износ во однос на крајот на 2024 година, со тенденција за достигнување на приносот остварен на крајот на 2021 година. Приносот во реален износ на крајот на 2025 година останува на исто ниво како и на крајот на 2024 година, што значи дека годишното зголемување на нивото на трошоци на живот во пресметковните периоди сè уште изразено влијае на приносот во реален износ“, велат во МАПАС.

Според професорот Алтипармаков, за ниските реални проноси не е виновна ригидната регулатива во однос на тоа каде фондовите можат да ги инвестираат парите. Реалните приноси останале ниски и во земји со пофлексибилни правила.

„Инвестициската регулатива е исклучително флексибилна и отворена во балтичките земји или во Словачка, но резултатите се еднакво разочарувачки - реалната стапка на принос е негативна во Летонија, а едвај позитивна во Естонија, Словачка и Литванија. Значи, станува збор за структурен проблем, кој колоквијално можеме да го опишеме со изреката ‘единствено полошо од државен монопол е приватен монопол’. Затоа Литванија и Естонија решија да го укинат задолжителниот приватен пензиски столб и да преминат на систем на доброволни приватни фондови, додека Словачка и Летонија ги преполовија износите на средствата што се уплаќаат во вториот столб. Оттука можеме да заклучиме дека либерализацијата на инвестициската регулатива би била можна, и пожелна, во Македонија, но дури откако ќе се отстрани клучниот проблем - задолжителното членство во приватните фондови и преминот кон систем исклучиво на доброволни пензиски фондови“, вели тој.

Полска како најдобар пример

Според Алтипармаков, Полска го реструктурирала моделот на најсоодветен начин – без губитници. Сепак, процесот не бил лесен затоа што не е реално од приватните компании, „вклучувајќи и од приватните пензиски фондови, да се очекува да гледаат подалеку од своите краткорочни профити“.

„Иако од стручен аспект е тешко да се оспори предложеното унапредување на структурата на пензискиот систем, полските приватни фондови жестоко се спротивставија на реформата, пред сè преку „кампања на страв“, тврдејќи дека предложеното решение е неуставно, дека ќе го забави економскиот раст и ќе го растури пазарот на капитал“, вели тој.

Сепак, Уставниот суд ја поддржа реформата, економскиот раст забрза и овозможи достигнување на животниот стандард на Јапонија во 2025 година, Варшавската берза е финансиски центар на Источна Европа, а Полска воспостави ефикасен пензиски систем по примерот на сите други земји од Западна Европа, вели Алтипармаков.

„Државата го презеде управувањето со 65 отсто од средствата на вториот столб инвестирани во државни обврзници, бидејќи и онака станува збор за државни средства и нема потреба од приватно управување, додека преостанатите 35 отсто од имотот инвестирани во акции, обврзници на компании и други облици на приватни хартии од вредност остануваат на управување кај приватните пензиски фондови, но на доброволна основа во рамките на третиот столб. На овој начин не доаѓа до национализација на приватниот имот и работниците не губат ниту еден денар од својата пензиска заштеда - таа само поинаку се распределува меѓу вториот државен и третиот доброволен пензиски столб. Потоа, третиот доброволен пензиски столб можно е дополнително да се развива преку либерализација на инвестициската регулатива, даночни стимулации или систем на автоматско пријавување на осигурениците“, вели професорот.

Структурата е иста и во земјава, според податоците на МАПАС, во текот на минатата година најголем дел од инвестициите на вкупните средства на задолжителните пензиски фондови е во домашни државни обврзници.

Реформа за стабилизација на јавните финансии

Евентуалната реформа е важна затоа што ќе донесе стабилизација на јавните финансии, вели Алтипармаков.

„Вториот столб настана со земање односно пренасочување на дел од придонесите од државниот систем, со што Фондот на ПИОМ ослабува, што повлекува дестабилизација на целиот систем на јавни финансии. Ова се гледа во форма на транзициски буџетски дефицит, кој постојано растеше од воведувањето на вториот столб во 2006 година и во моментов изнесува 2 отсто од БДП годишно во Македонија, врз основа на пренасочените придонеси и каматата на државните обврзници во вториот столб. Транзицискиот дефицит ќе продолжи да расте во наредните пет до десет години, до максимален износ од околу 2,3 отсто од БДП годишно“, објаснува тој.

Во следниот период исплатите на пензии од вториот столб би требало да станат сè позначајни и да овозможат намалување на транзицискиот дефицит.

„Но тука е многу важно да го нагласам клучниот факт, кој, ми се чини, не е доволно јасно препознаен - доколку вториот столб не се реструктурира, може да се очекува само делумно намалување на транзицискиот дефицит во наредната деценија, но добар дел од дефицитот трајно ќе остане да го оптоварува буџетот. Имено, поради претходно споменатите системски пропусти, дури ни во далечна иднина годишните исплати од вториот столб нема да го достигнат нивото на годишните уплати на придонеси во вториот столб, што значи дека транзицискиот дефицит за буџетот никогаш нема да заврши. Доколку ситуацијата остане иста во наредните децении, од максимално дозволените 3 отсто дефицит според мастришките критериуми, дури 2 отсто ќе одат на голо финансирање на нефункционалниот втор столб. На државата ќе ѝ бидат врзани рацете да ги извршува своите основни функции, од помош на стопанството и граѓаните во време на економски кризи до финансирање на повеќе од потребниот инфраструктурен и технолошки развој. Во слична фискална замка на вториот столб во изминатата деценија се најдоа и други земји од Источна Европа, и од нивните примери на реформи и реструктурирање на вториот столб Македонија може да учи“, заклучува професорот Алтипармаков.