Нереални планови и црвени аларми - зошто потфрли ланскиот буџет

Завршната сметка на буџетот за минатата година укажува на сериозните предизвици со кои се соочуваат македонските јавни финансии, се наведува во стручниот извештај на Фискалниот совет.

Главните точки што претставуваат ризик се: пониска реализација на приходите и расходите, висок буџетски дефицит, јавен долг на раб на законскиот лимит и скриени достасани обврски од над 700 милиони евра, наведува Фискалниот совет.

Завршната сметка на буџетот за минатата година покажува дека вкупните приходи се остварени со 92,0 отсто, додека расходите се реализирани со 92,9 отсто. Советот констатира дека, и покрај добрите резултати кај ДДВ, забележано е значајно потфрлање кај акцизите, неданочните приходи, капиталните приходи и донациите поради слаби макроекономски остварувања и доцнење во сузбивањето на сивата економија.  

„Структурата на расходите е неповолна. Капиталните расходи се реализирани со едвај 64,6 отсто (учествуваат со само 7,5 отсто во вкупните расходи), додека расходите за пензии скокнаа за 19,1 отсто, а каматите растат за 11,4 отсто“, наведува Советот.

Нереални планови за приходи и амбициозни проекции за капитални трошења

„Буџетот се карактеризира со пониска реализација и на приходите и на расходите во однос на планираното, задржување на буџетскиот дефицит на високо ниво, неповолна структура на јавните расходи и зголемени ризици поврзани со јавниот долг“, се наведува во резимето.                    

Зошто потфрли приходната страна? Пониската реализација се поврзува со послабите остварувања на клучните макроекономски индикатори, доцнењето на реформите за сузбивање на неформалната економија и отсуството на доволно видливи ефекти од зајакнувањето на даночната администрација.

  

Според Советот, потребно е приходите да се проектираат врз пореални и поодржливи претпоставки, паралелно со дигитализација на даночната администрација, намалување на даночната евазија и даночниот опфат.

Кај расходите, Советот констатира висока реализација на тековните расходи, од 96,4 отсто, наспроти капиталните расходи, кои се реализирани со само 64,6 отсто и учествуваат со 7,5 отсто во вкупните расходи. Ниската реализација на капиталните инвестиции го ограничува нивниот придонес кон економскиот раст, се наведува во извештајот.                    

Потребна е подобра структура на расходната страна Расходите за пензии достигнале 107,9 милијарди денари и се зголемиле за 19,1 отсто во однос на 2024 година, додека каматните плаќања изнесувале 19,8 милијарди денари, со годишен раст од 11,4 отсто. Овие движења создаваат значителни среднорочни фискални притисоци и укажуваат на потребата од подобрување на структурата и ефикасноста на јавните расходи.

  

Што велат од Министерството за финансии?

Во образложението на завршната сметка што ја поднесе Министерството за финансии до Собранието се наведува дека со реализацијата на вкупните приходи на ниво од 92 отсто „се потврдува определбата за реално планирање, и тоа во услови на кризна состојба и зголемена непредвидливост“.

„Отстапувањето на остварените даночни приходи во однос на иницијално планираните настанува подари несовпаѓање меѓу очекуваните и остварените ефекти од макроекономските индикатори, како економскиот раст, инфлацијата, финалната потрошувачка, растот на платите и вработеноста, кои се важен инпут во проектирањето на даночните приходи“, се наведува во образложението.

Понатаму, и Министерството признава дека дел од вината паѓа на сивата економија, нискиот даночен морал, даночната евазија, промените во даночната политика, доцнењето на нивната имплементација...

 

Црвени аларми за дефицитот и за долгот

Буџетскиот дефицит во 2025 година изнесува 4 отсто од БДП, што е намалување во однос на 4,5 отсто во 2024 година, но и натаму го надминува законски утврдениот праг, се наведува во извештајот на Фискалниот совет.

Јавниот долг на крајот на годината достигнал 59,6 отсто од БДП и се наоѓа непосредно под фискалниот лимит од 60 отсто.

„Дополнителен ризик претставуваат неплатените достасани обврски на јавните институции, кои надминуваат 700 милиони евра, односно околу 4 отсто од БДП, а не се вклучени во официјално прикажаниот јавен долг. Нивното вклучување би значело значително надминување на фискалниот праг“, наведува Советот.

Фискалниот совет препорачува зајакнување на фискалната дисциплина, пореално буџетско планирање, ограничување на преземањето обврски без обезбедени извори на финансирање, подобрување на реализацијата и квалитетот на капиталните расходи и воведување пресметковна основа за евидентирање на јавните расходи. Неопходни се и структурни реформи што ќе обезбедат одржливост на пензискиот систем, поефикасна наплата на јавните приходи, поголема транспарентност и постепено враќање фискални правила.