ЕК: Продолжен конфликт на Блискиот Исток носи поголем ризик за македонскиот долг

Конфликтот на Блискиот Исток значително ја промени глобалната економска слика, стои во пролетната прогноза на Европската комисија. Пред почетокот на војната со Иран, глобалната економија земаше замав. Притисокот што го создаваа царинските политики на Трамп беше амортизиран од намалувањето на инфлацијата и силниот инвестициски циклус поврзан со развојот на вештачката интелигенција.

Но, од крајот на февруари светот влезе во едно од најголемите глобални енергетски нарушувања во поновата историја. Ова нарушување доаѓа само четири години по енергетскиот шок предизвикан од агресијата на Русија врз Украина.

„Меѓу 27 февруари - во пресрет на американските и израелските напади врз Иран - и 29 април - крајниот датум за техничките претпоставки врз кои се заснова оваа прогноза - цените на гасот пораснаа за 50 отсто, а цените на суровата нафта за 65 отсто, додека маржите за рафинирање на клучни производи како дизел и авио-гориво достигнаа историски високи нивоа“, стои во пролетната прогноза на Комисијата .

Во ваков контекст ЕК ја намали прогнозата за глобалниот раст за 0,3 процентни поени и сега за 2026 година се проектира на 3.1 отсто и 3.5 отсто во 2027. Агрегатната бројка прикрива значителна хетерогеност меѓу земјите и регионите, стои во прогнозата. Имено, перспективата за САД - голем нето извозник на енергија - се засилува, поддржана од силниот инвестициски циклус поврзан со вештачката интелигенција и поволните услови на трговија. За Кина, очекувањата се дека растот постепено ќе се намали поради слабата потрошувачка.

Европа: Помал шок споредено со 2022 година

За Европската унија проекцијата е дека наместо 1,4, растот до крајот на 2026 година ќе изнесува скромни 1,1 отсто. Оваа криза, стои во прогнозата, врз Европа нема да влијае силно како таа пред четири години.

 

 

Природата на сегашната криза и економскиот контекст во кој се одвива се разликуваат во важни аспекти од оние по руската инвазија врз Украина. Во 2022 година Европа доживеа шок поради тоа што беше силно зависна од гас кој доаѓаше преку цевководи, фиксна инфраструктура, од Русија. Цените на енергентите тогаш скокнаа од петнаесет до дваесет пати споредба со есента 2021.

Сегашниот шок е различен затоа што нафтата и течниот природен гас чиј проток е нарушен со затворањето на Ормуз се полесно можат да најдат алтернативен пат до Европа, а во меѓувреме континентот ја намали и својата зависност од фосилни горива. Важно е тоа што  економијата на ЕУ влезе во сегашната криза од позрела и постабилна фаза во споредба со 2022 година кога се уште траеше постпандемиското закрепнување.

Македонија: Фискалните резреви може дополнително да еродираат

Европската комисија ја намали прогнозата и за Македонија. Наместо 3,3 отсто оваа и наредната година, БДП сега се очекува да се зголеми за 3,2 во 2026 и 3,1 отсто во 2027 година.

Инфлацијата во 2026 година, според пролетната проекција ќе стигне до 4,4 отсто. Во есенската проекција стоеше дека годинава стапката ќе се спушти на 3,2 отсто.

Текот на конфликтот на Блискиот Исток и неговото влијание врз цените на нафтата претставуваат големи ризици за Македонија која е енергетски увозно зависна економија, стои во делот за земјава. Според ЕК, продолжен конфликт би можел да ја влоши перспективата за растот и за јавните финансии.

„Со задолжителните расходи кои сочинуваат сè поголем дел од вкупните трошоци и со растечките трошоци за сервисирање на долгот, фискалните резерви дополнително се еродираат. Владата има високи потреби за финансирање во прогнозираниот период“, предупредува ЕК.

И македонската влада ги намали прогнозите за растот на македонскиот бруто домашен производ, а ги зголемува проекциите за инфлацијата во новата фискална стратегија за периодот 2027-2031 година. Според основното макроекономско сценарио, се очекува дека растот на БДП во 2026 година ќе биде 3,5 проценти, наместо 3,8 проценти како што стоеше во претходната проекција.

Просечната стапка на инфлација се очекува годинава да изнесува 4,5 проценти, што е речиси двојно повеќе отколку проектираните 2,5 проценти во старата фискална стратегија. 

Според аналитичарите на „Блумберг Адрија“ пак, растот годинава се очекува да се намали од ланските 3,5 на околу 2,9 проценти што би било одраз на послабата динамика на инвестициите.

Кризата ќе се прелее и во 2027 година

Според есенската проекција на ЕК, инфлацијата во ЕУ во 2026 година требаше да изнесува 2,1 отсто. Новата прогноза ја оддалечува стапката од целта и проектира дека до крајот на годината таа ќе надмине три отсто.

Влијанието од енергетскиот шок ќе се протега и во 2027 година, а инфлацијата за следната година сега се поместува на 2,4 наместо 2,2 отсто.

„Фјучерс цените на енергенсите, кои ги поддржуваат техничките претпоставки на прогнозата, укажуваат на релативно брза, иако делумна, нормализација на условите за снабдување, при што цените на нафтата и гасот се очекува да достигнат врв во тековниот квартал и да се намалат на околу 20 отсто над нивото пред војната до крајот на 2027“, стои во мајскиот извештај на Комисијата.

Иако сегашниот шок се разликува во многу аспекти од енергетската криза во 2022 година, се очекува да се пренесе низ економијата по слични канали, наведува извештајот.

„Инфлациската криза од 2022 и 2023 година покажа дека потрошувачите се многу чувствителни на ценовните движења. Податоците од анкетите за март и април покажуваат дека довербата на потрошувачите значително се влошила, заедно со нагло зголемување на нивните инфлациски очекувања“, велат аналитичарите на ЕК.

Истите податоци укажуваат на силен скок на цените на енергијата. Енергетската инфлација во ЕУ се очекува да достигне врв над 11 отсто во вториот квартал од 2026 и да остане над 10 отсто во текот на остатокот од годината, пред да се намали во почетокот на 2027 и да стане негативна од вториот квартал натаму.

„Ценовните притисоци постепено ќе се прошируваат, бидејќи растечките трошоци за енергија се пренесуваат низ производствениот синџир и делумно се префрлаат врз потрошувачите“, пишува во прогнозата.

 

Заострување на монетарната политика, помалку инвестиции

Како одговор на повисоката инфлација, ЕЦБ и повеќето други централни банки на ЕУ се очекува да ја заострат својата монетарна политика или, во најмала рака, да ги одложат претходно планираните мерки за олеснување.

„ Последната анкета за банкарско кредитирање укажува на заострување на кредитните стандарди во првиот квартал од годината, особено за фирмите. Истовремено, побарувачката за кредити од фирми и потрошувачи ослабна, при што побарувачката за хипотеки стагнира“, пишува во извештајот.

Повисоките трошоци за финансирање и послабата профитабилност ја ограничуваат способноста на фирмите да финансираат инвестиции, а зголемената неизвесност поттикнува одложување или намалување на инвестициските планови. Според извештајот, инвестициите во опрема ќе бидат посилно погодени, а градежништвото се очекува да покаже поголема отпорност на краток рок.

„Нов период на високи цени би можел да ги наведе домаќинствата и фирмите поостро да ја приспособат потрошувачката и инвестициите, вклучувајќи намалување на енергетски-интензивните активности. Конечно, иако ризикот од целосен енергетски недостиг изгледа ограничен, критичната ранливост останува за одредени суровини. Нарушувањата во снабдувањето со хелиум и ѓубрива би можеле да создадат последични ефекти низ глобалните производствени синџири, вклучувајќи ја и стратешки важната индустрија за полуспроводници, додека истовремено би влијаеле врз достапноста на храната“, прогнозира ЕК.