„Ерсте“: Шокот од Блискиот Исток го менува наративот за македонската економија

Податоците од почетокот на 2026 година укажуваат дека македонската економија го губи позитивниот замав од минатата година, кога бруто-домашниот производ се зголеми за 3,5 проценти, што беше најголем раст за четири години, забележуваат аналитичарите од австриската „Ерсте груп“ (Erste Group) во новиот извештај за макроекономските изгледи за Македонија.  

Спорд нив, одлучувачки сигнал е пресвртот кај инфлацијата. Во извештајот се посочува дека индексот на трошоците на живот (CPI) скокна на 5,7 проценти во април поради влијанието на нафтениот шок од Блискиот Исток, при што дизелот порасна за речиси 40 проценти, а бензинот за околу 20 проценти помеѓу февруари и март, што е шок на реалниот доход за потрошувачкиот мотор што ја носеше 2025 година.

„Преносот во реалната економија е веќе видлив на страната на извозот, каде што производителите на текстил пријавуваат намалени нарачки од пазарот на ЕУ, особено од Германија“, се наведува во извештајот.

Во него се додава дека поддршка за економијата се јавните инвестиции, кои се главната причина што растот забавува, а не запира.

„Она што спречува поостро забавување е инвестицискиот цевковод. Коридорот 8, коридорот 10д и грчкиот гасен интерконектор (цел за завршување кон крајот на 2027 година), поддржани од јавни инвестиции од околу 10 проценти од БДП, иако кредитирањето, кое беше втората поддршка во 2025 година, ќе избледнее бидејќи монетарната политика може да се сврти кон затегнување“, се наведува во извештајот.

Од „Ерсте“ очекуваат забавување на растот на 2,9 проценти на годишно ниво во 2026 година, пред благо зголемување на 3,1 проценти на годишно ниво во 2027 година.

Повисока инфлација

Аналитичарите го гледаат шокот од Блискиот Исток како постојан шок во снабдувањето, а не како само минлив пад. Тие констатираат дека Владата го намали ДДВ за гориво од 18 на 10 проценти кон крајот на март и дека прогласи енергетска криза, како и дека на почетокот на април го продолжи намалувањето на ДДВ до крајот на кризата и додаде намалувања на акцизите. Според нив, ваквите мерки делумно ја ограничуваат инфлацијата на краткорочен план, но го одложуваат приспособувањето на цените.

„Очекуваме просечната инфлација да се зголеми на 5,6 проценти на годишно ниво во 2026 година и да се забрза на 6 проценти на годишно ниво во 2027 година, достигнувајќи врв од близу 7,6 проценти на годишно ниво на почетокот на 2027 година, пред бавно опаѓање, кое сепак ќе заврши со инфлација од 4,9 проценти на годишно ниво на крајот на 2027 година“, пишува во извештајот.

Од „Ерсте“ сметаат дека силниот раст на платите е структурната причина зошто основната инфлација остана леплива, дури и кога вкупната инфлација забави на почетокот на 2026 година.

„Таа динамика продолжува во 2026 година, преку дизајнот на политиката. Буџетот вклучува зголемување на платите во јавниот сектор од 7 проценти и зголемување на пензиите од 9,7 проценти за 2026 година, а пензиите и минималната плата се поврзани со инфлацијата, па затоа притисоците се веројатни и во 2027 година. Со повторно забрзување на инфлацијата и автоматско следење на платите и пензиите, економијата влегува во затворен круг меѓу платите и цените, што може да го претвори шокот на понудата во постојана и упорна инфлација, поради што гледаме монетарно затегнување на маса“, се наведува во извештајот.

Пресврт во монетарната политика

Аналитичарите посочуваат дека Народната банка направи големо поместување на крајот од минатата година, кога референтната каматна стапка беше намалена од 5,35 на 4 проценти „бидејќи приказната за дезинфлација изгледаше вкоренето“. Тие додаваат дека олеснувањето брзо се пренесе во банкарскиот сектор односно дека во јануари просечната каматна стапка на издадените кредити падна на 4,73 проценти, а на новите кредити на 4,40 проценти, што е намалување на годишно ниво коешто го зајакна веќе силниот кредитен циклус.

„Потоа, енергетскиот шок на Блискиот Исток удри во март. Реалните стапки се негативни сега, далеку под сè што е компатибилно со одбраната од фиксниот девизен курс во текот на подолг период. Второ, истата средина со негативна реална стапка, во комбинација со декемвриското олеснување, го поттикнува брзиот кредитен раст“, пишува во извештајот.

Според основното сценарио, од „Ерсте“ очекуваат пресврт во монетарната политика односно централната банка прво да се потпре на квантитативните алатки, па оттука да ги задржи стапките непроменети и да ја заостри ликвидноста користејќи инструменти како што се задолжителните резерви сè додека инфлацијата не се намали и не биде подготвена да ги зголеми стапките ако ризиците од инфлација се вкоренат.

Енергетскиот шок го намалува штедењето

Аналитичарите на „Ерсте“ посочуваат дека вкупните кредити пораснаа за 13 проценти на годишно ниво во 2025 година, поттикнати од корпорациите со +15 проценти на годишно ниво, при што домаќинствата сè уште остваруваа силен раст од 10,9 проценти на годишно ниво. Тие додаваат дека почетокот на 2026 година е во суштина идентичен со почетокот на 2025 година, не покажувајќи забавување, односно дека вкупните кредити пораснаа за 2,1 проценти на годишно ниво до март 2026 година, во споредба со +2 проценти во истиот период од 2025 година. Според нив, намалувањето на референтната камата од Народната банка во декември 2025 година на 4 проценти сè уште го храни билансот, а енергетскиот шок сè уште не го погодил кредитирањето.

Во однос на депозитите, аналитичарите укажуваат дека тие пораснаа за 10,1 проценти на годишно ниво во 2025 година, предводени од домаќинствата со +12,1 проценти на годишно ниво, додека корпоративните депозити заостанаа на +6,5 проценти на годишно ниво.

„На почетокот на 2026 година моторот за финансирање од домаќинствата запира. Депозитите на домаќинствата беа непроменети во првиот квартал (-0,1 процент од почетокот на годината; -0,4 проценти во јануари, мал пораст во февруари, назад на -0,1 процент до март), значително послабо од 0,9 проценти забележани во првиот квартал од 2025 година“, се наведува во извештајот.

 

Во него се додава дека вкупната состојба на депозитите всушност била „спасена“ од корпорациите, бидејќи нивните депозити се движеа од -3,8 проценти кумулативно до февруари на +3,4 проценти од почетокот на годината до март, поттикнати од скок на депозитите на корпорациите за еден месец од 7,5 проценти во март (веројатно период на оданочување и тајминг на големи салда, а не тренд).

„Ако погледнеме подалеку од таа едномесечна корпоративна нестабилност, основната порака е дека токму кога енергетскиот шок ги погоди потрошувачките цени во март, текот на штедење на домаќинствата пресуши. Како заклучок, кредитите загреано влегуваат во шокот (раст од приближно 13 проценти на годишно ниво), депозитната база што ги финансира го губи замавот кај домаќинствата, а коефициентот кредити-депозити се искачува на 85 проценти, што повторно насочува кон монетарно затегнување“, се наведува во извештајот.

Кревка цел за буџетскиот дефицит

Целта на Министерството за финансии за дефицит од 3,5 проценти за 2026 година е структурно кревка бидејќи се бара консолидацијата да дојде речиси целосно од превисоки приходи, додека најголемите линии за трошење се однапред обврзани и растат далеку над номиналниот БДП дури и под претпоставките пред шокот, посочуваат аналитичарите.

„Без конкретна даночна политика и административни мерки, предвидените зголемувања на приходите можеби нема да се материјализираат, а дефицитот за 2026 година би можел да достигне 4,2 проценти од БДП, според наше мислење“, наведуваат аналитичарите.

Тие додаваат дека енергетскиот шок го влошува ова од двете страни бидејќи ја еродира приходната основа на која буџетот беше проектиран (изграден врз основа на приказна за раст од 3,8 проценти и дезинфлација) и додава отворени расходи преку продолженото олеснување на ДДВ за гориво и акцизи.

„Во 2027 година гледаме само делумно подобрување на -3,8 проценти (во споредба со -3 проценти од стратегијата), што одразува намалување на трошоците за олеснување. Наративот за стабилизација на Фискалната стратегија ја потценува основната приказна. Од првиот квартал на 2025 година, јавниот долг со вклучените гаранции изнесуваше околу 60 проценти од БДП. Зголемувањето на инфлацијата механички ќе го израмни коефициентот на краток рок преку побрз номинален БДП, но тоа е погрешно бидејќи маскира еродирана примарна позиција“, пишува во извештајот.