Низ графикони: Како војната во Иран ја нарушува глобалната трговија

Вечерта на 1 март, танкер за нафта го исклучи транспондерот околу 25 километри источно од емиратот Шарџа и исчезна во маглата од загушени сигнали над Ормускиот теснец, тесен премин кој го одвојува Персискиот залив од отворениот океан. Десет часа подоцна, неговиот транспондер повторно се вклучи северно од Абу Даби, движeјќи се кон Бахреин.

Само мал број бродови поминаа низ теснецот од минатата сабота, кога САД и Израел извршија воздушен напад врз Иран. Техеран возврати, лансирајќи дронови и ракети кон цели ширум Заливот. Анализата на податоците за бродскиот транспорт од 1 до 6 март покажува дека сообраќајот на трговските бродови околу Ормускиот теснец опаднал за повеќе од 85 отсто во однос на истиот период минатата година; околу една петтина од овие премини биле надвор од видокругот на системот за автоматска идентификација на бродови.

Сообраќајот низ Ормускиот теснец е во опаѓање - последните познати позиции на бродовите што поминале низ теснецот, од 1 до 6 март. Bloomberg

Недела дена по почетокот на конфликтот, влијанието врз светската трговија веќе е значајно, со големи нарушувања во бродскиот и воздушниот сообраќај, што се одразува на пазарите и ги зголемува цените на бензинот и ѓубривата. Поголеми нарушувања се веројатни како последица на нападите и прекините во некои од најпрометните логистички центри во светот.

Обединетите Арапски Емирати и Катар претставуваат клучни точки за поморски и воздушен транспорт, управувајќи со големи количини стока што се пренесува помеѓу Азија, Европа и Африка преку пристаништа, слободните зони и помалите градови со магацини околу аеродромите. Во близина на аеродромот во Дубаи, кој во нормални услови опслужува повеќе од 1.000 летови дневно, се наоѓа Меѓународниот хуманитарен град (International Humanitarian City), слободна зона за меѓународна помош, и центри на Светската здравствена организација и други агенции.

„Ситуацијата е прилично уникатна затоа што ја погодува и морската артерија, но и центарот за интермодален транспорт“, рече Сара Шифлинг, доцентка по менаџмент на синџири за снабдување и општествена одговорност на Економската школа Ханкен (Hanken School of Economics) во Финска. „Проблемот со системите од типот 'јазол и крак' е што, ако нешто го наруши јазолот, целиот мрежен систем е погоден.“

Аеродромите во Саудиска Арабија и Оман остануваат отпорни - Џеда и Мускат сè уште ги извршуваат повеќето редовни летови. Bloomberg

До среда беа откажани повеќе од 27.000 закажани летови низ целиот регион, оставајќи ги патниците и товарот заглавени – иако авио-компаниите, вклучително и „Емирати“ (Emirates), постепено ја обновуваат работата.

Значителен дел од воздушниот транспорт на стоки се одвива како товар во труповите на патничките авиони, и иако вкупниот обем е значително помал од бродскиот транспорт, авионите обично превезуваат стока со висока вредност, расипливи производи кои не можат да издржат задржување во транзит, како храна, цвеќе и фармацевтски производи, и други производи каде времето е критично. Колапсот на патничкиот воздушен сообраќај за време на пандемијата со ковид-19 го намали капацитетот, што доведе до скокови на цените за воздушен транспорт.

Енергетски прекини на Блискиот Исток - конфликтите во регионот го нарушија производството и сообраќајот на танкери. Bloomberg

Највидливиот ефект врз пазарот е забележан кај цените на енергијата. Околу 20 отсто од светската понуда на нафта и течен природен гас поминува низ Ормускиот теснец. Постројки за производство на нафта и гас низ регионот беа погодени од напади со дронови и ракети. Енергетските извозници бараат алтернативни рути од Заливот, а некои од нив ги затворија рафинериите бидејќи складиштата се полнат.

Цената на нафта од типот Брент достигна 90 долари за барел првпат по две години на 6 март, додека цените на ЛНГ (течен природен гас) во текот на неделата достигнаа највисоко ниво во последните три години. Ако конфликтот трае подолго – а претседателот на САД, Доналд Трамп, во петокот рече дека нема да прифати ништо помалку од „безусловна предавање“ – некои аналитичари предвидуваат дека цената би можела да надмине 100 долари.

Загриженоста поради влијанието на повисоките цени врз светската економија ги тресе пазарите и ги зголеми цените на бензинот во САД, оставајќи ја администрацијата да бара начини за справување со домашните последици.

Повисоките цени на енергијата ќе доведат до раст на трошоците за потрошувачите и индустријата – особено во земјоделството. Околу една третина од светската трговија со ѓубрива поминува низ Ормускиот теснец, додека природниот гас е клучен за производство на материјали кои земјоделците ширум светот ги користат. Производителите на ѓубрива ширум светот го намалија производството, а цените веќе се зголемени. Земјоделците брзаат да обезбедат залихи пред критичната сезона.

Економиите во Персискиот Залив извезоа азотни ѓубрива во вредност од 50 милијарди долари од 2020 година - увоз од Оман, Катар, Саудиска Арабија, ОАЕ, Бахреин и Иран, 2020-2025 година. Bloomberg

Долготрајниот конфликт би можел да има сериозни последици, бидејќи производителите ќе го намалат користењето на ѓубрива, со што приносите би биле помали. Последиците би биле особено видливи во помалку развиените земји, каде недостатоците можат да предизвикаат хуманитарни катастрофи, рече Тим Бентон, професор на Универзитетот во Лидс (Leeds University) и експерт за безбедност на храната. Ако недостигот доведе до тоа земјоделците да не користат ѓубрива пред следната сезона, „тогаш влијанието врз приносите на културите за шест месеци, за време на сезоната на раст на посевите на јужната хемисфера следната година, може да биде многу изразено“, додаде тој.

Аналитичарите за „Блумберг“ велат дека, без разлика колку долго трае конфликтот, ефектите ќе бидат длабоки и долготрајни, со тешко предвидливи последици. Растечките трошоци за енергија во Азија, која е дестинација за голем дел од извозот од Заливот, може да се одразат на цените на потрошувачките производи во Европа; доцнењата на бродовите може да ги зголемат трошоците за складирање или да го нарушат производството.

„Вашата компанија можеби нема да биде погодена, но добавувачот на добавувачот на вашиот добавувач може да биде“, рече Сара Шифлинг. „Нарушувањата ќе се шират глобално бидејќи синџирите за снабдување се глобални.“