Хомеровото прашање старо 2.500 години: Дали сте човек на војната или човек на патувањето?

„Илијада“ или „Одисеја“? Тоа е едно од најстарите прашања во книжевноста, но и прашање со голема тежина. Двата епа за Тројанската војна и нејзините последици, за кои долго време се веруваше дека ги создал слепиот поет по име Хомер, претставуваат два столба врз кои почива класичната половина на западната културна традиција. (Другата половина ја сочинува Библијата.) Првиот, епот за војната, ги следи борбите на неколку грчки и тројански воини додека се соочуваат со сопствената смртност во свет во кој насилството е природен производ на херојската потрага по слава.

Вториот е повоена приказна: итроумниот Грк Одисеј се обидува да се врати дома во текот на цели десет години, минувајќи низ низа понекогаш застрашувачки, а понекогаш заводливи предизвици – дејство што ги принудува читателите да се соочат со вечното надмудрување меѓу привлечноста на авантурата и копнежот по домот.

Околу животот на Хомер речиси ништо не се знае со сигурност. Античките извори го опишуваат како слеп поет кој живеел околу 8 век пред нашата ера, најверојатно во Јонија, област со грчки населби на брегот на Мала Азија. Меѓутоа, современите историчари и класични филолози најчесто наведуваат дека Хомер можеби и не бил историска личност, туку име под кое се обединети усните епски традиции што се пренесувале со векови/Depositphotos

Заедно, овие две монументални дела нудат целосна слика на човечкото искуство, од трагедија до комедија.

Речиси целата старогрчка книжевност, а со тоа и голем дел од книжевноста што настанала подоцна, произлегува од Хомеровите епови. Нивните приказни и ликови биле неисцрпен извор на инспирација, преобликувани, приспособувани и толкувани од сите – од лирските поети, трагичарите, до филозофите.

Истото важи и за Римјаните. „Енеида“ на Вергилиј, која зема спореден лик од „Илијада“ и го претвора во главен јунак на еп што си поигрува и со „Илијада“ и со „Одисеја“, беше најзначајната епска поема во европската култура сè до 19 век, инспирирајќи безброј поети и писатели.

Навистина беше невозможно да се избега од Хомеровите епови, дури и ако некој се обидеше. Но, дали едниот е посериозен од другиот? Кој повеќе ви се допаѓа и зошто?

Тие прашања за многумина имаат големо значење, не само затоа што се важни сами по себе, туку и затоа што сакаме да веруваме дека нашите избори откриваат нешто за тоа кои сме.

 

Војна наспроти авантура

Иако денешните научници се уверени дека еповите се обликувале низ многу генерации, повеќето луѓе во антиката верувале дека Хомер навистина постоел и дека „Илијада“ била плод на неговата страсна младешка природа, додека „Одисеја“ настанала во неговите мудри попоодминати години. Така уште во антиката се зацврстило сфаќањето дека овие две поеми се многу различни – и дека, со самото тоа, привлекуваат сосема различни читателски вкусови.

Како што минувале милениумите, читателите и критичарите забележувале и други клучни разлики. На почетокот на 18 век, големиот британски класичен научник Ричард Бентли изјавил дека „Хомер ја напишал ‘Илијада’ за мажите, а ‘Одисеја’ за другиот пол“. Бентли реагирал на една особеност на вториот еп што читателите одамна ја препознале: неговото исклучително богатство од силни и впечатливи женски ликови. (Со оглед на темата, „Илијада“, пак, неизбежно е исполнета со воинствен, машки набој.)

Но, зад забелешката на Бентли, обоена со одредени патријархални предрасуди, се крие уште една разлика што некои и денес ја гледаат меѓу овие две дела: дека епот за војната е „сериозен“, додека неговото продолжение е само „забавно“.

За оние што во текот на животот искусиле војна, „Илијада“ зборува со особена сила./Depositphotos

 

Статуата на Ахил кој умира откако стрела го погодува во петицата. Изразот „Ахилова пета“ означува нечија најголема слабост, слаба точка или скриен недостаток што може да доведе до пропаст. Метафората потекнува од грчката митологија, според која неговата мајка Тетида го потопила Ахил во реката Стикс за да го направи неранлив, односно бесмртен, но неговото тело останало ранливо на петицата за која го држела/Depositphotos

Токму „Илијада“ и Тројанската војна биле основа за заплетите на поголемиот дел од старогрчките трагедии. Меѓу нив се „Орестија“, трилогијата на Есхил, со потресните сеќавања на човечката жртва што го овозможила грчкиот поход на Троја; „Ајант“ од Софокле, кој зборува за понижувањето и самоубиството на најголемиот јунак по Ахил; како и низа драми од Еврипид, меѓу кои особено се издвојуваат „Тројанките“, со својот потресен приказ на последиците од уништувањето на големиот град.

Но, „Одисеја“ речиси и да не оставила трага врз старогрчкиот театар. Кога се појавува Одисеј, тој е како современ негативец, а шармантната итрина на епскиот јунак е претворена во подмолна превртливост. Единствената драма што ја имаме, а која е директно инспирирана од неговата приказна за враќањето дома, е „Киклоп“ од Еврипид, таканаречена сатира – жанр на кратки комични дела што се изведувале по трагедиите.

Затоа е уште поинтересно што токму „Одисеја“, а не „Илијада“, ги привлекла современите автори на адаптации. За нив, многубројните разновидни авантури во епот, како и темите за враќањето дома и повторното обединување на семејството, биле неодоливи.

Филмските верзии опфаќаат широк спектар: од холивудскиот спектакл од 1954 година, во кој Кирк Даглас, полугол и полн со енергија, се бори со чудовишта, преку духовитата адаптација на браќата Коен од времето на Големата депресија, „О, брате, каде си?“ (O Brother, Where Art Thou?), па сè до сериозниот филм од 2024 година, „Враќањето“ (The Return), со Ралф Фајнс во улогата на трауматизираниот Одисеј. А за неколку дена пристигнува и блокбастерот на Кристофер Нолан, вреден 250 милиони долари, снимен целосно во IMAX-формат, кој веќе ги распродаде кино-билетите ширум светот.

Односи и идентитет

Сепак, оние што ја презираат „Одисеја“ како „обична“ авантуристичка приказна ја читаат површно. Иако ликовите што Одисеј ги среќава на своите патувања се навистина незаборавни – Киклопот, Лотофазите, Калипсо, Кирка, Сирените, Сцила, Харибда и другите – само четири од вкупно 24-те дела на поемата, односно „книги“, се посветени на раскажувањето за тие средби додека тој се обидува да го пронајде патот до дома. Во својата „Поетика“, Аристотел речиси и не им посветува внимание на тие авантури, кои попатно ги нарекува „патување разбранувано од бури“. За филозофот, она што навистина било интересно е „состојбата дома“: царството на Одисеј, неговата сопруга, неговиот млад син – што се случило со нив за време на неговото долго отсуство и како тој би можел да им се врати и повторно да го стекне својот идентитет како крал, сопруг и татко.

Во самото средиште на епот се наоѓа приказната за луѓето и нивните односи. Кога станува збор за авантурите, нивната улога во никој случај не е само да го забавуваат читателот. Додека јунакот се приближува до семејството и татковината, кои, колку што знае, можеби станале целосно непрепознатливи во дваесетте години откако ги напуштил, тој се среќава со цел спектар луѓе и цивилизации, култури и обичаи.

Средбата меѓу Пенелопа и Одисеј по дваесет години/ Depositphotos

Некои од нив изгледаат како олицетворение на варварството, како Киклопот, додека други навидум се подеднакво цивилизирани како и самите Грци, како Феничаните – народ од вешти морепловци што ужива во музика, танц и атлетика и кој на крајот ќе го врати Одисеј дома. Некои се божествени суштества, како божицата Калипсо, која се вљубува во Одисеј и му нуди бесмртност под услов да остане со неа. На крајот, некои се луѓе, а некои едноставно се чудовишта.

Преку средбите со таа восхитувачка разновидност од ликови, Одисеј постепено сфаќа кој навистина е и кое е единственото место каде што навистина припаѓа. Неговото одбивање на понудата на Калипсо, во корист на враќањето кај остарената Пенелопа, не е само величествено сведоштво за неговиот брак – уште една од големите теми на епот – туку и трогателно признание дека сфаќа дека, и покрај своите херојски подвизи, на крајот сепак е обичен смртник.

Ако авантурите се средство преку кое Одисеј (и публиката) размислуваат за човековиот идентитет, епот продолжува да ги истражува неговите мистерии и сложеност на софистициран начин. Одисеј е мајстор на преправањето и ненадминат раскажувач на измислени приказни – две способности што му го спасуваат животот во тешки ситуации, но истовремено го прават и многу недоверлив раскажувач. (Тие четири книги за неговите авантури ги раскажува самиот тој, а не поетот: како воопшто знаеме дека се вистинити?)

Статуата на Одисеј на островот Итака во Јонското Море, меѓу Кефалонија и копнениот дел на Грција. Денес островот има само неколку илјади жители. Дали тоа е истата Итака од епот е прашање што се проучува со векови. Повеќето историчари и археолози сметаат дека станува збор токму за овој остров, но постојат и други теории што Хомеровата Итака ја сместуваат на други места во Јонскиот архипелаг/Depositphotos

 

Навистина, токму тие негови способности го отежнуваат неговото враќање исто колку што му помагаат да го оствари. Во кулминацијата на средбата со својот остарен татко, јунакот – кој веќе нема никаква причина да го крие својот идентитет – не може да се воздржи, а да не изговори уште една лага. Се претставува како голем господар од далечна земја, кој некогаш го познавал Одисеј. Како да е жртва на некаков посттрауматски стрес, заробен во обрасци на однесување што повеќе не им служат на неговите цели.

Епот го истражува прашањето за идентитетот и на други интригантни начини. Во воведните стихови, односно во прологот, каде што поетот обично ги именува предметот и темата на своето дело, јунакот не е именуван, туку едноставно е наречен „еден човек“. Ова необично и впечатливо избегнување нагласува едно важно прашање: како знаеме кој е некој? По неговото име? По неговите дела? Во текот на целиот еп, составен од 12.000 стихови, и раскажувачот и многу од неговите ликови избегнуваат да го користат името на Одисеј, иако името е првиот белег на идентитет што секој го добива во животот.

Мет Дејмон во ликот на Одисеј во новото филмско остварување чија премиера е закажана за 16. јули/Depositphotos

Неговата сопруга и неговиот син често се враќаат на заменката екеинос – „тој човек“ – наместо да го именуваат. Во една од најпознатите сцени во епот, Одисеј му кажува на Киклопот дека се вика „Никој“, оутис. Откако Одисеј и неговите луѓе го ослепуваат Киклопот, другите џинови доаѓаат до неговата пештера за да му помогнат. Но, кога тој вика дека го повредил „Никој“, тие претпоставуваат дека сè е во ред и се враќаат во своите домови.

Суптилната игра на зборови со „Никој“ е во тоа што тоа истовремено е и лага – очигледно, тоа не е неговото вистинско име – но, на подлабоко ниво, тоа е и вистина. По две децении без никаква вест за него, повеќето луѓе, вклучувајќи ги сопругата и синот на Одисеј, веруваат дека е мртов. Навистина, тој е на некој начин „никој“: изгубен на море, беспомошно препуштен на каприците на природата и на волјата на домаќините што ги среќава, лишен од богатството што го донел од Троја и сведен на сиромаштија.

Во потресниот дел од 19. книга, лузната на неговата нога, што ја забележува стариот дворски слуга, не само што ја поттикнува големата сцена на препознавање, туку и враќање во минатото, во мигот кога дедо му му го дал името, поврзано со грчкиот збор за „болка“ или „страдање“.

Ени Хатавеј ја толкува Пенелопа, која со години ги надмудрува додворувачите додека го чека враќањето на Одисеј. Преку ден ткаела, а ноќе го расплетувала платното за да го одложи бракот со додворувачите додека го чека својот сопруг. Денес изразот „Пенелопина работа“ означува бескрајна, макотрпна работа што постојано се почнува одново и никогаш не завршува. Depositphotos

Неговиот идентитет, на крајот, е повеќеслоен: крал и просјак, јунак и „никој“, човек што безбедно се вратил дома, но и човек чиј идентитет буквално е одреден од сопственото страдање. Со оглед на бројните суптилни наративни и тематски сложености, не е чудо што „Одисеја“, за разлика од „Илијада“, создаде толку различни жанрови и остави толку многу книжевни одгласи. Можеби затоа што зборува за скитник, за изгубена душа, и во буквална и во преносна смисла, таа делува необично современо.

Нејзината приказна ги содржи зачетоците на научната фантастика и фантастичната книжевност, пикарскиот роман (роман за скитник или пробисвет) и романтичната комедија. Се покажа и како навидум неисцрпен извор на материјал за други писатели – од Данте до Џејмс Џојс, од Дерек Волкот („Омерос“) до, сосема очекувано, многу писателки, како Медлин Милер („Кирка“) и Маргарет Атвуд („Пенелопијада“), кои незаборавните женски ликови од епот ги поставија во средиштето на своите дела. На крајот, двата епа се подеднакво сложени, подеднакво софистицирани и подеднакво длабоки.

Ако некои луѓе претпочитаат едно дело пред другото, тоа е само одраз на различниот темперамент на читателите, а не оценка за квалитетот на кое било од овие две дела. Неизбежно тежнееме кон едното или кон другото – дури и повеќето класични филолози, сакале да признаат или не, се или „луѓе на Илијада“ или „луѓе на Одисеја“.

Добрата вест е: не мора да избирате.

(Даниел Менделсон е уредник на „Њујорк ривју оф букс“ (The New York Review of Books).)