Зошто во 2026 мозокот станува инвестиција, а не само грижа?

Со години зборувавме за „брејн хелт“ (brain health), односно како да го заштитиме мозокот од болести, како да го одржиме активен во подоцнежните години и како да го одложиме когнитивниот пад. Сепак, во 2026-та фокусот се поместува, па експертите сега масовно дебатираат за „брејн велт“ (brain wealth), термин кој со претприемачки речник го објаснуваат како когнитивен имот што се гради со децении и директно влијае врз кариерата, приходите, одлуките и квалитетот на живот.

А, токму мозочниот капитал е прогласен за еден од петте животни трендови што ќе ја одбележат годината. Останатите четири се: дигитален минимализам (свесно намалување на користењето технологија и враќање кон аналогни навики), ВИ-фитнес (паметни апликации и уреди за подобрување на физичкото здравје), slowcations (одржливи, подолги и поспори патувања со помал еколошки отпечаток) и glowcations (одмори насочени кон лична трансформација, релаксација и целосна грижа за телото и умот).

Нашиот соговорник, Ивица Павлов, дипломиран и лиценциран психолог и кариерен советник (GCDF) смета дека ова не е само уште еден велнес тренд, туку сериозна промена во начинот на кој што ќе размислуваме за човечкиот потенцијал. Затоа, според него, во иднина сè повеќе ќе се гледа на „brain wealth“ како на еден од клучните ресурси за индивидуален и општествен напредок.

Мозочниот капитал не е само тренд, туку нова дефиниција за моќ и влијание. А во свет што станува сè побрз и погласен, вистинскиот луксуз можеби е способноста да останеш смирен, присутен и остроумен, вели нашиот соговорник, психологот Ивица Павлов/Фото: Емил Новевски

„Овде не зборуваме само за интелигенција, добра меморија или брзо решавање задачи. Станува збор за многу поширок и подлабок концепт кој го опфаќа вкупниот ментален капацитет што човек го гради и го носи со себе низ животот и кариерата. Тоа е комбинација од когнитивни, емоционални и психолошки ресурси кои ни овозможуваат не само да функционираме, туку и да напредуваме во сложени и неизвесни услови. За разлика од класичната грижа за здравјето, која главно се фокусира на спречување на болести и пад на функциите, „brain wealth“ се однесува на активно и свесно акумулирање на ментални ресурси со текот на времето, слично како што се гради финансиска заштеда. Не се работи за краткорочни подобрувања, туку за долгорочна стратегија за јакнење на капацитетот за размислување, учење и носење одлуки“, истакнува Павлов.

Во разговор за „Блумберг Адрија“, меѓу другото, објаснува дека овој концепт ги вклучува способноста за длабок фокус и концентрација во свет полн со прекини, психолошката стабилност кога сме под притисок, емоционалната интелигенција во комуникацијата и лидерството, како и флексибилноста да учиме нови вештини и да се адаптираме на промени. Вели дека особено важна компонента е и способноста за долгорочно планирање, односно да не реагираме само на моменталните проблеми, туку да размислуваме за последиците од нашите одлуки по неколку години.

Рамнотежата помеѓу стратегијата и реакцијата е клучна за мозочниот капитал/Depositphotos

„Од психолошка перспектива, „brain wealth“ значи дека човек има развиени механизми за саморегулација: знае кога да притисне, кога да застане, како да се справи со стрес без да изгори и како да донесува одлуки без да биде воден исклучиво од страв или импулс. Тоа е разликата меѓу реактивен и стратешки начин на живеење и работа. Како што финансискиот капитал не се создава одеднаш, туку преку мали, но конзистентни вложувања, така и мозочниот капитал се гради преку секојдневни избори кои често изгледаат банално: дали спиеме доволно, дали имаме време за учење, дали знаеме да поставиме граници, дали правиме паузи и дали имаме простор за размислување без постојан притисок. Со текот на годините, овие избори прават огромна разлика во тоа колку јасно размислуваме, колку сме отпорни на стрес и колку долго можеме да останеме продуктивни и креативни. Во таа смисла, „brain wealth“ не е само личен велнес концепт, туку и економски фактор. Луѓето со повисок мозочен капитал имаат поголема способност да учат, да се преквалификуваат, да иновираат и да носат одлуки кои создаваат вредност, и за себе и за организациите во кои работат“, вели Павлов.

Дали „brain wealth“ станува нов статусен симбол меѓу лидерите и елитата?

ИП: Во извесна смисла, „brain wealth“ навистина станува нов статусен симбол, но не на начин на кој сме навикнати да ги препознаваме симболите на успех. Тоа не е нешто што лесно се фотографира или се покажува на социјалните мрежи. Напротив, станува збор за тивка форма на привилегија: способноста човек да има контрола врз сопственото внимание, енергија и време.

Сè почесто гледаме дека лидерите и високите професионалци инвестираат не само во физичка форма или професионални обуки, туку и во коучинг, психолошка поддршка, редизајн на работното време и свесно управување со сопствената енергија. Тие разбираат дека нивниот највреден ресурс не е уште еден состанок или уште еден проект, туку способноста да размислуваат јасно, креативно и долгорочно. Овие инвестиции ретко се видливи однадвор, но имаат огромно влијание врз квалитетот на одлуките, стилот на лидерство и долгорочната стабилност на кариерата. Наместо постојано да „гаснат пожари“, тие се обидуваат да создадат ментален простор за планирање, визија и развој. Во свет во кој сите се гордеат со тоа колку се зафатени и достапни 24/7, вистинскиот луксуз станува способноста да се забави, да се постават граници и да се зачува менталната јасност. Токму таа јасност, а не надворешниот сјај, сè повеќе го дефинира новиот поим за успех и престиж.

Менталниот капитал е вистински економски ресурс. Тој директно влијае на тоа какви проекти прифаќаме, кога ја менуваме работата, како преговараме за плата, како инвестираме и како ја управуваме нашата кариера | Depositphotos

Зошто менталниот капитал станува клучен ресурс?

ИП: Затоа што денешната економија сè помалку е економија на физички труд, а сè повеќе економија на одлуки, внимание и адаптација. Повеќето професии денес не бараат само да „се работи напорно“, туку да се обработуваат големи количини информации, да се проценуваат ризици и да се реагира на постојани промени на пазарот, технологијата и организациските структури. Во таков контекст, успехот сè повеќе зависи од тоа колку добро човек може да филтрира што е навистина важно, а што е само бучава, колку може да остане смирен и рационален под притисок и колку е способен да размислува не само за следниот чекор, туку и за последиците по неколку месеци или години. Ова се когнитивни и психолошки вештини, а не само технички знаења. Проблемот е што токму овие вештини најбрзо се нарушуваат кога сме под хроничен стрес. Психолошките и невронаучните истражувања покажуваат дека долготрајниот притисок го префрла мозокот во режим на „преживување“, каде што доминираат импулсивни реакции, краткорочно размислување и избегнување на ризик или, обратно, преземање непромислени ризици. Во таква состојба, дури и многу интелигентни и искусни луѓе носат послаби одлуки. Затоа менталниот капитал не е луксуз или нешто што е важно само за лична благосостојба, туку реален економски ресурс. Тој директно влијае врз тоа какви проекти прифаќаме, кога менуваме работа, како преговараме за плата, како инвестираме и како управуваме со сопствената кариера. Луѓето со подобра саморегулација и со повисоко ниво на психолошка стабилност имаат поголема веројатност да носат конзистентни, промислени и долгорочно исплатливи одлуки, наместо да реагираат импулсивно на краткорочен притисок или страв. На тој начин, мозочниот капитал станува директен двигател на финансискиот капитал. Тој одредува не само колку работиме, туку и колку паметно работиме, како ги користиме можностите и колку долго можеме да останеме релевантни и продуктивни на пазарот на труд. Во економија што се менува побрзо од кога било, токму оваа способност за стабилно и флексибилно размислување станува еден од највредните ресурси што ги имаме.

Вистинска инвестиција во мозокот не значи да се работи повеќе, туку попаметно/Depositphotos

Како да се инвестира во мозокот без ризик од прегорување (burnout)?

ИП: Ова е можеби најкритичното прашање кога зборуваме за „brain wealth“, затоа што многу луѓе несвесно ја мешаат инвестицијата во сопствениот развој со постојано туркање на сопствените граници. Во култура која ја слави зафатеноста и прекувремената работа, лесно е да се поверува дека колку повеќе работиме, толку повеќе инвестираме во себе. Психологијата, меѓутоа, покажува сосема спротивно: мозокот не се развива најдобро во состојба на постојан притисок, туку во услови на паметно дозирање на напор и закрепнување. Од психолошки и невролошки аспект, учењето, креативноста и доброто одлучување се случуваат кога нервниот систем има можност да се „ресетира“.

Затоа, здравата инвестиција во мозокот подразбира ритам - периоди на фокусирана работа, проследени со вистински периоди на одмор. Не станува збор само за одмор на крајот на годината, туку за микропаузи во текот на денот, квалитетен сон, физичка активност и време без екрани, кога мозокот може да процесира и да „сортира“ информации. Токму во тие периоди на пауза се зацврстуваат новите вештини и се подобрува способноста за решавање проблеми. Подеднакво важно е и чувството на контрола врз сопственото време. Луѓето кои постојано реагираат на туѓи приоритети и рокови имаат значително поголем ризик од прегорување, без разлика колку се мотивирани. Инвестирањето во мозокот значи и учење како да се постават граници, како да се каже „не“ и како да се организира денот според менталната енергија, а не само според календарот. Третиот клучен елемент е смислата. Burnout најчесто не се јавува кај луѓе кои работат напорно, туку кај луѓе кои работат напорно без чувство дека тоа што го прават води некаде. Кога нема јасна врска меѓу трудот и личниот развој, мотивацијата полека се претвора во исцрпеност. Затоа, инвестицијата во мозокот вклучува и редовна рефлексија: што учам од ова, како ова ме носи поблиску до моите долгорочни цели и дали мојата енергија е вложена на вистинското место.

Затоа, вистинската инвестиција во мозокот не значи да правиме повеќе, туку да правиме попаметно. Да градиме систем на работа и живот кој ни овозможува не само да издржиме, туку и да растеме, ментално, професионално и лично, без да ја плаќаме таа цена со сопственото здравје и долгорочна способност за функционирање.

Кои навики успешните луѓе ги практикуваат тивко, но систематски?

ИП: Навиките што создаваат успешни и отпорни професионалци често не се спектакуларни или медиумски видливи. Тие не се „трендови“ за социјалните мрежи, ниту пак краткорочни трикови за зголемување на продуктивноста. Наместо тоа, тие се тихи, доследни и систематски практики кои со текот на годините акумулираат огромна вредност во форма на мозочен капитал. Една од најзначајните практики е редовното читање и учење надвор од непосредните задачи и обврски. Успешните луѓе секојдневно инвестираат време за проширување на знаењето, без оглед дали тоа е во нивната непосредна работа. Тие читаат книги, стручни текстови, истражувања и материјали што ги стимулираат да размислуваат пошироко и да развиваат нови перспективи. Ова не само што ја зголемува експертизата, туку и ја тренира менталната флексибилност и способноста за креативно решавање проблеми. Друг критичен елемент е водењето лични белешки и рефлексија за донесените одлуки и направените грешки. Наместо да се потпираат само на меморијата или на инстинктот, успешните луѓе систематски бележат што функционирало и што не, и размислуваат за причините. Овој процес на метарефлексија им овозможува да учат од сопственото искуство и да избегнуваат повторување на истите грешки, што со текот на времето ја зголемува нивната способност за рационално и стратешко размислување.

Наместо да се исполнуваат обврски случајно или според календарот, тие ја организираат работата така што најтешките и најкреативните задачи ги поставуваат кога умот е најостар и најфокусиран. Лесните или административните задачи се оставени за моменти на помала концентрација. Ова овозможува максимална продуктивност без непотребно трошење енергија, што го штити мозочниот капитал од прегорување. На крај, многу успешни професионалци работат со професионалци - коучеви, ментори или психолози. Овие експерти им помагаат да ја гледаат сликата однадвор, да идентификуваат сопствени слепи точки и да развијат стратегии за ментален развој. Со помош на овие професионалци, луѓето учат како да управуваат со стресот, да донесуваат подобри одлуки и да развиваат отпорност на притисокот од секојдневниот живот. Сите овие практики сами по себе можеби изгледаат едноставни или досадни. Но нивниот ефект со текот на годините е огромен: поголема самосвест, подобро управување со стрес, поостар и флексибилен ум и долгорочно зголемување на мозочниот капитал. Тоа е „тиха“ моќ: тие резултати не се секогаш видливи однадвор, но токму тие го разликуваат умот на успешните луѓе од просечниот, и токму тие ги подготвуваат за комплексните предизвици на кариерата и животот.

Кога сме кај навиките, кои рутини го трошат, а кои го градат мозочното богатство?

ИП: Мозочното богатство не се гради само со читање и учење. Секојдневните навики, начинот на кој го користиме времето и телото, и начините на кои реагираме на стрес директно влијаат врз нашиот когнитивен и емоционален капацитет. Некои од најголемите „трошачи“ на мозочен капитал се често незабележливи, но нивните ефекти се акумулираат со години. Хроничната недоспиеност е можеби најдиректен и најсилен фактор. Кога спиеме помалку од потребното, мозокот не може да ги обработи информациите, да ги зацврсти сеќавањата и да се „рестартира“ психолошки. Како резултат, фокусот слабее, креативноста опаѓа, а реакциите стануваат импулсивни. Постојаната достапност и прекинувањата, особено преку е-пошта, пораки или постојан мултитаскинг, ја исцрпуваат способноста за долготраен фокус. Мозокот се префрла од задача на задача, што создава чувство на хаос и ја зголемува емоционалната реактивност. Работата без приоритети (обврски без јасен редослед или смисла) го тера мозокот постојано да се адаптира и да троши енергија на менаџирање на итности, наместо на стратегиско размислување и креативност.

Depositphotos

На другата страна, постојат навики кои директно го градат мозочното богатство и го јакнат менталниот капитал. Редовниот сон и стабилниот дневен ритам му овозможуваат на мозокот да се обнови, да ги зацврсти сеќавањата и да го регулира емоционалниот баланс. Физичката активност, особено аеробни и вежби за координација, директно го стимулира мозокот: ја подобрува циркулацијата, ја зголемува продукцијата на невротрансмитери поврзани со концентрација и памтење, и ја намалува тензијата. Учиме нови вештини, било да се јазични, музички или технички, мозокот е постојано изложен на предизвик и создава нови невронски врски. Ова ја одржува когнитивната флексибилност и способноста да се адаптираме на променливи ситуации. И конечно, развивањето на емоционална интелигенција и вештини за комуникација му овозможува на мозокот да ги управува сопствените реакции и меѓучовечките интеракции, намалувајќи стрес и конфликт. Ова ја гради психолошката стабилност и долговечноста на когнитивните ресурси. Мозочното богатство се гради кога телото и психата работат во хармонија, а не кога мозокот е постојано во состојба на борба или адаптација кон стрес. Тоа значи дека интелектуалните активности, грижа за телото, сон и емоционална регулација не се независни елементи, туку интегриран систем кој ја создава вистинската когнитивна сила. Со други зборови, мозочниот капитал не е само резултат на тоа што учиме, туку и на тоа како живееме  и колку свесно управуваме со енергијата и вниманието, наместо само со времето.

Веќе неколку години живеете и работите во Марибор. Каква е разликата меѓу Македонија и Словенија во пристапот и развојот на кариерното советување?

ИП: Во земји како Словенија, кариерното советување е почесто вградено во системот, и тоа уште од образованието, па сè до корпоративниот развој. Луѓето таму релативно рано добиваат поддршка да ги препознаат сопствените таленти, вредности и стил на работа, и да планираат како да се движат низ различни фази од кариерата. Кариерата не се гледа само како одговор на пазарот на труд, туку како процес на психолошки и професионален развој кој бара насока, корекција и понекогаш храбри промени. Овој пристап создава поголема подготвеност за преквалификација, за учење нови вештини и за промена на професионалната насока без чувство на личен пораз. Наместо да чекаат кризата да ги натера на промена, луѓето почесто носат проактивни одлуки, кога сè уште имаат ментална и емоционална енергија да ги изведат.

Мозочниот капитал не е само резултат на она што го учиме, туку и на тоа како живееме и колку свесно управуваме со енергијата, вниманието, времето/Depositphotos

Во Македонија, пак, доминира поинаква логика. Кариерата често се гради врз основа на потреба, а не на долгорочна стратегија. Културата на „снајди се“ и „издржи“ создава луѓе кои се исклучително флексибилни и способни да функционираат во тешки услови, но истовремено и луѓе кои ретко имаат простор да застанат и да размислат дали патот по кој одат навистина им одговара. Психолошката поддршка во професионален контекст сè уште често се доживува како луксуз или како нешто што се користи дури кога ќе дојде до сериозно прегорување. Како резултат, многу кариерни одлуки се носат во состојба на хроничен замор, финансиски притисок и страв од промена - комбинација која ретко води до оптимални долгорочни избори. Од перспектива на „мозочното богатство“, оваа разлика е клучна.

Ова има и пошироки последици. Кога голем дел од работната сила е психолошки преоптоварена, општеството губи потенцијал за претприемништво, за креативни индустрии и за долгорочни инвестиции во знаење. Мозочниот капитал се троши побрзо отколку што се обновува. Психологијата и кариерното советување тука играат улога слична на финансиското планирање. Тие не гарантираат успех, но значително ја зголемуваат веројатноста дека луѓето ќе носат одлуки кои се одржливи, не само следната година, туку и по десет или дваесет години. Луѓето со подобра самосвест подобро управуваат со ризик, полесно препознаваат кога е време за промена и поретко влегуваат во циклуси на екстремна исцрпеност. Затоа, кога зборуваме за разликите меѓу Македонија и Словенија, не зборуваме за разлика во интелигенцијата или работната етика. Зборуваме за разлика во тоа колку системот ги поддржува луѓето да го развиваат и заштитуваат својот ментален капацитет низ целата кариера. Таму каде што постои таква поддршка, мозочното богатство се акумулира. Таму каде што ја нема, мозочното богатство се троши побрзо отколку што се обновува. Во контекст на 2026 и понатаму, ова прашање станува сè поважно. Ако сакаме економии што се конкурентни и луѓе што работат подолго и поквалитетно, тогаш инвестицијата во психологијата и кариерниот развој не е социјален трошок, туку стратешка инвестиција во највредниот ресурс што го имаме, а тоа е човечкиот ум.