Ефтимов: Македонија има квалитетен кадар за ВИ, а „Везилка“ ќе ја намали технолошката зависност

Помина точно еден месец откако министерот за дигитална трансформација Стефан Андоновски официјално го претстави проектот „Везилка“ - национален центар за вештачка интелигенција, оценувајќи го како капитален проект со историско значење за дигиталната трансформација на Македонија.

„Ова е капитален проект со историско и национално значење – нова страница во дигиталниот развој на Македонија, во која Владата, универзитетите и индустријата заеднички градат национален систем за вештачка интелигенција. Со ‘Везилка’, нашата држава станува активен дел од европската мрежа на центри за ВИ. Ова е суштински чекор за нашата научна, технолошка и иновациска заедница“, рече тогаш министерот Андоновски.       

Проектот, со вкупна вредност од околу шест милиони евра, се реализира со финансиска поддршка од Европската Унија преку програмата „Хоризонт Европа“ (Horizon Europe) и иницијативата „ЕуроХПЦ“ (EuroHPC), а е кофинансиран од Министерството за дигитална трансформација и ФИНКИ, како носител на проектот.

  

Суштината на „Везилка“ е едноставна, додаде министерот, да создадеме интелигентни решенија што му служат на човекот – да направиме технологијата достапна, корисна и етична. Дополнително, „Везилка“ ќе функционира и како центар за обука и развој на човечки капитал, каде што ќе се организираат тренинзи, практични проекти и едукативни програми во областа на вештачката интелигенција (ВИ).

 

 

Што значи тоа во практика, како ќе функционира, какви можности нуди, но и дали интегрирањето на „Везилка“ во европската мрежа може да ја намали технолошката зависност на земјава? Ова се само некои од прашањата за кои зборувавме со еминентниот доц. д-р Томе Ефтимов, истражувач на Одделот за компјутерски системи при Институтот „Јожеф Стефан“ во Љубљана, Словенија, и насловен доцент на Факултетот за информатички науки и компјутерско инженерство при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје.

„Најпрво да потенцираме дека ‘Везилка’ е дел од една голема инвестиција од страна на ЕУ. ЕУ прави навистина голем чекор напред во својата визија за доверлива (trustworthy) и хуманоцентрична (human-centerd) ВИ. Со донесувањето на легалниот акт за вештачка интелигенција и воспоставувањето ВИ-фабрики се создава инфраструктура што ги комбинира суперкомпјутерите, квалитетните податоци и човечкиот капитал за да ја забрза иновацијата во областа на ВИ – особено во секторите како здравство, производство и финансии. Овие фабрики, поддржани од ‘EuroHPC Joint Undertaking’ (JU), нудат заеднички пристап до најсовремени ВИ-оптимизирани суперкомпјутери, ресурси за податоци и стручна поддршка за истражувачи, стартапи и индустрија. Со тоа се намалуваат времето и трошоците за тренирање на модели, а воедно се зајакнува технолошкиот суверенитет на Европа“, објаснува Ефтимов.

  Доц. д-р Томе Ефтимов, Институт „Јожеф Стефан“ - Љубљана, Словенија / Приватна архива

 

Инаку, до 2026 година се очекува да бидат воспоставени најмалку 15 ВИ-фабрики и повеќе ВИ-антени, кои заедно ќе формираат паневропски ВИ-екосистем. „ВИ-фабриките се големи центри што располагаат со суперкомпјутери и нудат комплетни услуги за развој и поддршка на ВИ-модели, додека ВИ-антените се помали поврзани јазли што овозможуваат пристап на локално и регионално ниво, поттикнувајќи учество и ширење на знаењето низ Европа“, вели Ефтимов.

                      

Хронолошки развој: ● Во декември 2024 „EuroHPC JU“ ги избра првите седум ВИ-фабрики во Финска, Германија, Грција, Италија, Луксембург, Шпанија и Шведска. ● Во март 2025 се доделија уште шест фабрики во Австрија, Бугарија, Франција, Германија, Полска и Словенија. ● Во октомври 2025 се најави третиот бран, со нови шест фабрики (во Чешка, Литванија, Холандија, Романија, Шпанија и Полска) и 13 ВИ-антени во седум земји членки и шест партнерски земји, меѓу кои и Македонија.

  

Во тој контекст, „Везилка“ е поврзана со фабриката „Фарос ВИ“ во Грција, што, според професорот, претставува значаен стратешки исчекор. „Главната придобивка од оваа поврзаност е пристапот до нивната ВИ-оптимизирана инфраструктура, особено до суперкомпјутерот ‘Дедал’ (Daedalus), кој е клучен ресурс за развој и обука на големи ВИ-модели“, смета Ефтимов, додавајќи дека тоа ќе овозможи научната заедница од регионот да користи европска инфраструктура од највисоко ниво, со што се засилуваат регионалната интеграција и учество во европскиот ВИ-екосистем.

Можности и бенефиции

Интегрирањето на Македонија во европската мрежа за истражување и иновации претставува огромен исчекор напред за државата бидејќи овозможува директно вклучување во заедничкиот европски простор каде што знаењето, технологијата и иновациите се споделуваат. Тоа, вели Ефтимов, значи дека нашите истражувачи, универзитети и компании ќе имаат пристап до најсовремените европски инфраструктури, суперкомпјутери и програми за финансирање, како што е „Хоризонт Европа“.

„Бенефициите се повеќеслојни. Прво, се зголемуваат истражувачките капацитети и конкурентноста на земјата преку меѓународна соработка и размена на експертиза. Второ, се создаваат нови можности за младите истражувачи, кои ќе имаат пристап до европски школи, обуки и програми за мобилност. Трето, се овозможува директен трансфер на знаење и технологија кон индустријата и јавниот сектор, што придонесува кон дигитална трансформација и економска модернизација“, вели Ефтимов.

Depositphotos

 

Во тој контекст, додава тој, проектот „Везилка“ има клучна улога. Тој е насочен кон развој и задржување таленти во областа на ВИ и ќе ја искористи силната академска инфраструктура на ФИНКИ за да изгради одржлив национален систем за развој на ВИ-кадри. „Преку интеграција на специјализирани ВИ-модули во студиските програми, воведување основни курсеви достапни за сите студенти, како и летни школи, хакатони и обуки за компании и јавна администрација, ‘Везилка’ ќе помогне да се создаде нова генерација на истражувачи и професионалци подготвени за иднината“, смета Ефтимов.

Според планот, „Везилка“ ќе воспостави иновативни ВИ-центри во повеќе стратешки сектори, со цел да обезбеди системски развој и примена на ВИ за решавање реални предизвици и подобрување на јавните услуги. Тука се опфатени пет клучни области, и тоа: култура и јазик (системски развој на македонски јазични модели и дигитална заштита на културното наследство), здравство (анализа на здравствени податоци и подобрување на медицинските услуги), енергетика (оптимизација на производството и потрошувачката на енергија), јавна администрација (автоматизација на процеси и зголемена транспарентност) и земјоделство (примена на паметни технологии за современо и одржливо производство).

„На долг рок, ова интегрирање не значи само пристап до европски ресурси туку и создавање домашен екосистем на знаење и иновации, кој ќе ја задржи младата генерација во земјата, ќе ја направи Македонија видлива и конкурентна на европската сцена и ќе постави цврсти темели за дигитална и економска трансформација“, вели Евтимов.

Дали Македонија е подготвена за ВИ?

„Блумберг Адрија“ веќе пишуваше за тоа дека според индексот на Меѓународниот монетарен фонд за подготвеноста на земјите за ВИ, Македонија со 0,48 бода се најде на 77. место меѓу 174 рангирани земји во светот. Во однос на земјите од регионот Адрија, Македонија го зазеде претпоследното место. Најподготвена за вештачка интелигенција е Словенија (0,63 бода), а потоа следуваат Хрватска (0,58), Србија (0,54) и последна е БиХ (0,43 бодови). Вредноста на индексот за подготвеноста на земјите за ВИ се движи од 0,11 бода, оценувајќи го Јужен Судан со најниско ниво на подготвеност до 0,80 бода, а Сингапур со највисоко ниво на подготвеност. За пресметка на индексот, ММФ ги зема предвид состојбата со дигиталната инфраструктура, човечкиот капитал, иновациите и економската интеграција, како и регулативата и етиката во доменот на вештачката интелигенција.

Depositphotos

 

„Во врска со индексот на рангирање, би рекол дека толкувањето на индексот и самото прикажување на ваквите рангирања понекогаш може да бидат малку нереални“, вели нашиот соговорник Ефтимов. „Секако, секоја држава би сакала да биде што повисоко позиционирана, но поважно од тоа е да се фокусираме на стратешките чекори што треба да ги преземеме, знаејќи дека вештачката интелигенција веќе ги менува работните процеси и образовните системи. Тоа е она што на подолг рок ќе нè доведе до подобро рангирање. Пред сè, мислам дека треба да вложуваме во обуки за луѓе што не доаѓаат од инженерски или технички области, бидејќи токму тие ќе имаат најголема потреба од адаптација на новите технологии“.

Ефтимов смета дека Македонија има соодветен и квалитетен кадар за имплементација на проекти како „Везилка“.

„Прво, морам да му честитам на целиот тим, предводен од проф. д-р Димитар Трајанов, за успешното поднесување и добивање на проектот ‘Везилка’, со што Македонија конечно се најде на европската мапа на земји од кои се очекуваат технолошки развој и иновации. Знам колку труд, посветеност и знаење бара една ваква апликација и ова е навистина големо достигнување“, напомена професорот.

 

Според него, македонските кадри се одлично подготвени и висококонкурентни, што се гледа и по големиот број успешни истражувачи во областа на вештачката интелигенција во странство, а нашите студенти се едни од најбараните на многу престижни европски и светски универзитети, што зборува за нивното знаење и потенцијал.

„Можам да кажам дека пред 15 години, правењето истражување во Македонија беше многу ограничен процес – требаше многу среќа за да бидеш дел од истражувачка група или да имаш пристап до ресурси. Но, денес, со проектот ‘Везилка’ и другите европски финансирани иницијативи, ситуацијата се промени драматично. Се отворија можности за голем број млади истражувачи да работат на високо ниво, со пристап до европски и светски инфраструктури, и да станат водечки експерти во своите области“, вели Ефтимов, додавајќи дека се надева дека во иднина овие иницијативи ќе добијат уште поголема институционална и политичка поддршка бидејќи развојот и задржувањето на ваквите кадри е од стратешко значење за државата и нејзиниот долгорочен технолошки напредок.

Дали Македонија држи чекор со времето?

Според Ефтимов, да. „Од соработката што ја имам со голем број истражувачи, особено од ФИНКИ, гледам дека се работи на актуелни теми, се аплицира на голем број престижни европски проекти што вклучуваат ВИ-компоненти, се објавуваат голем број научни трудови и се гради солидна истражувачка инфраструктура“, вели Ефтимов.

Дополнително, посочува тој, доделувањето на „Везилка“ како ВИ-антена претставува важен чекор напред бидејќи отвора пристап до европската ВИ-инфраструктура и овозможува организирање обуки, школи и тренинзи што ќе помогнат да се подигне степенот на подготвеност и капацитетите на луѓето во земјата за идното користење и развивање ВИ=технологии.

Може ли Македонија навистина да ја намали технолошката зависност?

Според планот, до 2028 година (со целосното функционирање на „Везилка“), Македонија ќе добие сопствена национална инфраструктура за развој, примена и образование во областа на вештачката интелигенција. Проектот ќе обедини истражувачи, универзитети, компании и јавни институции во единствен ВИ-екосистем, обезбедувајќи пристап до европски суперкомпјутери, развој на домашни ВИ-решенија и обука на нов кадар преку ФИНКИ и партнерите.

Depositphotos

 

„’Везилка’ ќе им овозможи на стартапите и малите компании да користат ВИ-технологии без високи трошоци и ќе создаде домашно знаење и експертиза, со што ќе се намали технолошката зависност и ќе се поттикне локален развој на решенија приспособени на македонскиот контекст. На долг рок, ова ќе ѝ овозможи на Македонија не само да држи чекор со европските трендови туку и да стане активен создавач на нови технологии, градејќи одржлива, паметна и независна дигитална иднина“, вели нашиот соговорник.

ВИ не претставува закана, туку можност за напредок

Неверојатно брзиот напредок на вештачката интелигенција и нејзиното суперсонично навлегување буквално во  секоја сфера од животот веќе подолго време се клучна оска околу која се вртат многу сомнежи за тоа колку и за кого е корисна и кој треба да се плаши од неа. Оттука, еден од клучните предизвици е како да се оттргнат сомнежите на поголемиот дел од јавноста дека ВИ претставува закана и, наместо тоа, луѓето да гледаат во неа можност за напредок во сите општествени и бизнис-сфери, но и на индивидуално професионално ниво.

„Тоа е едно од најважните прашања кога зборуваме за иднината на вештачката интелигенција. Според мене, начинот да се оттргнат сомнежите и стравовите е преку транспарентност, едукација и практични примери што ја покажуваат реалната корист од технологијата“, вели Ефтимов.

Тој смета дека луѓето прво треба да разберат што навистина претставува ВИ и што таа може, а што не може да направи. „Ова е уште поважно денес бидејќи многу индустрии прекуноќ се трансформираат во ‘ВИ-експерти’ со цел поголем приход, често без вистинско разбирање на методологијата што стои зад тие алатки (ова не е проблем на ВИ, но е прашање за етичноста кај луѓето). Затоа е клучно да се инвестира во основна ВИ-писменост, преку јавни обуки, кампањи и едноставни образовни материјали што ќе им ја доближат технологијата на секоја возраст и професија“, вели Ефтимов, образложувајќи дека стравот најчесто произлегува од непознавањето. „Кога луѓето ќе сфатат дека ВИ е алатка што им помага, а не нешто што ги заменува, ќе почнат да ја гледаат како партнер, а не како закана“.

Ефтимов посочува и на важноста да се прикажуваат успешни реални примери, односно како ВИ може да ги подобри здравството, земјоделството, образованието, јавните услуги или секојдневниот живот.

„Кога луѓето ќе видат конкретни резултати – побрза дијагноза, поефикасна администрација, попаметни земјоделски решенија или нови можности за професионален раст – перцепцијата природно ќе се менува“, вели тој.

Исто така, додава професорот, мора да се разбере дека работните процеси и образованието целосно се менуваат. Вештачката интелигенција, вели тој, не треба да се гледа како замена за човекот, туку како забрзување на процесите, што ќе ни овозможи да бидеме поефикасни и попродуктивни (креативноста секогаш останува на страната на човекот).

„Се надевам дека проектот ‘Везилка’ ќе успее да ја подигне свеста кај граѓаните, особено во делот на разбирањето дека ВИ е платформа за општествен напредок, а не технологија од која треба да се плашиме. Кога ќе се гради со доверба, транспарентност и образование, вештачката интелигенција може да стане една од најсилните алатки за подобра иднина на општеството“, заклучува Ефтимов.